22 Ekim 2022 Cumartesi

📘 Fragmanlar

Lorem Ipsum is simply dummy text of the printing and typesetting industry. Lorem Ipsum has been the industry's standard dummy text ever since the 1500s, when an unknown printer took a galley of type and scrambled it to make a type specimen book. It has survived not only five centuries, but also the leap into electronic typesetting, remaining essentially unchanged. It was popularised in the 1960s with the release of Letraset sheets containing Lorem Ipsum passages, and more recently with desktop publishing software like Aldus PageMaker including versions of Lorem Ipsum.

Herakleitos (MÖ yaklaşık 540-480): Sadece Antik Yunanda değil, tüm felsefe tarihinde en önemli ve en etkili filozoflardan biridir. Öğretisinin farklı unsurları kadar tarihsel yönü tartışmalı olan teatral kişiliği de onu çağlar boyunca anılan ünlü bir figüre dönüştürmüştür. Yaşamıyla ilgili bilinenler diğer Sokrates öncesi filozoflar gibi kendinden sonraki yazarların yazdıklarına dayanmaktadır. Kapalı bir dil kullandığı için “karanlık ” olarak anılan Herakleitos kendisini insanların da parçası olduğu kosmosun oluşumu ve yapısıyla ilgili en önemli hakikate ermiş olarak görür. Kosmosunda geçerli olan üç temel önerme vardır: Karşıtlar birbiriyle uyumludur, her şey sürekli devinim ve değişim halindedir, kosmos her daim canlı kalan ateştir.

Hem fiziksel hem de ruhsal değişim süreçlerini tek bir dönüşüm öğretisiyle açıklayan filozof, insan yasalarını tanrısal logosla ilişkili görmüş ve politik aklı tanrısal logosla birleştirerek felsefede etikle fiziği ilk defa birbirine örmüştür.

C. Cengiz Çevik (1983): İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Latin Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı’nda lisans, yüksek lisans ve doktorasını tamamladı. Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi için Epiktetos, Leukippos, Demokritos, Sextus Empiricus, Bacon, Horatius, Seneca, Cicero, Copernicus ve Luther'den birçok eser çevirdi. Temel akademik çalışma alanı olan Antikçağ'da siyaset ve felsefe ilişkisi başta olmak üzere farklı konularda çeviri ve telif eserleri üzerinde çalışmaya devam ediyor.

Genel Yayın: 4666

Hümanizma ruhunun ilk anlayış ve duyuş merhalesi, insan varlığının en müşahhas şekilde ifadesi olan sanat eserlerinin benimsenmesiyle başlar. Sanat şubeleri içinde edebiyat, bu ifadenin zihin unsurları en zengin olanıdır. Bunun içindir ki bir milletin, diğer milletler edebiyatını kendi dilinde, daha doğrusu kendi idrakinde tekrar etmesi; zekâ ve anlama kudretini o eserler nispetinde artırması, canlandırması ve yeniden yaratmasıdır. İşte tercüme faaliyetini, biz, bu bakımdan ehemmiyetli ve medeniyet dâvamız için müessir bellemekteyiz. Zekâsının her cephesini bu türlü eserlerin her türlüsüne tevcih edebilmiş milletlerde düşüncenin en silinmez vasıtası olan yazı ve onun mimarisi demek olan edebiyat, bütün kütlenin ruhuna kadar işliyen ve sinen bir tesire sahiptir. Bu tesirdeki fert ve cemiyet ittisali, zamanda ve mekânda bütün hudutları delip aşacak bir sağlamlık ve yaygınlığı gösterir. Hangi milletin kütüpanesi bu yönden zenginse o millet, medeniyet âleminde daha yüksek bir idrak seviyesinde demektir. Bu itibarla tercüme hareketini sistemli ve dikkatli bir surette idare etmek, Türk irfanının en önemli bir cephesini kuvvetlendirmek, onun genişlemesine, ilerlemesine hizmet etmektir. Bu yolda bilgi ve emeklerini esirgemiyen Türk münevverlerine şükranla duyguluyum. Onların himmetleri ile beş sene içinde, hiç değilse, devlet eli ile yüz ciltlik, hususi teşebbüslerin gayreti ve gene devletin yardımı ile, onun dört beş misli fazla olmak üzere zengin bir tercüme kütüpanemiz olacaktır. Bilhassa Türk dilinin, bu emeklerden elde edeceği büyük faydayı düşünüp de şimdiden tercüme faaliyetine yakın ilgi ve sevgi duymamak, hiçbir Türk okuru için mümkün olamıyacaktır.

23 Haziran 1941

Maarif Vekili

Hasan Âli Yücel

HASAN ÂLÎ YÜCEL KLASİKLER DİZİSİ

HERAKLEITOS

FRAGMANLAR

YUNANCA VE LATİNCEDEN ÇEVİREN

C. CENGİZ ÇEVİK

EDİTÖR

ALİ ALKAN İNAL

GÖRSEL YÖNETMEN

BİROL BAYRAM

DÜZELTİ

NEBİYE ÇAVUŞ

I. BASIM, OCAK 2020, İSTANBUL

IV. BASIM, EKİM 2022, İSTANBUL

ISBN 978-625-7999-18-2 (karton kapaklı)

BASKI

ALFABE BASIN YAYIN SAN.TİCARET LTD.ŞTİ

İKİTELLİ OSGB MAH. HÜRRİYET BULVARI ENKOOP SANAYİ SİTESİ ENKOOP I. SOKAK NO:I KAT:-I BAŞAKŞEHİR/İSTANBUL Tel. (0212) 485 21 25-(0212) 485 21 26

Sertifika No: 46012

HERAKLEITOS

FRAGMANLAR

YUNANCA VE LATİNCEDEN ÇEVİREN:

C. CENGİZ ÇEVİK

Sunuş

A. Presokratik veya Sokrates Öncesi Felsefe Üzerine

Yunan felsefe tarihi genellikle “Presokratik” veya “Sokrates Öncesi” adıyla anılan dönemle başlatılır. Bu Antik Çağ’da yapılmış bir adlandırma değildir. André Laks’ın son dönemde bu konuda yazılmış en önemli eserlerden birinde belirttiği gibi, bu adlandırmaya dair en eski kaynağımız muhtemelen J. A. Eberhard’ın ilk basımı 1788 yılında yapılan Allgemeine Geschichte der Philosophie zum Gebrauch akademischer Vorlesungen başlıklı eseridir.¹ Bu eserde geçen “vorsokratische Philosophie” (Sokrates Öncesi Felsefe) adlandırmasından da anlaşılacağı gibi, felsefenin bu başlangıç dönemi Sokrates üzerinden tanımlanmaktadır. Ancak bu dönemin düşünürlerinin ne derece “filozof”, düşünce tarzlarının da ne derece “felsefe” olduğu, birbirlerine benzeyen ve birbirlerinden ayrılan yönleri, hem düşünürler hem de düşünce tarzları arasında kurulabilecek teorik ilişki türlerinin çeşitliliği tartışılmaya devam etmektedir.

1 J. A. Eberhard, Allgemeine Geschichte der Philosophie zum Gebrauch akademischer Vorlesungen, Himmerde, 1788, 47; André Laks, The Concept of Presocratic Philosophy: Its Origin, Development, and Significance, çev. Glenn W. Most, (Princeton: Princeton University Press, 2018); Karş. Catherine Osborne, “Was there an Eleatic revolution in philosophy?”, Rethinking Revolutions Through Ancient Greece, haz. S. Goldhill - R. Osborne, (Cambridge: Cambridge University Press, 2006), 221, n.8.

Tarihlendirme açısından “Sokrates Öncesi” adlandırmasının kendisi bile tartışmalıdır. Barnes’ın dikkat çektiği gibi Sokrates MÖ 470’te² doğmuş ve 399’da ölmüştür, oysa “Sokrates Öncesi” adıyla anılan dönemde yaşamış olan filozofların bir kısmı (örneğin Anaksagoras, Parmenides ve Demokritos) gerçekte onun çağdaşlarıdır. Barnes, “Etiket iyi tutmuştur ve açıklığa kavuşturmak bir işe yaramayacaktır,” diyerek bu adlandırmayı destekler³ ve dönemin temel belirleyici niteliğine odaklanır. VI. ve V. yüzyılla tarihlenen bu dönemin temel belirleyici niteliği var olan ve var olmayan, görünen ve görünmeyen her şeyin bir neden-sonuç ilişkisi çerçevesinde açıklanabilmesi için doğaya gitmenin ve doğa olaylarını incelemenin gerekli görülmeye başlamasıdır. Nitekim Barnes, “İlk Yunan filozofu Miletoslu Thales (624546), bir Güneş tutulmasını önceden bildiği zaman, bu felsefe başlamış oldu,” der.⁴ Yaygınlıkla kabul edilen bu “ani” başlangıç noktası 1907’de Cornford’un, “Sanki Thales gökten zembille inmiş de ‘Her şey sudan meydana gelmiş olmalı!’ diye haykırmış gibi,” diyerek yaka silkmesine neden olmuştur.⁵ Benzer bir karşı çıkışı Nietzsche’de görürüz, o da son dönemde Türkçeye çevrilen felsefe derslerinin birinde, “Thales’ten önce filozof bulunmadığını söylemek kadar şu ya da bu ismin ilk filozof olduğunu söylemek de keyfîdir. Çünkü bir <filozof> tipi apansız ortaya çıkmaz,” der.⁶

2 Buradan itibaren aksi belirtilmedikçe tüm tarihler MÖ’dür.

3 Jonathan Barnes, Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi, çev. Hüsen Portakal, (İstanbul: Cem Yayınevi, 2004), 10. Karş. J. Barnes, The Presocratic Philosophers: The Arguments of the Philosophers, (London-New York: Routledge, 2001), 3-4; Barry Sandywell, Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse c. 600-450 BC: Logological Investigations, 3, (London-New York: Routledge, 1996), 62.

4 Ufak düzeltmelerle: Barnes, Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi, 9.

5 Aktaran: W. K. C. Guthrie, Yunan Felsefe Tarihi 1: Sokrates Öncesi İlk Filozoflar ve Pythagorasçılar, çev. Ergün Akça, (İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2011), 53.

6 E Nietzsche, Platon Öncesi Filozoflar, çev. Nur Nirven, (İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2018), 95.

Guthrie üstü örtülü bir şekilde hak verdiği Cornford’un yaklaşımdan bahsettikten sonra Diels’in ünlü Sokrates öncesi fragmanlarının (Die Fragmente der Vorsokratiker) 1934 tarihli beşinci baskısını hazırlayan Walther Kranz’ın Thales öncesindeki erken dönem kozmolojik, astronomik ve veciz yazılardan yaptığı derlemeyi önceki baskılardakinin tersine metnin sonuna değil, başına eklemesine dikkat çeker.⁷ Başka deyişle, felsefenin başlangıç noktasını veya en azından evrene ve doğaya dair felsefi düşüncelerin kökenini Thales’ten önceki yarı dinsel yarı bilgece açıklamalarda bulmak mümkündür. Örneğin Hesiodos’un Theogonia (Tanrıların Doğuşu) ile Erga Kai Hemerai (İşler ve Günler),⁸Miletoslu filozoflarla aynı dönemde ortaya çıkıp çıkmadığı tartışmalı olan başta Orpheus, Theagenes, Pherekydes, Musaios, Epimenides, Akusilaos, Kleostratos gibi yarı efsanevi yarı gerçek düşünürlerden kalan teogoni ve kozmogoni konulu fragmanlar mitolojik anlatıdan felsefeye bir köprü olarak görülebilir.⁹ Bu aynı zamanda dinden, günümüzdeki sistematik yöntemi ve sınırlarıyla olmasa da, bilime kurulan bir köprüdür, zira yukarıda da bahsettiğimiz olayları açıklamak için “doğaya gitmenin ve doğa olaylarını inceleme-

7 Guthrie, Yunan Felsefe Tarihi 1, 53.

8 Bu iki eserin çevirisi için bkz. Hesiodos, Theogonia - İşler ve Günler, çev. Azra Erhat - Sabahattin Eyüboğlu, (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016).

9 Bu konuyla ilgili olarak bkz. Bertrand Russell, Batı Felsefesi Tarihi 1 : İlk Çağ Felsefesi, çev. Alamet Fethi, (İstanbul: Alfa Yayınları, 2016), 53-64; E M. Cornford, Sokrates Öncesi ve Sonrası, çev. A. M. Celâl Şengör - Senem Onan, (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018) 13-14; Werner Jaeger, İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi, çev. Güneş Ayas, (İstanbul: İthaki Yayınları, 2011), 21-30.

“Köprü” olarak gördüğümüz bu fragmanların çevirileri için şu kaynaklara bakılabilir: (Türkçe) Barnes, Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi, 57-63; Wilhelm Capelle, Sokrates’ten Önce Felsefe 1, çev. Oğuz Özügül, (İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 1994), 25-54. (Yunanca ve İngilizce) Early Greek Philosophy 2: Beginnings and Early lonian Thinkers, Part 1, haz. ve çev. André Laks - Glenn W. Most, Loeb Classical Library 525 (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016), 3-153.

nin gerekli görülmeye başlaması” kuşkusuz bilim tarihinde önemli bir aşamadır.

Guthrie’nin de bildirdiği gibi, “Dünyayı mitsel ve doğaüstü terimlerle betimleyenler ile onu ilk kez doğal nedenler üzerinden açıklamaya girişenler arasındaki ayrımı öncelikle Aristoteles’e borçluyuz. Aristoteles öncekileri theologos,¹⁰sonrakileri ise pysikos¹¹ ya da physiologos¹² diye anar.”¹³Yukarıda belirttiğimiz çekinceleri ve tartışmaları da göz ardı etmeden söylersek, buradaki ayrımın tam ortasında yer alan düşünür Thales’tir.¹⁴ Felsefe bağlamında doğadan ilk bahseden odur,¹⁵ Hippolytus’un aktarımında da geçtiği üzere, antik dünyada yaşayan bazı yazarlar onu “doğa felsefesi”ne (φιλοσοφία φυσική, philosophia physikê) girişen ilk kişi olarak görmüştür.¹⁶ Bununla birlikte Thales Antik Çağ’da da öncelikle bir gökbilimci olarak bilinir ve övülür.¹⁷ O göksel fenomenler ve tanrısal meseleler üzerine kafa yoran ilk Yunanlardan biridir.¹⁸ Aristoteles onun her şeyin bir ya da birden çok temel elemente (ἀρχή, arkhê) dayandırıldığı felsefe türünün kurucusu olduğunu söyler.¹⁹

Aristoteles’in perspektifindeki önemli bir nokta olarak Thales ve onun ardından gelen Anaksimandros ile Anaksimenes başta olmak üzere doğaya yönelen ilk filozofların “peşinde koştuğu bilgi hem hatasız hem de bütünü kapsayan bilgi, yani her şeyden önce nedenlerin bilgisi olmalıdır... Oysa mit kişisel terimlerle düşünür ve daha çok tikel olaylar

10 Tanrı bilimci.

11 Fizikçi, doğa araştırmacısı.

12 Doğa bilimci

13 Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1, 54.

14 Diog. Laert. 1.23.

15 Diog. Laert. 1.24.

16 Hipp. Ref. 1.1.

17 Diog. Laert. 1.34.

18 Flav. Jos. Ap. 1.2. Benzer açıklamalar ve Thales’in astronomik buluşlarıyla ilgili olarak bkz. Early Greek Philosophy 2, 248 vd.

19 Arist. Metaph. 983b20-21.

için tikel nedenlere ihtiyaç duyar.”²⁰ Dolayısıyla evrenin ve onu oluşturan unsurların oluşumu, değişimi ve gelişimi üzerine tümel ve genel ilkeler belirlemek, bunun için de tanrıların keyfî istek ve buyruklarından ziyade doğadaki olaylar arasındaki doğal neden-sonuç ilişkisine odaklanmak Sokrates öncesindeki felsefenin temel belirleyici niteliği olarak görülebilir.

Sokrates öncesi felsefeye dair kronolojik ve tematik bir özet oluşturmak istersek, ilk sırada bulunan Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes’in oluşturduğu eski İonya doğa filozoflarını tüm oluş, değişim ve yok oluşu sayı mistisizmi ve ruh öğretisiyle açıklayan Pythagoras ve onun peşinden giden Himeralı Petron, Metapontumlu Hippasos, Krotonlu Alkmaion gibi eski Pythagorasçılar izler. Daha sonra astronomi, meteoroloji ve coğrafya gözlemleri yapmakla birlikte görecelilik öğretisiyle geleneksel dinî inanışları tartışmaya açan Ksenophanes gelir. Onun ardından gelen Ephesoslu Herakleitos, Elea ekolü kapsamında Parmenides, Zenon ve Empedokles yine oluş, değişim ve yok oluş konularıyla ilgili olarak hem doğal elementler hem de zaman ve hareket gibi olgular üzerine teoriler geliştirirler. Doğa gözlemleri yapan Anaksagoras maddenin kökeni, sonsuzluk ve akıl üzerine fikir yürütmüş ve bir nevi bu çalışmaya temel oluşturan Atomcu felsefenin temelini atmıştır.

Sokrates öncesi felsefe ekollerinin ortaya koyduğu düşünceler ve yürüttüğü tartışmalarla ilgili en büyük sorun, o filozofların yazmış olduğu hiçbir eserin günümüze tam ulaşmamış olmasıdır. Filozofların yaşamları ve düşünceleriyle ilgili kaynaklarımız sonraki yazarların eserleri doksografik ve ansiklopedik metinlerdir. IV. yüzyıldaki Platon’dan MS VI. yüzyıldaki Simplicius’a ve hatta John Tzetzes gibi Bizans yazarlarına kadar uzanan bu kaynakları şu şekilde

20 Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1, 54.

özetleyebiliriz: Platon ve Aristoteles’in eserlerinde tartışmalarla alakalı görüldüğü ölçüde yapılan alıntılar; Platon’un alıntıları daha dağınık ve kısa olmakla birlikte Aristoteles’in alıntıları uzun ve sistematiktir. Aristoteles’in öğrencisi olan Theophrastos erken dönem felsefe tarihi ve bazı Sokrates öncesi filozoflar üzerine eserler kaleme almış, bu eserlerden bazı fragmanlar günümüze ulaşmıştır, bunlar Sokrates öncesi felsefe için temel kaynaklarımız arasındadır. Bunlardan sonra Roma döneminde özellikle de Cicero ve Seneca başta olmak üzere farklı yazarların eserlerinde alıntılar bulunmaktadır. MS II. yüzyılda yaşamış olan tarih ve deneme yazarı Plutarkhos’un Moralia’sında yüzlerce alıntı yer alır. Aynı yüzyılın sonlarında yaşamış olan kuşkucu filozof Sextus Empiricus’un metinleri özellikle de bilgi kaynakları ve duyuların güvenilirliği konusunda Sokrates öncesi filozofların görüşlerini aktarır. Onunla neredeyse aynı dönemde tarih sahnesine çıkan İskenderiyeli Clemens (Clemens Alexandrinus) Hristiyan olmuşsa da Yunan edebiyatı ve felsefesine ilgi duymaya devam etmiş, özellikle de Protrepticus ve Stromata adlı eserlerinde birçok alıntıya yer vermiştir. III. yüzyılda Roma’da yaşayan Hristiyan teolog Hippolytus’un durumu oldukça ironiktir, zira dokuz kitaptan oluşan Tüm Kâfirlerin Çürütülmesi adlı eserinde bazı Hristiyanları pagan fikirleri diriltmekle suçlarken alıntıladığı Sokrates öncesine ait fikirler bu sayede günümüze ulaşmıştır. Kuşkusuz, yine III. yüzyılda yaşayan Diogenes Laertius’un Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri adlı eseri²¹ Sokrates öncesi filozoflarla ilgili derli toplu bilgi veren en önemli eserlerden biridir. V. yüzyılda yaşayan antolojist John Stobaeus’un Anthologium’u Yunan edebiyatından ve dolayısıyla Sokrates öncesi felsefeden birçok etik deyiş barındırır. VI. yüzyılda ise Yeni Platoncu filozof Simplicius’un metinlerinde özel-

21 Bu eserin çevirisi için bkz. Diogenes Laertius, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, çev. Candan Şentuna, (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003).

likle Parmenides, Empedokles, Anaksagoras ve Apollonialı Diogenes’ten birçok uzun alıntı bulunur.²²

Sonraki yazarların kendi metinlerindeki bağlama, kendi düşünce ve inançlarına uygun olarak yaptığı alıntıların Sokrates öncesi filozofların düşüncelerini ne derece tahrif ettiğini her daim belirleyebilmek zordur. Birçok durumda filozoflara atfedilen düşünceler aynı veya farklı metinlerde birbirleriyle çelişebilmektedir. Capelle’in de bildirdiği gibi, “Başlangıçta binlerce parçaya bölünmüş eserlerden artakalanları bir düzen ve bağlam içine sokmak umutsuz bir çaba olarak görünüyordu.”²³ Ancak daha önce bahsettiğimiz Diels’in tüm literatürü tarayarak oluşturduğu fragman derlemesi daha sonra tek tek filozof veya felsefe ekolleriyle ilgili başka fragman derlemelerinin önünü açtı. Böylece her ne kadar fragmanları tematik olarak alt alta dizmek, filozof veya felsefe ekolünün düşünce sistemini tartışmaya yer bırakmayacak bir kusursuzlukta gözler önüne sermeye yetmese de en azından farklı bağlam ve amaçla yapılan alıntılar arasındaki farklılıkları ve benzerlikleri analiz edebilmeyi kolaylaştırmaktadır. Sokrates öncesi felsefeyi anlamak zorlu bir uğraştır, çağlar âdeta araya perde çekmiştir. Ancak yine de Guthrie’nin bildirdiği gibi, “Sokrates öncesi düşünce uzmanının temel ödevi bu perdenin ardındaki Eski Çağ Yunan zihniyetiyle ilgilenmektir.”²⁴

22 Bunlar belli başlı kaynaklarımızdır. Bunların dışında aynı ve sonraki yüzyıllara ait olan birçok Yunanca, Latince, Arapça ve Süryanice kaynak bulunmaktadır. Bunlarla ilgili detaylı bilgi için bkz. G. S. Kirk - J. E. Raven, The Presocratic Philosophers, (Cambridge: Cambridge University Press, 1957), 1-7; David T. Runia, “The Sources for Presocratic Philosophy”, The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy, haz. Patricia Curd Daniel W. Graham (Oxford: Oxford University Press, 2008), 27-54; Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1, 13-14; Capelle, Sokrates’ten Önce Felsefe, 20-24; Barnes, Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi, 25-33; Nietzsche, Platon Öncesi Filozoflar, 49-71.

23 Capelle, Sokrates’ten Önce Felsefe 1,20.

24 Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1,14.

Daha önce Türkçede yayımlanmış olan Sokrates öncesi felsefeyle ilgili bazı fragman derlemeleri şunlardır:

Barnes, Jonathan, Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi, Çev. Hüsen Portakal, Cem Yayınevi, İstanbul, 2004.

Capelle, Wilhelm, Sokrates’ten Önce Felsefe 1-2, Çev. Oğuz Özügül, Kabala Yayınevi, İstanbul, (1) 1994 ve (2) 1995.

Herakleitos, Fragmanlar, Çev. Cengiz Çakmak, Kabala Yayınevi, İstanbul, 2005.

Herakleitos, Fragmanlar: Testimonia - Fragmenta - Imitationes, Çev. Güvenç Şar - Erdal Yıldız, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2016.

Kranz, Walther, Antik Felsefe: Metinler ve Açıklamalar, Çev. Suad Y. Baydur, Sosyal Yayınlar, İstanbul, 1994.

B. Herakleitos: Yaşamı ve Felsefesi Üzerine

[...]

Heraklit! Heraklit! Ne akıştır bu!

Ne akıştır ki bu

ne evveli var, ne sonu!

[...]

Gebedir her sukut bir yükselişe!..

Kabil mi karşı durmak bu köpürmüş gelişe?

Heraklit! Heraklit!

Akar suya kabil mi vurmak kilit?

Nâzım Hikmet, Moskova, 1925²⁵

“Moskova’da Heraklit’i Düşünüş” şiirinden,

Herakleitos sadece antik Yunanda değil, tüm felsefe tarihinde en büyük ve etkisi en fazla olmuş filozoflardan biridir. Öğretisinin farklı unsurları kadar tarihsel yönü tartışmalı

25 Nâzım Hikmet, İlk Şiirler, (İstanbul: Adam Yayınları, -On ikinci basım1995), 166.

olan teatral kişiliği de onu çağlar boyunca anılan ünlü bir figüre dönüştürmüştür. Yaşamıyla ilgili bildiklerimiz diğer Sokrates öncesi filozoflar gibi sonraki yazarların yazdıklarına dayanmaktadır. Bloson, Herakon,²⁶ Bautor veya Herakis’in oğlu olan Herakleitos 69. Olimpiyat’ta (504-500) tarihin sahnesinde olan, muhtemelen orta yaşlı yetişkin biriydi [B1-B2]. Bu bilginin en eski kaynağı muhtemelen kronoloji yazarı Apollodoros’tur.²⁷ Bir iddiaya göre Ephesos’un kurucusu olan Androklos’un kraliyet ailesine mensuptu, ama krallığı kardeşine bırakmıştı [Bl]. Bazılarına göre filozof Ksenophanes’i biliyordu, Diogenes Laertios’un Sotion’dan aktardığına ve Suda’ya [B2] göre bu filozofun veya Pythagorasçı Hippasos’un öğrencisi olduğunu düşünenler bile olmuştur. Ancak yine Diogenes Laertios’ta karşımıza çıkan Ksenophanes’e dönük eleştirisi [D19] onun öğrencisi olmadığını gösteriyor olabilir.²⁸ Bununla birlikte kendini aradığını [D37] ve her şeyi kendi kendine öğrendiğine ilişkin anlatılar da [D37, T88] bu varsayımı destekler. Herakleitos’un ölümü bile kendi kendine öğrenme ve kendi başına çözüm üretme eğilimini gösterir, nitekim aşağıda üzerinde duracağımız karşıtların uyumu veya birlikteliği düşüncesi ölümüyle ilgili anlatılarda da karşımıza çıkar. Vaktini insanlardan uzakta, dağlarda geçirirken vücudu su topladığı için Ephesos’a geri dönmüş, ancak hekimlerin tedavi önerilerini dinlememiş ve tezek sürerek vücudundaki fazla suyu kurutmaya çalışırken ölmüştür [Bl].

Yukarıda Herakleitos’un ailesinin olası kraliyet kökeninden bahsetmiştik. Bu soylu kökeni ile onun yaşamı boyunca sergilediği demokrasi karşıtı politik tavır arasında bir uyum vardır. Bir toplum düşmanıyla karşı karşıya olduğumuzu

26 Nietzsche’nin dikkat çektiği üzere Simonides’in lakabının Simon, Kalliades’in Kallias olması gibi, Herakon da Herakleitos’un lakabı olabilir, bkz. Nietzsche, Platon Öncesi Filozoflar, 183.

27 Kirk - Raven, The Presocratic Philosophers, 182.

28 Karş. Kirk - Raven, The Presocratic Philosophers, 182.

söyleyebiliriz. Nietzsche’nin dile getirdiği bir spekülasyona göre Herakleitos’un içinde yaşadığı ve amansız bir düşmanı olduğu politik kültürde “[...] demokratik zümre Perslere başkaldırma hareketlerinin odağındaydı: Görünüşe göre Herakleitos arkadaşı Hermodoros (ve siyaset adamı Hekataios) gibi, Perslere karşı sonuçsuz kalacak askerî seferlere girilmemesini salık vermişti.”²⁹ Herakleitos’a göre “en faydalı adam” olan Hermodoros’un Ephesos’tan sürüldüğünü, Herakleitos’un buna çok içerleyerek bu kararın alınmasına doğrudan ya da dolaylı olarak neden olan yetişkin Ephesosluların kendilerini asmalarını ve kenti çocuklara bırakmalarını istediğini biliyoruz [B3].³⁰

Çocuk, Herakleitos’un hem yaşamı hem de teorisiyle ilgili anlatılarda sıkça karşımıza çıkan bir figür ve saflık imgesidir. Filozof mevcut politik yapıyı ve toplumu protesto ederek Artemis Tapınağı’na çekildiğinde orada çocuklarla taş oyunu oynamış ve yanına gelip kendisinden kent için yasa yapmasını isteyen vatandaşlara çocuklarla oynadığı oyunun kentteki politika oyunundan daha iyi olduğunu söylemiştir [Bl]. Bölük pörçük anlatılardan edindiğimiz izlenime göre, çocuk ne kadar saf ve temizse, halk ve politika da o kadar kirlidir. Herakleitos çekildiği tapınaktan insanların durumu-

29 Nietzsche, Platon Öncesi Filozoflar, 183.

30 Günümüze kalan metinlerde Bias’la birlikte Herakleitos’un övgüyle söz ettiği tek kişi olan Hermodoros’un yaşamına dair bildiklerimiz azdır, ancak Herakleitos’un burada güncel bir olaya tepki gösterdiği açıktır. Strabon, Plinius ve hukukçu Pomponius’un söylediğine göre Hermodoros Ephesos’tan sürgün edilince Roma’ya gitmiş ve On İki Levha’nın oluşturulmasına veya yorumlanmasına yardım etmiştir. Bununla birlikte Plinius Roma Forumu’na onun bir heykelinin dikildiğini de söyler. Hermodoros’la ilgili olarak bkz. Strab. 14.2; Cic. Tusc. 5.105; Plin. Nat. hist. 28.112. Hermodoros anlatısının kaynaklarından olan D14’ün yorumu için bkz. Charles H. Kahn, The Art and Thought of Heraclitus: An Edition of the Fragments with Translation and Commentary, (Cambridge: Cambridge University Press, 1979), 178-179. Herakleitos’un yaşamıyla ilgili anlatılarla ilgili genel bir değerlendirme için bkz. Ava Chitwood, Death by Philosophy: The Biographical Tradition in the Life and Death of the Archaic Philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus, (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2004), 59-93.

nu düşünerek veya bazen halkın arasına karışarak topluma öfke kusar, ama onu uyarmaktan da geri durmaz, örneğin barış ve uyum içinde yaşamanın altın kuralının şatafata ihtiyaç duymamak olduğunu söyler [B4]. Onun kendi yaşamında da şatafata yer yoktur, nitekim Perslerin kralı Dareios’la muhtemelen uydurma olan mektuplaşmasında kralın saray davetini tam da bu sebeple reddeder ve kralın penceresinden bakıldığında değerinin yeterince bilinmediği topraklarda azla yetinerek yaşamayı gösterişli saray yaşamına tercih eder [B2, B5, Bl].

Herakleitos’un toplumdan soyutlanarak Artemis Tapınağı’na çekilmesi öz ifadeyle topluma ve çoğunluğun değer yargılarına karşı sembolik bir protestodur. Filozofun mesajı evrenseldir, her çağda olan bitene dair daha fazla düşünen ve iç sesini daha iyi duyabilmek için gürültü kaynağı olan toplumdan uzaklaşmak isteyen bilgeler, filozoflar, keşişler, kâhinler ve peygamberler belki kişisel veya evrensel bir uyanışın ilhamını almak için yalnızlığa kaçmıştır. Capelle, Herakleitos’un kaçışını romantik ve etkileyici bir üslupla tasvir eder:

Sonuçta “sayıları çok fazla” olan ayaktakımının taşkınlıklarından tiksinerek dağların yüksekliğinde, ırmakların akışında, hiç sakinleşmeyen denizin kıyılarında, özellikle geceleri yıldızlı gökyüzünde kendini belli eden kutsallığı bozulmamış doğanın yalnızlığına çekilmişti. Ve “dışarıda”, İonya kıyılarında ve adalarda, doğu ile batı, Pers monarşisi ile Grek yurttaşlarının özgürlüğü arasında bitip tükenmez savaş başlarken, insanların faaliyetlerinden uzak bu yalnız düşünür kendisini mekân ve zamanın dışına, ölümsüzlüğe taşıyan bilgilerini derinleştiriyor, bir Goethe, bir Nietzsche gibi kimi dehaları hâlâ kendine çekecek olan ebedî hakikatlerin gizlerini çözüyordu.³¹

31 Capelle, Sokrates'ten Önce Felsefe 1, 111-112.

Herakleitos’un yalnızlığında veya Artemis Tapınağı’nda nasıl bir yaşam sürdüğünü ve tefekkürün bu yalnız yaşam deneyiminde nasıl kendine yer bulduğunu bilmiyoruz. Ancak Herakleitos’un tanrısal ilhamdan payını almak için tapınağa gittiğine dair en ufak bir işaret yoktur. Heidegger’in işaret ettiği gibi, bu öyküde filozofun tapınakta tanrılara yakın olduğu söylenmektedir, ancak bu tanrıların huzurunda olma heyecan ve şaşkınlığına temas eden bir yakınlık değildir. “Tapınağın kutsal çevresi yeterince açık bir şekilde konuşmaktadır.” Filozof tanrıçayla ilgilenmez, aksine sıradan bir insanın yapabileceği şeyi yaparak tapınakta çocuklarla taş oyunu oynar.³² Bu onun sıradanlığına değil, hakikati tek bir ateşten ziyade her tür ateşte, sadece bir parçadan ziyade bütünde aramasına ve belki de bulmasına işaret eder.

Capelle’in romantik tasviri ve Heidegger’in tespiti bizi Herakleitos’un toplumsal kimliğini tümüyle yitirdiğini ve onu bir nevi apolitik bir düzleme çektiğini düşünmeye itmemeli. Bu olası kaçışın onu apolitik kılmadığının göstergelerinden biri insan yasalarına ilişkin tespitleridir. Nitekim insan yasalarını aşağıda detaylı bir şekilde göreceğimiz tanrısal λόγος’la (logos) ilişkili görür, çünkü ona göre insan yasalarının kaynağı tanrısal yasadır [D112]. O hâlde politik toplumun ferdi olan vatandaş kentin surları için olduğu kadar yasalar için de savaşmalıdır [D106], dahası birkaç fragman da filozofun bireylerin ıslah edilmesi için sıkı politik ilke ve yasalara ihtiyaç olduğunu düşündüğü izlenimini verir [Karş. D114-D117].³³ Böylece Herakleitos yasa kavramı üzerinden kente ve vatandaşlara özgü politik aklı kozmik tanrısal

32 Martin Heidegger, Heraclitus: The Inception of Occidental Thinking and Logic: Heraclitus’s Doctrine of the Logos, Çev. Julia Goesser Assaiante ve S. Montgomery Ewegen, (London: Bloomsbury Publishing, 2018), 10-11.

33 Herakleitos’un fragmanlarından ve öğretisinden hareketle politik görüşlerini ele alan şu çalışmaya bakılabilir: D. A. Rohatyn, “Heraclitus: Some Remarks on the Political Fragments”, The Classical Journal, Vol. 68, No. 3 (Feb.-Mar., 1973): 271-273.

logos’la birleştirerek ilk defa felsefede etik ile fiziği birbirine örmüş olur.³⁴ Bunun doğal sonucu olarak, Delphoi kehanet merkezinin “kendini bil” öğüdüyle de bağdaştırabileceğimiz ya da en azından kıyaslayabileceğimiz Herakleitosçu “kendini araştırma” ideali [D37] iki aşamalı bir kimliği yeniden şekillendirme çabası olarak görünür: İlk aşamada birey sadece toplumda şekillenen politik kimliğiyle tanımlanamaz, ruhsal açıdan kozmik akla dayanan, daimî bir devinim sürecinin bir parçasıdır. İkinci aşamada ise kozmik akla dayanan, bilgelerin oluşturduğu yasalarla uyumlu olan politik bir bireydir, bu yüzden diğer vatandaşlara ve kente dönük tercih ve eylemlerinden sorumludur. Bunu açarsak, özellikle de Homeros’ta beliren bireyin çoğu kere yaptıklarından sorumlu olmadığı düşüncesi Herakleitos’u rahatsız etmektedir. Günümüze kadar her daim yüceltilen, mitolojinin en temel kaynağı olan Homeros, Ksenophanes’e olduğu gibi Herakleitos’a da çoğunluğun düşüncesiz ve akıldan yoksun olduğunu gösteren referans kaynaklarından biri olarak görünür, çünkü cahil halk Homeros gibi halk ozanlarına inanır ve onu öğretmen kabul eder [D10]. Oysa Homeros, Herakleitos’a göre, özellikle de karşıtların birlikteliği temelinde hakikati anlayamamış biridir [D21-D22], karşıtların zorunlu birlikteliğine dayanan hakiki neden-sonuç ilişkisinin bilincine varılmak isteniyorsa, Homeros ve Arkhilokhos gibi masal anlatıcıları tüm yarışmalardan (ve belki insanlığın ortak belleğinden de) kovulmalıdır [D20].

İşte burası Herakleitos’un felsefesinin en önemli sıçrama noktalarından biridir. Bireye karşıtların birlikteliğini ve uyumunu anlatmak, diğer Sokrates öncesi filozofların çoğunda olduğu gibi, bir ölçüde onu doğadaki süreçleri anlamaya davet etmektir. Bu bireyi olayları tanrıların istek ve davranışlarıyla açıklama eğilimden kurtararak ona sorumluluk duygusunu kazandırmak anlamını da taşır. Nitekim

34 Karş. Kirk - Raven, The Presocratic Philosophers, 213.

Herakleitos insanın karakterinin (ἦθος, ethos) onun kaderi (δαίμων, daimôn) olduğunu söyler [D118]. Burada daimôn basitçe insanın “kişisel kaderi”dir, evrensel ama dışsal nitelikli bir talih veya kader olgusunun değil, bireyin kendi “karakter” inin şekillendirdiği bir kaderdir bu. Bu yüzden Herakleitos insanlara karakterlerini ve davranışlarını olumlu yönde değiştirmelerini ve böylece yazgılarını şekillendirmelerini sağlayacak temel ilkeler sunar: Kibir yangından daha hızlı söndürülmelidir [D119], kişisel cehaleti gizlemek sergilemekten daha iyidir [D120], ölçülü olmak en büyük erdemdir [D121], bilgelik hakikati söylemek ve doğayı anlayarak ona uygun hareket etmektir [D121].

Bütün bu ilkeler Herakleitos’un yozlaşmış birey ve toplumun düzelmesi sorununu kendine dert edindiğini göstermekle birlikte Herakleitos’u aynı zamanda bir ahlak filozofu kılar. Bu açıdan bakıldığında Hülsz’ün kanıtlamaya çalıştığı gibi Herakleitos hem bir metafizikçi, hem de bir ahlak filozofu olarak görülmelidir.³⁵ Nitekim Sextus Empiricus’a göre Herakleitos sadece doğa olaylarıyla ilgilenen bir doğa filozofu (φυσικός φιλόσοφος, physikos philosophos) değil, aynı zamanda etik, yani ahlak filozofu (ἠθικὸς φιλόσοφος, êthikos philosophos) olup olmadığıyla ilgili bir tartışmaya da konu olmuştur [T8].³⁶ Keza Diogenes Laertios da bir yerde Herakleitos’un bir kitap yazdığından bahsedip kitabın adının Türkçeye “Doğa Üzerine” şeklinde çevrilebilir olan Περὶ φύσεως (Peri Physeôs) olduğunu söyler ve ardından

35 Enrique Hülsz, “Heraclitus On Logos: Language, Rationality and the Real”, Doctrine and Doxography: Studies on Heraclitus and Pythagoras, haz. David Sider - Dirk Obbink, (Berlin/Boston: Walter de Gruytet; 2013), 282.

36 Karş. Aryeh Finkelberg, Heraclitus and Thales’ Conceptual Scheme: A Historical Study, (Leiden: Brill, 2017), 32. Şüphesiz Herakleitos’un etiğiyle ilgili birçok çalışma vardır, ancak hem en kapsayıcı örneklerden biri olması hem de Herakleitos’un kitabından hareket edilmesi açısından şu çalışma önerilebilir: David Sider, “Heraclitus’ Ethics”, Doctrine and Doxography: Studies on Heraclitus and Pythagoras, haz. David Sider - Dirk Obbink, (Berlin/Boston: Walter de Gruyter, 2013), 321-334.

içeriğinin “her şey (evren), politika ve teoloji” olmak üzere üç bölümden oluştuğunu belirtir, dahası Diodotos bu kitabın doğayla ilgili değil, daha çok politik rejimle ilgili olduğunu söyler [T7]. Politika üzerine düşünmek günümüzde olduğu gibi antik dünyada da aynı zamanda toplum ve ahlak üzerine düşünmüş olmayı gerektirir, çünkü politika insanlar içindir. Her ne kadar Herakleitos’un kitabının fiziksel varlığı ve içeriğiyle ilgili tartışmalar sürse de bu tanıklık en azından Herakleitos’la ilgili anlatı geleneğinde onun politika üzerine düşünmesi tuhaf karşılanmayan bir figür olarak görüldüğünü göstermesi açısından önemlidir.³⁷

Sonuç olarak, Jaeger’in deyişiyle, “Herakleitos, sadece hakikati bilmek istemekle kalmayıp, bu bilginin insanların hayatını yeniden şekillendireceğini de savunan ilk düşünür-

37 Felsefe tarihinde bu kitabın olmadığına dair en kuvvetli iddia G. S. Kirk’e aittir. Ona göre Herakleitos bir kitap yazmamıştır. Fragmanlar veya aktarımların çoğu ayrı ayrı deyişler veya γνῶμαι’dır (gnômai: fikirler, özlü sözler). Birbirleriyle bağlantılı görünen parçalar sonraki kaynaklara aittir. Muhtemelen Herakleitos’un ölümünden kısa bir süre sonra bir öğrencisi tarafından derlenip toplanmıştır, kitap olarak bilinen metin budur. Oysa Herakleitos düşüncelerini sözlü olarak dile getirmiştir. G. S. Kirk’ün iddiası için bkz. Heraclitus: The Cosmic Fragments: A Critical Study, (Cambridge: Cambridge University Press, 1954), 7. Kirk - Raven, The Presocratic Philosophers, 185’te de bu iddia şu sözlerle tekrarlanır: “Muhtemelen Herakleitos bir bilge olarak ünlenince ona ait olan ünlü sözler de derlenmiş ve sözlere uygun özel bir giriş yazılmıştır. En azından elimizde bulunan fragmanların çerçevesi büyük ölçüde [...] konudan konuya geçilen bir çalışmanın parçaları olarak değil, sözlü dile getirilmiş vecizeler olarak çizilmiştir.” Kahn’ın da dikkat çektiği gibi, Kirk’ün temel iddiası iki açıdan sorunludur: Birincisi antik metinlerde Herakleitos’un böyle sadık bir öğrencisi olduğunun açık ve sağlam bir kanıtı yoktur, İkincisi aksi yönde, yani böyle bir kitap olduğuna dair birden fazla metinsel kanıt vardır. Bkz. Charles H. Kahn, “A New Look at Heraclitus”, American Philosophical Quarterly, Vol. 1, No. 3 (Jul., 1964): 190, n.5. Bu konuyla ilgili kapsamlı tartışmalar için bkz. Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1, 413-414. Guthrie’nin aktardığı kaynaklar: K. Deichgraber, “Bemerkungen zu Diogenes’ Bericht über Herakleitos”, Philologus, 93, (1938/9): 20; R. Mondolfo, “The Evidence of Plato and Aristotle Relating the the Ekyprosis in Heraclitus”, Phronesis, Vol. 3, No. 2 (1958): 75. Ayrıca bu konuyla ilgili kapsamlı bir inceleme ve diğer kaynaklar için bkz. Finkelberg, Heraclitus and Thales’ Conceptual Scheme, 29-31.

dür... onun istediği daha ziyade, insanların tamamen uyanık olarak ve her şeyin kendisine bağlı bir şekilde meydana geldiği logos’un bilincine vararak yaşam sürebilmelerini sağlamaktır.”³⁸

Herakleitos’un doğa felsefesi yukarıda değindiğimiz etik ve politika anlayışını da belirleyen ve kavramlar üzerinden kendini gösteren fiziki ve teolojik birkaç temel dayanak noktası üzerinde yükselir. Şüphesiz bunlardan en önemlisi logos kavramı ve anlayışıdır. Yunancada logos’un birçok anlamı vardır, örneğin hesaplama, sayma, tahmin etme, hesap, ölçü, değerlendirme, bir şeye değer verme, ilişki, alaka, oran, ölçüt, açıklama, bir argümanı veya düşünceyi dile getirme ve savunma, mantıkta önerme, genel olarak kural, ilke ve yasa, bir yapı oluşturan kurallar bütünü, tez, akıl, gerekçe, temel, ruhtaki içsel çekişme, düşünme, muhakeme, gerekçelendirme, sözlü ifade, söyleyiş, konuşma, rapor, gelenek, tartışma, münazara, söylenen söz, ifade. Burada sıraladığımız bütün bu anlamlara yakın olan başka anlamlar da ekleyebiliriz. Herakleitos’un fragmanlarında karşımıza çıkan ve yukarıda söylediğimiz gibi felsefesinin temel dayanak noktalarından biri olan logos kavramını Türkçede tek bir kelimeyle karşılamak zordur, bu yüzden kavramı çeviride olduğu gibi bırakıp içerdiği anlam veya anlamları bulunduğu bağlamdan hareketle yorumlayarak anlatmak, sadece farklı bağlamlarda farklı anlamlarıyla öne çıkan kavramın değil, genel olarak filozofun öğretisinin anlaşılabilmesi için daha faydalı olacaktır.

Herakleitos’a göre logos her şeyden önce yine filozofun bir toplum eleştirisi olarak insanların çoğunun işitmeden önce de, işittikten sonra da anlayamadığı bir kavramdır [D1-D2]. Başka deyişle, logos hakikat üzerine düşünen, onu bilen ve anlayan insanlar ile bunları yapamayanlar arasındaki ayrımı belirleyen bir unsurdur. Nitekim filozof başka

38 Werner Jaeger, İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi, 158.

bir yerde de aptal insanın her logos karşısında şaşırmayı alışkanlık edindiğini söyler [D8J. Kirk-Raven’ın yorumuna göre, temel aldığımız sıralamada D1-D2 ve D47 fragmanları bize Herakleitos’un kendisini insanların da parçası olduğu evrenin (kosmos) oluşumu ve yapısıyla ilgili en önemli hakikate ermiş biri olarak görüp bununla gururlandığını göstermektedir.³⁹ Bu aynı zamanda logos’un doğru bir şekilde düşünüldüğünde veya sezildiğinde anlaşılabilecek ve hatta öğretilebilecek bir şey olduğunu da göstermektedir, filozofun gururu bundan kaynaklanır. Nitekim bir yerde logos’unu işittiği kişilerden hiçbirinin bilgeyi diğer insanlardan farklı kılan bilme noktasına varmamış olduğuna dikkat çekerken [D44], başka bir yerde insanları olan bitenin nedenini anlayabilmek için kendisini değil, logos’u dinlemeye davet eder [D47]. Bu gururdan sıyrılıp daha büyük bir hedef olarak logos’u işaret etme anlamını da taşıyabilir.⁴⁰ Bununla birlikte farklı bir yorum olarak Nietzsche’ye göre Herakleitos “hakikati anında kendisiyle özdeşleştirerek bu gururunu yüce bir tutku halini alacak dereceye vardırır... Onda mantıklı bilmenin gururu yoktur, hakikati sezgiyle kavrayışın gururu vardır daha çok.”⁴¹ Nitekim filozof D1’de [Karş. T10] kendisinin analizine ve anlatmasına karşın, insanların logos’un her daim var olduğunu ve her şeyin ona göre gerçekleştiğini anlayamadığını söyler. Jaeger’e göre buradaki “logos esasen bizzat Herakleitos’un sözü olsa da sıradan bir insanın sözünden ibaret değildir, ezelî ve ebedî hakikati ifade eder ve bu yüzden bizzat kendisi ebedîdir... Kendisini Söz’ün yegâne taşıyıcısı olarak gören konuşmacıyla, dünyadaki her şeyin onunla uyumlu bir düzen içinde olmasına karşın bu Söz’ü anlayamayan diğer bütün insanlar arasındaki keskin karşıtlıkta da aynı şekilde bu peygamberlere özgü havayı teşhis

39 Kirk - Raven, Presocratic Philosophers, 187-188.

40 Herakleitos’un kibri için bkz. B9-B10.

41 Nietzsche, Platon Öncesi Filozoflar, 185-186.

etmekteyiz. Muhakkak ki Herakleitos’un bildirdiği şey bir tanrının iradesi değildir, daha ziyade her şeyin kendisiyle uyum içinde meydana geldiği bir ilkedir.”⁴²

Herakleitosçu anlatım peygamberlere özgü olsun veya olmasın, neticede onun dilindeki “söz”e dönüşen logos evrendeki “düzen”in kendisi, onun var oluşunu ve işleyişini sağlayan “akıl” veya o aklın belirlediği, her şeyin kendisine uymak zorunda olduğu “ölçü” olarak da düşünülebilir. Bu üç anlamdan hangisi baskın olarak kabul edilirse edilsin, özellikle de Herakleitosçu öğretiden etkilenen Stoacılar tarafından evrenin işleyişinin teolojik açıklamasında kullanılan bir kavrama dönüşmüştür [Kleanthes örneği için bkz. T60]. Elbette daha sonra Stoacıların sıkça üzerinde durduğu “evrensel akıl” olarak logos kavramının Herakleitos’un logos’una ne kadar uyduğu tartışmaya açıktır.⁴³ Dahası Herakleitos’un yukarıda bahsettiğimiz kâhince veya peygamberlere özgü üslubundan ötürü logos’un “söz” anlamına geldiği de iddia edilmiş, örneğin Marcus Aurelius kaynaklı T62’deki “logos’la uyumsuzluk içinde” olma hâli, akılla uyumsuzluktan ziyade sözle uyumsuzluk olarak düşünülmüştür.⁴⁴ Elbette bu Sunuş’ta bu konudaki tüm tartış-

42 Werner Jaeger, İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi, çev. Güneş Ayas, (İstanbul: İthaki Yayınları, 2016), 158.

43 Bu tartışmayla ilgili olarak Guthrie’nin Kirk’e karşı çıkışını örnek gösterebiliriz. Bkz. Guthrie, Yunan Felsefe Tarihi 1, 434, n.48, (Karş. 440, n.61; 460); Kirk, The Cosmic Fragments, 63. Ayrıca Stoacı “evrensel akıl” anlayışının Herakleitosçu düşünceyle ilgisine dair bir değerlendirme için bkz. P. Hadot, İlkçağ Felsefesi Nedir?, çev. Muna Cedden, (Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2011), 132-134.

44 Bu konuyla ilgili olarak bkz. T. F. Glasson, “Heraclitus’ Alleged Logos Doctrine”, The journal of Theological Studies New Series, Vol. 3, No. 2 (October 1952): 231-238; “Heraclitus’ Alleged Logos Doctrine”, The Journal of Theological Studies New Series, Vol. 3, No. 2 (October 1952): 231-238; E. L. Miller, “The Logos of Heraclitus: Updating the Report”, The Harvard Theological Review Vol. 74, No. 2 (Apr., 1981): 161-176. Karş. Kirk - Raven, The Presocratic Philosophers, 188. Herakleitos’ta logos’un anlamına ilişkin daha kapsamlı bir çalışma için bkz. Edwin L. Minar, “The Logos of Heraclitus,” Classical Philology Vol. 34, No. 4 (Oct., 1939): 323-341.

malara ve tarafların farklı görüşlerine yer veremeyiz, ancak şurası açık ki fragmanlarda karşımıza çıkan tüm logos kullanımları kavramın her daim aynı anlamda kabul edilmediğini göstermektedir.

Örneğin filozof ender övdüğü kişilerden olan Bias’la ilgili olarak onun diğerlerinden daha yüce bir logos’a sahip olduğunu belirtir [D11], burada övülen logos’un Bias’ın aklı mı, yoksa sözü mü olduğunu kestirmek zordur. Ateşin dönüşüm sürecini anlatırken, elementin denizin logos’u kadar dağıldığından bahseder [D88], burada sözcük daha çok “ölçü” anlamında kullanılmış gibi görünse de belki bu ölçüyü mümkün kılan “akıl” olarak da düşünülebilir. D105 ve D106’da karşımıza çıkan ruhun logos’u (ψυχῆς λόγος, psykhês logos) daha çok “düzen” ve onun ardındaki, onu mümkün kılan “akıl” anlamında olabilir. Bununla birlikte Kahn’ın yorumuna göre, D106’daki ruhun kendini artırma gücü, D105’teki ruhun derin logos’uyla kastedilen şeyin bir parçası olarak düşünülebilir. Dahası yazar, ruhun artan logos’unun D88’deki denizin logos’undan ya da “ölçü”sünden oldukça farklı olduğunu belirtir, çünkü denizin logos’u dönüşümlerine karşın sabit kalırken, burada artan bir logos söz konusudur.⁴⁵ Çakmak’ın yorumuna göreyse, ruhun derin logos’a sahip olması onun kosmos’a açılmasını ve kozmik logos’la bağlantı kurmasını sağlar, yazar mikrokosmos (insan) ile makrokosmos (evren) arasındaki ilişkinin temelini burada görür.⁴⁶ Sextus Empiricus kaynaklı T67 fragmanını göz önünde tutarsak, bu yorum haksız değildir. Nitekim bu fragmanda özümüzün logos ve mantık sahibi olduğu söylenmektedir, akıllı bir varlığa dönüşmemizi sağlayan, nefes aldığımızda tanrısal logos’u içimize çekiyor olmamızdır. Sextus Empiricus bu ve buna bağlı olarak yaptığı açıklamayla, Herakleitos’un logos teorisinin aslında düze-

45 Kahn, The Art and Thought of Heraclitus, 237.

46 Çakmak, Fragmanlar, 119.

nin açıklanmasından başka bir şey olmadığını söyler. Düzen elbette insanın ve kosmos’un düzenidir.⁴⁷

Herakleitos fragmanlarında sıkça karşımıza çıkan kavramlardan biri de κόσμος’tur (kosmos). Logos gibi bu sözcüğün de birçok anlamı vardır: düzen, iyi düzen, iyi davranış, biçim, tarz, politik düzen, hükümet ve yönetim, onur, saygınlık, süs vb. Ancak edebiyatta ve felsefede en çok hem “evren”, hem “evrenin düzeni”, hem de “evrendeki şeylerin tamamı” anlamında karşımıza çıkar. Bununla birlikte iki fragmanda kosmos sözcüğünden türetilmiş olan ve Türkçeye “kosmos-düzeni” olarak çevirebileceğimiz διακόσμησις (diakosmêsis) kavramı da karşımıza çıkar, bu kavramla birlikte aynı cümle ve bağlamda kullanılan kosmos sözcüğü “evren” anlamındadır [T17, T92]. Fragmanlar üzerinden Herakleitos’un kosmos anlayışına bakarsak, öncelikle kosmos herkes için aynı olmakla birlikte ne tanrılar ne de insanlar tarafından yaratılmıştır, her zaman vardı ve var olacaktır [D87, T17]. Peki burada kastedilen evren mi, yoksa evrenin düzeni midir? Bu konu tartışmaya açıktır. Simplicius kaynaklı bir yoruma göre, kastedilen evrenin düzeni değil, evrende var olan her şey ve onların oluşturduğu sistemdir [T17]. Herakleitos’tan hareketle Plotinos’ta bir tanrıya dönüşen kosmos [T99], Kleanthes kaynaklı Stoacı bir ilahide ise yermerkezli (geosantrik) teorinin bir sonucu olarak yeryüzünün etrafında dönen evrenin diğer tüm astronomik unsurlarını ifade eder [T60]. Başka bir Stoacı olan imparator Marcus Aurelius’un yaptığı alıntıya göreyse, Herakleitos uyuyanları da işçi gibi görüp kosmos’a katkı sunduklarına dikkat çeker [T63]. İnsan bedeni gibi kosmos’un da ruhu vardır ve bu ruh kosmos’taki nemin buhar halidir [T54-T55].

47 Herakleitos’un logos kavramıyla ilgili kapsamlı okuma için önerebileceğimiz çalışmalar şunlardır: Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1, 426-442; Hülsz, Heraclitus on Logos, 281-302; Çakmak, Fragmanlar, 29-31, 33, 107,131,209; Jaeger, İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi, 158-162.

Peki Herakleitos’a göre “evren” veya “evrendeki düzen” olarak kosmos nasıl işliyor? Filozofun kosmos’unda geçerli olan üç temel önerme vardır: 1) Karşıtlar birbiriyle uyumludur, 2) Her şey sürekli devinim ve değişim halindedir, 3) Kosmos her daim canlı kalan ateştir.⁴⁸

İlk önermeye dair onlarca fragman vardır. Karşıtlar arka arkaya oluşmaz, her daim birlikte vardır, bu yüzden birleşme veya kavuşma noktaları olarak da yorumlanabilecek olan karşıtlar arası “temaslar”⁴⁹ daimidir [D48]. İki karşıt şeyin birbirine temas etmesi için ayrı ama birbirine dokunan şeyler olmaları gerekir, başka deyişle temas şeyler arasındaki ayrılık durumunu ortadan kaldırmadan bir birliktelik meydana getirir.⁵⁰ Herakleitos en meşhur fragmanlarından birinde bu durumu “yukarı ve aşağı giden yol bir ve aynı” diyerek ifade eder [D50], çemberde başlangıç ile sonun ortak olduğu tespiti de aynı bağlamda değerlendirilebilir [D52]. Bu yaklaşımın politik topluma yansıması olarak haksızlıkların olmadığı bir dünyada adalet de bilinemeyecektir [D53]. Çakmak’ın bu fragmanla ilgili yaptığı yoruma göre, “Yunan dünyası açısından hak, haksız bir şey yapıldığında veya belirlenen sınırlar aşıldığında verilen cezada ortaya çıkar.”⁵¹ Keza aynı Herakleitosçu bağlamda hastalık sağlığı, açlık tokluğu, çalışma da dinlenmeyi tatlı ve iyi kılar [D54]. Karşıtların bu birlikteliği Wilcox’un yorumuna göre logos’un “bir araya getirme” niteliğinin bir göstergesidir.⁵²

48 Bu üç önerme belirlenimi için bkz. Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1, 442-467.

49 Çakmak (48) συλλάψιες (syllapsies) okumasını kabul ederek “bağlanışlar”, Şar - Yıldız (137) ise bizim gibi συνάψιες (synapsies) okumasını kabul ederek “bağlantılar” der.

50 Bu konuyla ilgili karş. Claudia Baracchi, “The Πόλεμος That Gathers All: Heraclitus on War”, Phenomenology Vol. 45, No. 2 (2015): 272; Çakmak, Fragmanlar, 49.

51 Çakmak, Fragmanlar, 75.

52 Joel Wilcox, “Barbarian ‘Psyche’ in Heraclitus”, The Monist Vol. 74, No.

4, Heraclitus (Oct. 1991): 627 vd.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta her şeyin karşıtların birbiriyle temasından veya birlikteliğinden oluşmasının yanı sıra karşıtların özdeş olması ve karşıtlar arasındaki ilişkinin kendi içinde bir gerilim taşımasıdır.⁵³ Başka deyişle, karşıt olma hâli kaçınılmaz olarak bir çatışma yaratır, birlikteliği ortadan kaldırmayan, aksine onu mümkün kılan bir çatışma hâlinden söz edebiliriz. Bu yüzden Herakleitos her şeyin çatışmadan ve zorunluluktan doğduğuna [D61], savaşın her şeyin babası ve kralı olduğuna [D62, T102], dahası savaş ile Zeus’un aynı şey olduğuna [T61] vurgu yapar.⁵⁴ Buna bağlı olarak, “Dişil ve eril unsurlar olmasaydı, hiçbir canlı olmazdı,” diyen Herakleitos, Homeros’u karşıtların birlikteliği için çatışmanın gerekli olduğunu anlayamamakla suçlar [D22].

Herakleitos’un her şeyde bütünle sağlanan uyumu gördüğünü söyleyebiliriz, dahası sadece görünen uyumu değil, meşhur fragmanda geçtiği gibi [D49], görünen uyumdan daha güçlü olan görünmeyen uyumu da göz önünde bulundurduğunu düşünebiliriz. Ona göre karşıt olanlar bir araya gelir ve en güzel uyum en uyuşmaz olanlardan doğar, çünkü her şey yukarıda söylediğimiz gibi çatışmadan meydana gelir [D60].⁵⁵ Bununla birlikte, Guthrie’nin Vlastos’tan alıntıladığı gibi, Herakleitos’ta çatışmanın evrensel olması, her şeyin değişim içinde olduğu ve her türlü değişimin çatışma olduğu varsayımlarından çıkar.⁵⁶ Bu varsayımlar da açıkça Guthrie’nin belirttiği ikinci önermeyle ilgilidir.

Her şeyin sürekli devinim ve değişim içinde olması bir canlılık göstergesidir. “Soğuk şeyler ısınır, sıcak şeyler soğur, ıslak kurur, kuru ıslanır.” [D68] Döngüsel değişim karak-

53 Karş. Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1, 446.

54 Karş. Baracchi, “The Πόλεμος That Gathers All: Heraclitus on War”, 267-287.

55 Bu fragmanın analizi için bkz. Çakmak, Fragmanlar, 45.

56 Guthrie, Yunan Felsefesi Tarihi 1,455; G. Vlastos, “On Heraclitus”, American Journal of Philology Vol 76 (1955): 357.

teri her şeyde ortaktır, her şey birbirine dönüşerek varlığını sürdürür. Filozof ölüm metaforunu kullanarak toprağın ölümünün suya, suyun ölümünün havaya, havanın ölümünün ise ateşe dönüşmek olduğunu söyler [T62]. Bu noktada Herakleitosçu dönüşüm fikrinin ruh öğretisiyle iç içe girdiğini belirtmekte fayda vardır. Nitekim Clemens Alexandrinus kaynaklı D107 fragmanında söylendiğine göre, ruhlar için ölüm su, su için ölüm ise toprak olmaktır. Bununla birlikte T54-T55’te Kosmos’un ruhu anlatılırken karşımıza çıkan “buhar hâli” veya “buharlaşma hâli” olarak Türkçeleştirdiğimiz άναθυμίασις (anathumiasis) terimi ve aynı kökten türetilerek çekilmiş halde kullanılan “buharlaşmak” fiili (άναθυμιώνται, anathumiântai) ruhsal ve fiziksel bir olgunun ifadesidir. Çakmak’ın da bildirdiği gibi, Herakleitos’a göre ruhlar nemli şeylerden buharlaşır [D109]. “Ruhsal durumların en üst seviyesi sıcak ve kuru hava olmaktır, en alt seviye ise su veya nem olmaktır.”⁵⁷ Sıcak ve kuru havanın ruh için en üst seviye olması, Herakleitos’un öğretisinde önemli yer kaplayan ateş elementinin etkisine daha fazla maruz kalmış olmasıyla ilgilidir. Bu yüzden birçok kaynakta kuru ruhun en bilge ve en iyi olduğuna atıf vardır [D110, T118-T129]. Böylece hem fiziksel hem de ruhsal değişim süreçleri tek bir dönüşüm öğretisiyle açıklanmış olmaktadır.

Üçüncü önerme, yani kosmos’un her daim canlı kalan ateş olması veya ateşin Kosmos’a hükmetmesi, ateşin tanrısal gücüne yapılan sembolik atıflarla gösterilir. Örneğin D84’te yeryüzündeki her şeyi ateşin temsili olan yıldırımın yönettiği söylenir, D86’da geleceğe dair bir kehanet gibi, ateşin her şeyi yargılayıp ele geçireceği belirtilir. Bununla birlikte kosmos’un kendisi de bir ateştir, belli ölçülere göre yanar, belli ölçülere göre söner [D87, T92, T17, T71]. Kosmos’taki her şey ateşle takas edilir, ateş de her şeyle [D89], ateş tıpkı her şeyin ve her elementin yüzleşmek zorunda olduğu

57 Çakmak, Fragmanlar, 101.

tanrısal bir elementtir, çünkü hem Simplicius’un [T49], hem de Lucretius’un aktarımlarına [T77] göre Herakleitos’un zihninde beliren ilk element de odur, başka deyişle her şey başlangıç noktasına, yani ateşe geri dönecektir [T92, T50]. T78’de karşımıza çıkan Herakleitos’a dönük ateşin yok edilebildiği, sönebildiği ve yaratma gücüne sahip olmadığı yönündeki eleştiri, Herakleitos’un zihninde canlanan ateşin gücüyle ilgili bize bir ipucu vermektedir.

Herakleitos’un ateşin gücünden hareketle ona arındırma niteliğini yakıştırdığını düşünenler de olmuştur. Clemens Alexandrinus’a göre kötülükle yaşayanların ateşle arınması gerekecektir [T93], aynı yazarın belirttiği gibi bu Herakleitosçu fikir daha sonra birçok Stoacının benimsediği, belli aralıklarla tekrarlanarak bozulan insanlığın ortadan kaldırılmasını, yeni ve temiz bir insanlık başlangıcının yapılmasını sağlayan έκπύρωσις (ekpyrôsis) yani “küresel yangın” anlayışına zemin oluşturmuş olmalıdır. Karş. T65, T70, T92. Nitekim Simplicius Stoacılarda olduğu gibi bilinçli bir ahlaki arınma amacından söz etmeden Herakleitos’a benzer bir küresel yangın fikrini atfeder [T17]. Karş. T50, T81,B13.

C. Yöntem Üzerine

Kuşkusuz, felsefesini fragmanlar aracılığıyla bildiğimiz, üstü kapalı bir dille konuştuğu ya da yazdığı için “karanlık” olarak anılan Herakleitos’un tüm düşüncelerini burada kapsamlı bir şekilde ele almamız mümkün değildir. Herakleitos neredeyse iki bin beş yüz yıldır felsefi tartışmaların gündeminden çıkmamış olan, çok okunan ve özellikle de değişim fikri üzerine çok alıntılanan bir filozoftur. Bununla birlikte yine Herakleitos diğer Sokrates öncesi filozof ve ekollerle karşılaştırıldığında üzerine en fazla yayın ve çalışma yapılan

filozoflardan biridir, bu açıdan şanslı sayılırız.⁵⁸ Tüm literatür göz önünde tutulduğunda Herakleitos fragmanları ilkin 1573’te Stephanus tarafından derlenmiştir. Latince başlığı Poesis Philosophica olan bu derlemede Herakleitos’un dışında Empedokles, Parmenides, Ksenophanes başta olmak üzere başka filozofların fragmanlarına da yer verilmiştir. Daha sonra sırasıyla E Schleiermacher (1808), E Lassalle (1858) ve I. Bywater (1877) kendi fragman derlemelerini yayımlamıştır. Önceki örneklere nazaran eksiksiz ve bütünlüklü ilk fragman derlemesi ise H. Diels’in 1901 yılında yayımladığı Herakleitos von Ephesos başlıklı kitabıdır. Diels 1903’te yayımladığı Die Fragmente der Vorsokratiker başlıklı kitabında diğer Sokrates öncesi filozoflar gibi Herakleitos’un da fragmanlarına yer vermiştir. Daha sonra Kranz’ın da editör katılımıyla bu derlemenin son hâli Herakleitos fragmanlarıyla ilgili olarak en çok kullanılan temel kaynaklardan biri olmuştur. Bu çalışmanın sekizinci basımının künyesi şudur: Die Fragmente der Vorsokratiker, 1. Ed. H. Diels ve W. Kranz, Berlin: Verlagbuchhandlung, 1956.⁵⁹

Bu çalışmada fragmanların numaralandırılması, tematik olarak sıralanıp bölümlenmesi ve ara başlıkların oluşturulması tümüyle çevirmene aittir. Fragmanların belirlenmesinde kullanılan kaynaklar şunlardır: Die Fragmente der Vorsokratiker, Ed. H. Diels. 6. ed. rev. W. Kranz, 3 vols, Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1951-1952 (=DK); Early Greek Philosophy 3: Early Ionian Thinkers, Part 2, Ed. ve Çev. André Laks - Glenn W. Most, Loeb Classical Library 526, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016 (=LM). Metnin sonuna eklenen Derlemeler Arasındaki Fragman Koşutlukları başlıklı bölüm sayesinde bu

58 Bu yayın ve çalışmaların tarihsel bir dökümü için bkz. Şar - Yıldız, Fragmanlar, 20-23.

59 Bu derlemelerle ilgili kapsamlı açıklama için bkz. Şar - Yıldız, Fragmanlar, 11-13.

çalışma ile bu kaynaklar arasında fragman karşılaştırması yapılabilir.

Herakleitos’un kişiliği ve yaşamıyla ilgili fragmanlar BİYOGRAFİ (B), Herakleitosçu felsefe doktriniyle ilgili fragmanlar DOKTRİN (D) ve gerek biyografi gerekse doktrinle ilgili yorum ve tanıklık içeren diğer fragmanlar ise TANIKLIKLAR (T) başlığı altında derlenmiştir. Fragmanlardaki boşluklar, diğer fragmanlara atıflar ve daha iyi anlaşılması için yapılan eklemelerde kullanılan işaretlerin açıklaması şöyledir:

[...]: Boşluk

< >: Daha iyi anlaşılması için yapılan ekleme

Bunların dışında fragmana ekleme yapılamayan durumlarda bir isim ya da ifadenin daha iyi anlaşılması için dipnotlarda açıklama yapılmıştır.

Fragman künyesi olarak verilen yazar ve eser isimlerinde LM temel alınmıştır. Kısaltmalar halindeki bu isimlerin açılımları künyeleriyle birlikte Yazar ve Eser İsimleri Kısaltmaları, Kaynaklar ve Fragmanlar Dizini’nde verilmiştir. Ayrıca fragmanın içinde geçen özel isimler Türkçeye yerleşmiş olduğu haliyle kabul edilmiş, eser isimleri ise Türkçeleştirilmiştir.

D. Fragman Bölümleri

Biyografi (B1-B16)

Doktrin (D1-D130)

Logos Karşısında İnsanlık (D1-D18)

Şair ve Filozoflara Eleştiriler (D19-D29)

Bilgi Teorisi (D30-D46)

Bir ve Karşıtların Uyumu (D47-D62)

Akış ve Döngüsel Değişim (D63-D73)

Bakış Açısı ve Tercih Farklılıkları (D74-D83)

Kozmik Ateş (D84-D92)

Astronomi ve Meteoroloji (D93-D104)

Ruh (D105-D111)

Etik (D112-D130)

Tanıklıklar (T1-T152)

Eseri ve Üslubu (T1-T20)

Platon ve Aristoteles’te Herakleitosçular (T21-T28)

Herakleitosçu Kratylos (T29-T32)

Platon’da Herakleitosçu Temalar (T33-T38)

Aristoteles’te Herakleitosçu Temalar (T39-T47)

Herakleitosçu Doktrin Üzerine Genel Açıklamalar

(T48-T64)

Herakleitos’la İlgili Bazı Stoacı Yaklaşımlar (T65-T75)

Epikurosçu Polemikler (T76-T78)

Herakleitos ve Kuşkuculuk (T79-T82)

Yahudilik ve Hristiyanlık Açısından Herakleitos

(T83-T97)

Yeni Platoncu Bağlantılar (T98-T102)

Yunan Şiiri ve Edebiyatı Üzerine Çeşitli Yaklaşımlar

(T103-T109)

Herakleitos’un Sözlerinin Farklı Tekrarları

(T110-T134)

Kuşkulu veya Yakıştırma Sözler (T135-T150)

Herakleitos veya Orpheusçulardan İki Yansıma

(T151-T152)

Elbette her çevirinin kendi öyküsü ve anlamı vardır, fragman derlemesi olduğundan oldukça yorucu bir süreçte tamamlanan bu çevirinin felsefe-bilim geleneğimize bir katkı olmasını dilerim.

Dr. C. Cengiz Çevik

İstanbul, Haziran 2019

Biyografi

B1 Diog. Laert. 9.1-6,13-14-5:

^[1] Bloson’un veya birisinin söylediği gibi Herakon’un oğlu olan Ephesoslu Herakleitos 69. Olimpiyat döneminde yaşça olgunluğa ermişti. [...] ^[2] [...] Özellikle de dostu Hermodoros’u sürgüne gönderdikleri için Ephesosluları eleştiriyor ve şöyle diyordu: “Tüm yetişkin Ephesosluların yapabileceği en iyi iş yaşamlarına son vermek ve kenti tüysüz çocuklara bırakmaktır, zira onlar ‘Aramızdaki en değerli adam bizimle olmayacak, başka bir yere gitsin ve başkalarına yararlı olsun,’ diyerek Hermodoros’u sürdü.” Kendileri için yasa hazırlaması istendiğinde bunu yapmayı reddetti, zira kent kötü bir politik rejimle yönetiliyordu.^[3] Artemis Tapınağı’na çekildi, orada zamanını çocuklarla taş oyunu oynayarak geçirdi; Ephesoslular etrafında toplanıp bunu niye yaptığını sorunca şöyle dedi: “Niçin şaşırıyorsunuz sizi sefil varlıklar? Bu sizin politikanızla uğraşmaktan daha iyi değil mi?” Sonunda insan sevmeyen biri oldu ve herkesten uzaklaşarak tüm ömrünü dağlarda geçirdi, ot ve sebzeyle beslendi. Ancak vücudu su topladığı için elden ayaktan düşünce kente geri döndü ve hekimlere bilmece sorar gibi yağmurlardan sonra kuraklık yaratıp yaratamayacaklarını sordu. Hekimler onun ne demek istediğini anlamayınca sığır ahırına kapandı ve içindeki

suyu tezek sıcaklığıyla buharlaştırmaya çalıştı. Ancak bu yöntem işe yaramadı ve altmış yaşında öldü. [...] ^[4]Hermippos’un anlattığına göre hekimlere içindeki suyun bağırsaklarını boşaltarak dışarı atılıp atılamayacağını sordu, hekimler de bunun olamayacağını söyleyince güneşin altına yatıp kölelerinden üzerine tezek sürmelerini istedi, böylece tüm vücudu gerildiği için ertesi gün öldü ve agoraya gömüldü. Kyzikoslu Neanthes’e göreyse üstüne yapışan tezeklerden kurtulamayınca kaskatı kesildi ve bu değişimden ötürü tanınmaz olduğu için köpeklere yem oldu. ^[5] Çocukluğundan itibaren eşine az rastlanır biriydi, zira gençken hiçbir şey bilmediğini söylerdi, büyüdüğünde ise her şeyi bildiğini iddia etti. Kimsenin öğrencisi olmadı, aksine kendini aradığını ve her şeyi kendi kendine öğrendiğini söyledi. Buna karşılık Sotion’dan öğrendiğimize göre bazıları onun Ksenophanes’le çalıştığını anlatmıştır, yine Sotion’un dediğine göre Ariston Herakleitos Üzerine adlı eserinde onun yukarıda bahsedilen hastalıktan kurtulduğunu, ancak farklı bir hastalıktan ötürü öldüğünü söylemiştir, nitekim Hippobotos da aynısını söyler. Dolaşımda olan, bir bütün hâlinde Doğa Üzerine adını taşıyan kitabı temelde üç ayrı logos’tan bahsediyor: Evren üzerine, politika üzerine ve teoloji üzerine.^[6] Bu kitabı Artemis Tapınağı’na adadı ve bazılarının dediğine göre ona sadece uzmanlar yaklaşabilsin ve halkın kolayca küçümseyeceği nitelikte olmasın diye kitabını oldukça “karanlık” bir üslupla kaleme aldı. Timon da bu adamı şu sözlerle betimler: “Onların arasından gürültücü, halka küfreden, gizemli sözler sarf eden Herakleitos çıktı.” Theophrastos’un söylediğine göre melankoliden ötürü eserinin yarısı tamamlanmamıştır, diğer yarısı ise tuhaf bir karışımdan oluşur. Antisthenes Silsileler adlı eserinde onun kendini beğenmişliğinin kanıtını sunar, buna göre kral unvanın-

dan kardeşi lehine feragat etmiş. Eseri öyle ünlenmiş ki, onun sayesinde takipçileri bile olmuş, onlara Herakleitosçular denmiş. [...] ^[12] [...] Anlatılana göre niye sustuğu sorulduğunda, “Siz gevezelik edebilin diye,” cevabını vermiş.

“Hytaspes oğlu kral Dareios Ephesoslu bilge Herakleitos’u selamlar.

^[13] Doğa üzerine bir eser kaleme aldın, ancak anlaması da açıklaması da zor. Bazı paragraflar kelimelerin ilk anlamıyla yorumlandığında senin kitabın tüm evrenin onda meydana gelen ve kusursuz bir kutsal hareketle var olan doğa olaylarını bilmeye yetkinmiş gibi görünüyor. Ancak kitabın büyük bir bölümü anlaşılmayacak derecede kuşkulu ve bunun bir sonucu olarak yazılarını yakından bilenler bile yazdıklarını doğru bir şekilde yorumlama konusunda yetersiz kalıyor. Bu yüzden Hytaspes oğlu Kral Dareios senin öğretine ve Yunan eğitimine katkı sunmak ister. Benim huzuruma çık ve sarayıma gel. ^[14] Zira çoğunlukla bilgeleri ayırt etme yeteneği olmayan Yunanlar ciddi bir çalışmayı ve eğitimi gerekli kılan her şeyi boşluyorlar. Buna karşılık benim sarayımda her türlü ayrıcalıklı muameleyi göreceksin, her gün güzel ve ciddi bir şekilde selamlanacaksın, nasihatlerinden ötürü saygın bir yaşamın olacak.”

“Ephesoslu Herakleitos Hytaspes’in oğlu Kral Dareios’u selamlar,

Bu dünyada yaşayan herkes hakikatten ve adaletten uzaklaşmış durumda, o kötü budalalıklarından ötürü kendilerini açgözlülüğe ve şöhret arzusuna kaptırmışlar. Buna karşılık ben herhangi bir kötülük yaptığımı hatırlamadığım, insanlardaki kıskançlık duygusuyla birlikte yaşayan aşırılıktan uzak durduğum ve kibirden kaçındı-

ğım için Perslerin toprağına gelmek istemiyorum, öğretime uygun olarak azla yetinmekten memnunum.”

^[15] Demetrios Eşsesliler adlı eserinde onlar için çok şöhretli biri olmasına rağmen Atinalılara da tepeden baktığını, buna karşılık kendisini hor gören Ephesosluları onlara tercih ettiğini söyler.

B2 Suda H.472:

Bloson’un, Bautor’un veya başkalarının dediği gibi Herakis’in oğlu olan Ephesoslu Herakleitos. [...] 69. Olimpiyat ve Hystaspes’in oğlu olan Dareios’un döneminde yaşadı. Hiçbir filozofun öğrencisi olmadı, onu eğiten kendi doğası ve azmidir. Vücudu su toplayıp da elden ayaktan düşünce hekimlerin kendisini diledikleri gibi tedavi etmesine izin vermedi, tüm vücudunu inek tezeğiyle kapladı ve kuruması için güneşin altına yattı. Yatarken yanına köpekler geldi ve onu parçalara ayırdı. Başkaları ise onun kuma gömülüyken öldüğünü söyler. Bazıları onun Ksenophanes ve Pythagorasçı Hippasos ile çalıştığını söylemiştir.

B3 Strab. 14.2:

Tüm yetişkin Ephesoslular kendilerini asmalı ve kenti çocuklara bırakmalı, zira o yetişkinler, “Aramızda böyle çok faydalı bir adam olmasın, gitsin başka bir yerde ve başkalarının arasında olsun,” diyerek içlerinde en faydalı olan adamı yani Hermodoros’u kentten kovdu.

B4 Plut. Garr. 17 511B:

[...] vatandaşlar kendisine uyumla ilgili görüşünü sorunca o kürsüye gitti, içinde soğuk su olan bir kadehi aldı, içine bir miktar arpa yulafı serpti, naneyle karıştırdı ve içti, sonra da yerinden ayrıldı. Bunu yaparak onlara insanın kendi durumuyla yetinmesini ve şatafata ihtiyaç duymamanın kentleri barış ve uyum içinde koruyacağını göstermiş oldu.

B5 Clem. Alex. Strom. 1.65.4:

Zira Bloson’un oğlu olan Herakleitos tiran Melankomas’ı yönetimden ayrılmaya ikna etti. Kendisini Persia’yı ziyarete gelmesi için davet eden Kral Dareios’u da küçümsedi. [Herakleitos ile kral arasındaki mektuplaşma için bkz. B1].

B6 Plin. Nat. Hist. 7.79-80:

[...] Ruhtaki bu tutarlılık bazen katılığa, karakterde eğilip bükülmeyen haşin bir sertliğe dönüşür, insana özgü tutkuları söküp atar, bu türün birçok örneğini gören Yunanlar, oldukça şaşırtıcıdır ki, bilgelik otoritelerinin çoğunu, örneğin Kinik Diogenes, Pyrrhon, Herakleitos ve Timon’u “tutkusuz”¹ olarak tanımlamıştır.

B7 Sotion Περί όργης² in Stob. 3.20.53:

Bilgeler arasında Herakleitos gözyaşlarıyla, Demokritos ise kahkahasıyla öfkesini bastırdı.

B8 Sen. Tranq. 15.2:

O hâlde kendimizi öyle hazırlamalıyız ki, avamın tüm kusurları bize rahatsız edici değil, saçma görünmeli ve Herakleitos’tan ziyade Demokritos’u taklit etmeliyiz. Zira ilki topluma karıştığında ağlıyor, diğeri ise gülüyordu.

B9 Juv. 10.29-31:

Dolayısıyla şimdi iki filozofu da över misin, biri³ gülüyordu eşiğini geçip de

ayağını dışarı attığında, zıddı olan öbürü ise ağlıyordu⁴hani.

B10 Sidon. Carm. 2.171-172

Pythagoras sustu, Demokritos güldü, Herakleitos ağladı.

ı απαθής (apathês): Tutkusuz, duygusuz, hiçbir şeyden etkilenmeyen.

2 Περί οργής (Peri orgês): Öfke Üzerine.

3 Demokritos.

4 Herakleitos.

B11 Sen. Ira 2.10.5:

Herakleitos evinden her dışarı çıktığında ve etrafındaki insanların ne kadar kötü yaşadığını, hatta ne kadar kötü öldüğünü her gördüğünde ağlıyor, karşılaştığı mutlu ve mesut insanların hepsine acıyordu, aslında yumuşak ama yaralanmaya müsait kalbiyle o da acınası insanlardan biriydi.

B12 Gym. in Zeux. Εις άγαλμα τοΰ φιλοσόφου 'Ηρακλείτου⁵ 354-356:

Bilge Herakleitos buradaydı, o tanrısal adam, eski Ephesos’un esinlenmiş şanı. Sadece ağladı aciz insanlığın işlerine.

B13 Luc. Vit. Auct. 14:

Müşteri: Tamam da niye ağlıyorsun seni sefil adam? Bence <Demokritos’tan ziyade> seninle konuşmak çok daha iyidir.

Herakleitos: Ağlıyorum yabancı, çünkü bence insanların durumu sadece acınmayı ve gözyaşlarını hak ediyor, mahvolmaya yazgılı olmayan bir kişi bile yok içlerinde, onlara acımamın ve üzülmemin nedeni bu. Bence şu anın hiçbir önemi yok, gelecekte olacak olan tam anlamıyla üzüntü verici, küresel yangınlardan ve bütünün yıkımından bahsediyorum. Bütün bunlara üzülüyorum, nitekim hiçbir şey değişmez değil, aksine her şey bir κυκεών’daki⁶ gibi baskı altında. Keyif ve keyifsizlik, bilgi ve bilgisizlik, büyük ve küçük, yukarı ve aşağı hepsi aynı, ebediyet oyununda devinmek ve yer değiştirmek.⁷

5 Εις άγαλμα τοΰ φιλοσόφου 'Ηρακλείτου (Eis agalma tou philosophou Herakleitou): Filozof Herakleitos’un heykeline.

6 κυκεών (kukeôn): Arpa, peynir ve su veya şarabın karıştırılmasıyla yapılan bir içki.

7 Bu parodiyle ilgili olarak bkz. Şar-Yıldız, Fragmanlar, 271.

B14 Arist. PA 1.4 645al7-21:

Herakleitos’un kendisiyle buluşmak isteyen yabancılara söylediği sözü anlatırlar, ona yaklaşmışlar, ama ocağın yanında ısınmaya çalıştığını görünce duraksamışlar, bunun üzerine onlara tereddüt etmeyip içeri girmelerini söyleyerek, “Tanrılar da burada,” demiş. [...]

B15 Arist. EN 7.5 1146b29-30:

Zira bazı insanlar kendi bilgileriyle ilgili sanılarına başkalarından daha az ikna olmaz, Herakleitos’un durumu da bunun bir örneğidir.

B16 Ps.-Arist. MM 2.6 1201b5-9:

Zira bir sanı sağlam ve sarsılmaz olduğu için güçlüyse, onun bilgiden hiçbir farkı olmayacaktır. [...] Örneğin Ephesoslu Herakleitos’un nesnelerle ilgili sanısı böyledir.

Doktrin

Logos Karşısında İnsanlık (D1-D18)

D1 Sext. Emp. Adv. Math. 7.132:

Yukarıda bahsedilen kişinin' Doğa Üzerine adlı eserinin başında söylediği şudur:

[Bağlam için bkz. T67] İnsanlar her daim var olan bu logos’u işitmeden önce de, ilk defa işittikten sonra da kavramıyorlar. Her şey bu logos’a göre gerçekleşse de ben onların her birinin doğalarıyla uyumlu olduğunu analiz ederken ve nasıl olduklarını gösterirken bahsettiğim şeyleri ve sözlerimi anlamamış gibi davranıyorlar. Nasıl diğer insanlar uykudayken ne yaptıklarını hatırlamıyorsa, aynı şekilde bunlar da uyanıkken ne yaptıklarının farkında değiller. [Karş. T10, T62]

D2 Sext. Emp. Adv. Math. 7.133:

[Bağlam için bkz. T67] hemen sonra aynı gerekçeyle ortak olanı izlememiz gerektiğini ekler: Ancak logos <her şeyde> ortak olmasına rağmen birçok insan kendi düşüncesi varmış gibi yaşıyor.

D3 Clem. Alex. Strom. 2.8:

Birçok insan ne kadar çok şeyle karşılaşırsa karşılaşsın, onların ne şekilde olduğuna kafa yormaz, onlarla ilgili bilgi sahibi olduktan sonra bile onları anlamaz, ama anladıklarını sanır. [Karş. T62]

1 Herakleitos’un.

D4 Eus. PE 13.42:

İşittiklerinde anlamayan sağırları andırıyorlar, şu deyiş onların durumuna tanıklık eder: “Varken yoklar.”

D5 Clem. Alex. Strom. 2.24.5:

Herakleitos bazı insanları eleştirirken şöyle diyor: “Dinlemesini ve konuşmasını bilmiyorlar.”

D6 Iambl. An. in Stob. 2.1.16:

[...] Herakleitos’un düşüncesine göre insanların sanıları²çocukların oyuncaklarıdır.³

D7 M. Aur. 4.46:

[...] Anne babamızın çocukları gibi <hareket etmemeli ve konuşmamalıyız>. [Bağlam için bkz. T62],

D8 Plut. Aud. 7 41A; Aud. Poet. 28D:

Aptal insan her logos⁴ karşısında heyecana kapılma eğilimindedir.

D9 Plut. An seni res. Publ. Ger. Sit 7 787C: Köpekler tanımadıklarına havlar.

D10 Procl. In Ale. I, p. 117:

Herakleitos haklı olarak düşüncesiz ve akıldan yoksun olduklarını söyleyip çoğunluğu lanetliyor. Zira diyor ki, “Nedir onların kavrayışı ve anlayışı? <Homeros gibi> halk ozanlarına inanıyor ve avamı öğretmen kabul ediyorlar, çoğu insanın kötü olduğunu bilmiyorlar.” [Homeros’la ilgili tespit ve eleştiriler için bkz. D20-D23]

D11 Diog. Laert. 1.88:

Teutames’in oğlu olan Bias Priene’de doğdu, diğerlerinden daha yüce bir logos’u vardı.⁵

2 δοξάσμα (doksasma).

3 Çocukların oyuncakları gibidir.

4 Buradaki logos “söz” veya “akıl” anlamında düşünülebilir. Bkz. Sunuş, B. Herakleitos: Yaşamı ve Felsefesi Üzerine.

5 Bias yedi bilgeden biridir ve çoğunluğu küçümser, Herakleitos’un onun logos’unu övmesi aslında onun çoğunluğu küçümsemesini onaylaması anlamına gelir.

D12 Theod. Prodr. Epist. 1, p. 1239:

Benim için bir insan en iyiyse, on bin kişidir.

D13 Clem. Alex. Strom. 5.59.5, Karş. 4.50.2:

En iyi kişiler diğer her şeydense bir şeyi tercih eder, ölümlülerin her daim akış hâlindeki şanını; buna karşılık insanların çoğu hayvan sürüsü gibi tıkınır.

D14 Aristocr. Theos. 2.68:

Boşuna arınmaya çalışıyorlar, zira kanla kirleniyorlar, tıpkı çamura batmış birinin kendisini çamurla arındırmaya çalışması gibi. [Karş. T140] Birisi bunu yapan bir insan görse onun delirmiş olduğunu düşünür. Bu heykellere dua ediyorlar, bir insanın evlerle sohbet etmesi gibi, tanrıların ve kahramanların kim olduğunu bilmeden.

D15 Clem. Alex. Protr. 2.34.5:

Düzenledikleri bu tören alayı ve terbiyesiz şeyler onuruna söyledikleri ilahi esasında Dionysos için olmasaydı, yaptıkları çok daha terbiyesiz olurdu, oysa Hades Dionysos’la aynıdır, onun için de deliriyor ve Lenaia ayini düzenliyorlar.⁶

D16 Iambl. Myst. 1.11:

[...] Herakleitos bunlara⁷ “çareler” diyor. [...]

6 Burada iki tanrı ve onlar için düzenlenen iki dinî ayin karşılaştırılmaktadır. Kahn’ın (264) anlaşılması zor olan bu fragmanla ilgili açıklamasına göre ölüm ve yer altı âleminin tanrısı olan Hades kaçınılmaz olarak ölümün, Dionysos ise cinsel canlılığın sembolüdür. Dolayısıyla bu fragman birçok fragmanda karşımıza çıkan ölümlü ve ölümsüz, yaşam ve ölüm gibi ikiliklerin örneklerinden biri olarak görülebilir. Bununla birlikte Kahn’ın aynı yerde söylediği gibi Dionysos sadece cinsel canlılığın ve döllemenin değil, aynı zamanda şarap ve sarhoşluğun da sembolüdür, dolayısıyla Herakleitosçu bağlamda sarhoşluğun kısmi ölüm ve ruhun kararması olarak görüldüğü düşünülürse cinsel eylem de ruhun boşa giden bir eylemi veya yaşam enerjisinin boşa tüketilmesidir. Ayrıca Λήναια (Lenaia) adı Dionysos’un sıfatlarından olan Ληναίος (Lênaios) veya Ληνεύς’tan (Lêneus) gelir, bu yüzden bu Dionysos ayini olarak da adlandırılabilir. Çakmak’ın da (59) bildirdiği gibi bu Ocak ayında doğanın gücünü ve bereketini simgeleyen şarap fıçısı için düzenlenen bir bayram ayinidir. Kapsamlı açıklama için bkz. Kalın 264-266.

7 Yukarıdaki fragmanda bahsedilen terbiyesiz ayinler ve ilahiler.

D17 Clem. Alex. Protr. 2.22.2 (Karş. Eus. PE 2.3.37): Ephesoslu Herakleitos kimler için kehanette bulunuyor? Gece dolaşanlar, Magoslar,⁸ Bakkhos rahipleri, Lenaia rahibeleri ve gizemlere erenler. O bu kişileri ölümden sonra başlarına gelecek şeylerle tehdit ediyor, onlar için ateş kehanetinde bulunuyor. [Karş. D86] Çünkü bu kişiler insanların bilmediği gizemlere kutsala saygısızlık ederek erdiler.⁹

D18 Clem. Alex. Strom. 5.9.3:

Zira sanıları olanlar içinde en yüce sanıya sahip olan bilir. [Anlam belirsizdir, ancak bağlam için bkz. T93]

Şair ve Filozoflara Eleştiriler (D19-D29)

D19 Diog. Laert. 9.1:

Çok şey bilmek kavramayı öğretmez. Öyle olsaydı Hesiodos ile Pythagoras’a ve yine Ksenophanes ile Hekataios’a öğretirdi. [Karş. B2]

D20 Diog. Laert. 9.1:

Homeros’un yarışmalardan kovulmayı ve dövülmeyi hak ettiğini söyledi, keza Arkhilokhos’un da.¹⁰

D21 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.9.6:

İnsanlar apaçık olan şeylerin bilgisiyle ilgili olarak diğer tüm Yunanlardan daha bilge olan Homeros’la aynı şekilde yanılmaktadır. Zira o bitleri öldüren oğlanlarla ilgili şöyle derken yanılıyordu: “Gördüğümüzü ve yakaladığımızı geride bırakırız, görmediğimizi ve yakalamadığımızı atıyoruz.”

8 Μάγος (Magos) Persia’da rüya yorumlayan rahip ve bilgeler.
9 Bu fragmandan anlaşıldığı kadarıyla Herakleitos Demeter ve Dionysos gibi tanrılar için düzenlenen gizli tapınma ayinlerine karşı çıkmakta ve bunun kutsala saygısızlık olduğunu, bu yüzden bu ayinleri düzenleyenlerin öldükten sonra cezalandırılacağını düşünmektedir. Karş. Çakmak 57.
10 Paros doğumlu olan Arkhilokhos en eski şairlerden biridir.

D22 Arist. EE 7.1 1235a25-28:

Herakleitos şunu yazan şairi eleştirir: “Keşke tanrılar ve insanlar arasındaki çatışma tümüyle kaybolup gitse!”¹¹Zira tez ve pes sesler olmasaydı, bir uyum da olmazdı; karşıtlar, yani dişil ve eril unsurlar olmasaydı, hiçbir canlı olmazdı.

D23 Schol. AT in Il. 18.251:

“O¹² Hektor’un yoldaşıydı, aynı gece doğmuşlardı”:¹³Herakleitos bu dizeye dayanarak Homeros’a gök bilimci diye seslenir, keza şu dizeyle ilgili olarak da aynısını söyler: “Kimsenin kaderinden kaçamadığını söylüyorum.”¹⁴

D24 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10:

Hesiodos çoğu insanın öğretmenidir, en çok şeyi onun bildiğinden eminler; oysa o gece ve gündüzün bir olduğunu anlamamıştı. [Karş. T16]

D25 (B106) Plut. Cam. 19

[...] Herakleitos Hesiodos’u <günlerden> bazılarının iyi, bazılarının da kötü olduğunu düşündüğü için kötüler, onun her günün doğasının bir olduğunu anlamadığını söyler. [Karş. T16]

D26 Diog. Laert. 1.23:

[...] Herakleitos ve Demokritos da ona¹⁵ tanıklık eder.

D27 Diog. Laert. 8.6:

Mnesarkhos’un oğlu Pythagoras kendisini diğer herkesten daha fazla araştırmaya adadı, bu yazılardan¹⁶ bir seçki hazırladıktan sonra kendi bilgeliğini oluşturdu: Çok bilgi, kötü buluş.

11 Hom. Il. 18.107.

12 Polydamas.

13 Hom. Il. 18.107.

14 Hom. Il. 6. 488.

15 Thales’e.

16 Muhtemelen başkalarının yazılarından.

D28 Philod. Rhet. 1, Col. 57.12-13:

[...] yalancıların piri [...] ¹⁷

D29 Clem. Alex. Strom. 5.9.3:

Adalet yalanlar uyduranları ve onlara tanıklık edenleri yakalayacak. [Bağlam için bkz. A83]

Bilgi Teorisi (D30-D46)

D30 Stob. 3.1.179:

Düşünmek¹⁸ herkeste ortaktır.

D31 Stob. 3.5.6:

Kendini bilmek¹⁹ ve ölçülü olmak²⁰ bir potansiyel olarak herkeste bulunur.

D32 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.9.5:

En çok yücelttiğim, görme ve işitmeyle elde edilen bilgidir.

D33 Polyb. 12.27:

Gözler kulaklardan daha kesin tanıktır.

D34 Sext. Emp. Adv. Math. 7.126:

Barbar bir ruha sahip olanların gözleri ve kulakları insanlar için kötü tanıklardır. [Bağlam için bkz. T82]

D35 Arist. Sens. 5 443a23:

Var olan her şey dumana dönüşseydi, burun delikleri onları ayırt edebilirdi.

D36 Them. Orat. 5, p. 69b; Karş. 12, p. 159b:

Doğa saklanmayı sever.

17 Metnin bağlamında retorikçilerin temel eğitiminin aldatma üzerine kurulu olduğu anlatılmaktadır. Ancak “yalancıların piri” sözüyle kimden bahsedildiği belli değildir, bazılarına göre kastedilen kişi Pythagoras’tır. Karş Diog. Laert. 8.8.

18 φρονέειν (phroneein).

19 γινώσκειν (ginôskein).

20 σωφρονείν (sôphronein).

D37 Plut. Adv. Col. 20 1118C:

Kendimi aradım. [Karş. T88]

D38 Clem. Alex. Strom. 2.17.4:

İnsan umulmayanı ummazsa onu bulamayacaktır, zira

<bu olmadan> onu araştırmak ve ona varmak mümkün değildir. [Bağlam için bkz. T91]

D39 Plut. Cor. 38:

İnanılmadığı için bilinemiyor. [Karş. T91]

D40 Clem. Alex. Strom. 4.4.2:

Altın arayanlar çok toprak kazar ama az altın bulur.

[Bağlam için bkz. T89]

D41 Clem. Alex. Strom. 5.140.6:

Zira Herakleitos’a göre bilgeliği sevenler her şeyi araştıran insanlar olmalıdır.

D42 Plut. Pyth. Orac. 21 404D:

Delphoi’da bir kehaneti olan tanrı ne konuşur ne saklar, sadece işaretler verir.

D43 Plut. Pyth. Orac. 6 397A:

Herakleitos’a göre Sibylla o köpürmüş ağzıyla [...]²¹

D44 Stob. 3.1.174:

Logos’unu işittiğim kişilerden hiçbiri bilgeyi diğerlerinden ayıran o bilme noktasına varmamıştır.

D45 Diog. Laert. 9.1:

Bilgelik tektir: Her şeyi her şey üzerinden yöneten düşünceyi bilmek. [Bağlam için bkz. Dİ. Karş. D121]

D46 Clem. Alex. Strom. 5.115.1:

Bilgelik tektir: Sadece Zeus adıyla anılmayı istemiyor ve istiyor. [Karş. T61, D78]

21 Bağlamda efsanevi kadın kâhin Sibylla’nın tanrısal ilhamdan pay alarak çılgınca kehanetlerde bulunması anlatılmaktadır.

Bir ve Karşıtların Uyumu (D47-D62)

D47 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.9.1-2, 9.10.8:

Asıl bilgece olan beni değil, logos’u dinledikten sonra her şeyin Bir olduğunu anlamaktır. ¹²¹ <însanlar> <Bir’in> ayrışarak kendi içinde uyum sağladığını anlamıyorlar, <burada> tıpkı yay ile lirde olduğu gibi karşıtına dönüşme, uyum <vardır>. ^[9.10·⁸⁹ Tanrı: Gündüz gece, kış yaz, savaş barış, tokluk açlık. O başkalaşır, tıpkı <ateşin> tütsüyle birleştiğinde her bir tütsünün kokusuna göre adlandırılması gibi.

D48 Ps.-Arist. Mund. 5 396b20-22:

Temaslar: Bütün olanlar ve bütün olmayanlar, bir araya gelen ve ayrılan, ahenkli olan olmayan, hem her şeyden Bir hem de Bir’den her şey.

D49 Plut. An. Proc. 27 1026C

Görünmeyen uyum görünen uyumdan daha güçlü.

D50 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10.4:

Yukarı ve aşağı giden yol bir ve aynı. [Karş. T50] [...] Harflerin yolu düz ve eğridir.

D51 Etym. Mag. S.v. βίος, p. 198.26:

Yay’ın adı yaşam,²² işi ise ölüm.

D52 Porph. Quaest. Hom. Ad Il. 14.200:

Herakleitos’a göre çemberde başlangıç ve son ortaktır.

D53 Clem. Alex. Strom. 4.10.1:

Bu şeyler²³ olmasaydı, adaletin adı bilinmezdi.

D54 Stob. 3.1.177:

Hastalık sağlığı, açlık tokluğu, çalışma da dinlenmeyi tatlı ve iyi kılar.

22 βίóς (bios): yay ve βίος (bios): yaşam sözcükleri aynıdır.

23 Haksızlıklar.

D55 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10.3:

Herakleitos’un söylediğine göre hekimler kestikten, dağladıktan ve hastalarına her şekilde kötü davrandıktan sonra onlardan hak ettikleri ücreti alamadıkları için şikâyet ediyorlar, oysa onların iyiliği ile hastalığın yaptığı aynıdır.

D56 Plot. 4.8.1:

Dönüşerek dinlenir.

D57 Theophr. Metaph. 7al4:

En güzel kosmos et yığını²⁴ gibi rastgele saçılmış olandır.

D58 Theophr. Vert. 9:

[...] κυκεών da ayrışır, karıştırılmazsa.

D59 Suda A.398 et A.1762:

[...] yaklaşma:²⁵ Herakleitos.²⁶

D60 Arist. EN 9.2 1155b4-6:

Herakleitos’un söylediğine göre karşıt olanlar bir araya gelir, en güzel uyum uyuşmaz olanlardan doğar ve her şey çatışmadan meydana gelir.

D61 Orig. Cels. 6.42:

Bilinmeli ki, savaş <her şeyde> ortaktır, adalet çatışmadır ve her şey çatışmadan ve zorunluluktan doğar. [Karş. T50, T61]

D62 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.9.4:

Savaş her şeyin babası ve kralıdır, bazılarının tanrı bazılarının insan, bazılarının köle, bazılarının özgür olduğunu ortaya koyar. [Karş. T61]

24 Farklı el yazmalarında cümlenin burasında farklı bir kelime bulunur. Örneğin σαρξ (sarks): et, et yığını ve σωρός (söros): yığın, öbek. Burada et ya da değil, bir yığının rastgele saçılmış olmasıdır.

25 Çakmak’a (280-281) göre “tahmin”.

26 Anlam belirsizdir.

Akış ve Döngüsel Değişim (D63-D73)

D63 Heracl. Alleg. 24.4:

Aynı nehirlere gireriz ve girmeyiz, biziz ve biz değiliz. [Karş. T13, T59].

D64 Cleanth. apud Ar. Did. in Eus. PE 15.20.2:

Aynı nehirlere giren insanların üzerinden her daim farklı sular akar.

D65 Plat. Crat. 402a:

Sokrates: Herakleitos şöyle bir şey söyler: Her şey akar ve hiçbir şey aynı kalmaz. Şeyleri bir nehrin akıntısına benzeterek aynı nehre iki defa giremeyeceğini söyler.

D66 Sen. Epist. 58.23:

Herakleitos’un söylediği şudur: “Aynı nehre iki kez gireriz ve girmeyiz.” “Nehir” adı aynı kalır, ama su akıp gider.

D67 Arist. Metaph. A6 987a32:

[...] Herakleitosçu öğretilere göre kavranabilen her şey daimî bir akış halindedir ve onlara dair bir bilgi yoktur.

D68 Schol. in Tzetz. In Il., p. 126:

Soğuk şeyler ısınır, sıcak şeyler soğur, ıslak kurur, kuru ıslanır.

D69 Ps.-Plut. Cons. Ap. 10 106E:

Aynı şey vardır canlıda ve ölüde, uyanık olanda ve uyuyanda, gençte ve yaşlıda, zira bu şeyler birbirine dönüşür, önce biri sonra diğeri olur.²⁷

D70 Plut. Def. Orac. 11 415E:

“Ergenliğe ulaşmış insanları” [Hes. Frag. 304.2 Merkelbach - West] okuyanlar otuz yaşına kadar süren bir ömürden bahseder, zira bu süre zarfında bir baba kendi de tohum üreten bir tohum üretir.

27 “Zira” ile başlayan kısım Herakleitos’a değil, Ps.-Plutarkhos’a aittir.

D71 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10.6:

Ölümsüzler ölümlü, ölümlüler ölümsüz, birininki yaşayan ölüm, diğerininki ölen yaşam. [Karş. T13, T84-T85, T94]

D72 Clem. Alex. Strom. 4.143:

[Bağlam için bkz. T95] Bir insan geceleyin kendisi için bir lamba yakar, gözleri kapandığında; yaşayan uyurken bir ölüye, uyanıkken uyuyan bir insana dokunur.

D73 Clem. Alex. Strom. 3.21.1 (Karş. 5.105.2):

Uyanıkken gördüğümüz ölümdür, uyurken gördüğümüz ise uyku.

Bakış Açısı ve Tercih Farklılıkları (D74-D83)

D74 Porph. Quaest. Hom. Ad Il. 4.4:

Tanrı’ya göre her şey güzel, iyi ve adildir, ancak insanlar bazı şeylerin adil olduğunu, bazı şeylerin de adil olmadığını varsayar.

D75 Orig. Cels. 6.12:

Zira insan karakterine ait yargılar yoktur, onlar tanrısaldır.

D76 Orig. Cels. 6.12:

Çocuk yetişkin birine nasıl görünürse, yetişkin biri de tanrısallık²⁸ tarafından öyle adlandırılır.

D77 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.9.4:

Yaşam bir çocuk oyunudur dama taşlarıyla oynanan, krallık çocuğa aittir.

D78 Plat. Hipp. Mai. 289b:

[Bağlam için bkz. T37] En bilge insan bile bilgelikte, güzellikte ve diğer her şeyde bir tanrıyla kıyaslandığında bir maymun gibi görünecektir.

28 Tanrı.

D79 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10.5:

Deniz en temiz ve en kirli su: Zira balığa göre içilebilir ve hayatidir, ancak insana göre içilmez ve ölümcüldür.

D80 Arist. EN 10.5 1176a7:

[...] Eşekler samanı altına tercih eder.

D81 Clem. Alex. Strom. 1.2.2

Domuzlar temiz sudan çok çamurdan hoşlanır.

D82 Colum. Agric. 8.4

[...] en azından domuzların çamurda, tavukların ise tozda ve toprakta yıkandığını söyleyen Ephesoslu Herakleitos’a inanırsak [...]

D83 Plat. Hipp. Mai. 289a:

İnsanoğluyla kıyaslandığında en güzel maymun bile çirkindir.

Kozmik Ateş (D84-D92)

D84 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10.7:

Tüm bu şeyleri yıldırım yönetir. [Karş. T60]

D85 Clem. Alex. Paed. 2.99.5:

Biri hiç batmayandan²⁹ nasıl kaçabilir?

D86 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10.6:

Ateş her şeyin üzerine geldiğinde onları yargılayacak ve ele geçirecek.

D87 Clem. Alex. Strom. 5.105.2:

Herkes için aynı olan bu kosmos’u ne tanrılar ne de insanlar yarattı, o her zaman vardı ve var olacak: Her zaman var olan ateş belli ölçülere göre yanar ve belli ölçülere göre söner. [Bağlam için bkz. T92, Karş. T17, T71]

D88 Clem. Alex. Strom. 5.105.3, 5:

Ateşin dönüşümleri: Önce deniz <vardır>, sonra denizin

29 Güneş’ten.

bir yarısı toprağa ve diğer yarısı deniz hortumuna³⁰ <dö-nüşür>. [...] Deniz ve onun logos’u kadar dağılır, daha önce ne kadarsa o kadar toprak olur. [Bağlam için bkz. T92]

D89 Plut. E ap. Delph. 8 388E:

Her şey ateşle takas edilir, [...] ateş de her şeyle, malların altınla ve altının mallarla takas edilmesi gibi.

D90 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10.7:

[...] <ateş> yoksunluk ve doygunluk.

D91 Aug. Civ. 6.5:

[...] <tanrılar> Herakleitos’un inandığı gibi ateşten, Pythagoras’ın inandığı gibi sayılardan ve Epikuros’un söylediği gibi atomlardan <gelse de> [...]

D92 Tert. Apol. 47.6:

[...] kimisi ise <tanrının> ateşten <geldiğini söyler>, He-rakleitos da bu düşüncededir.

Astronomi ve Meteoroloji (D93-D104)

D93 P. Derv. Col. IV.5-9:

[...] Herakleitos [...] diyor ki, “Güneş,” doğayla uyumlu bir şekilde, “bir ayak genişliğindedir”, bu büyüklüğü aşamaz. Zira kendi sınırlarını aşarsa, “Erinysler onu ortaya çıkaracaktır.”

D94 Aët. 2.21.4 (Ps.-Plut.):

Herakleitos: “<Güneş> bir ayak genişliğindedir.”

D95 Plut. Exil. 11 604A:

“Güneş ölçülerini aşmayacak,” böyle diyor Herakleitos, “aksi hâlde adaletin yardımcıları olan Erinysler onu ortaya çıkaracaktır.”

30 Πρηστήρ (prêstêr) sözcüğü “deniz hortumu, fırtına, şimşek fırtınası” gibi anlamlara sahiptir.

D96 Plut. Quaest. Plat. 8.4 1007D-E:

[...] Herakleitos’a göre bütün bu şeyleri³¹ gören ve gözetleyen güneş, her şeyi meydana getiren değişimleri ve mevsimleri sınırlayarak, yargılayarak, ortaya çıkararak ve aydınlatarak yöneten ve her şeyden önce olan tanrının işbirlikçisi olur.

D97 Arist. Meteor. 2.2 355al3-14:

Güneş [...] her gün yenidir.

D98 Schol. in Plat. Rep. 498a:

Doğa filozofu Ephesoslu Herakleitos der ki, güneş batı denizine vardığında orada batar ve söner, sonra yeryüzünün altına geçerek doğuya varır ve yine parlar, bu süreç hiç durmadan devam eder.

D99 Aristarch. Sam. in Comm. in Od. 20.156, Col. 2.3637, 43-47,3.7-11:

Tutulmaların yeni ay gününde olduğu şunu yazan Samoslu Aristarkhos tarafından açıkça ortaya konmuştur: “[...] Herakleitos <der ki> ‘Yılın ayları bir araya geldiğinde, <Ay> görünümüne bağlı olarak değişir, ilk gün Yeni Ay’da, ikinci gün ise bazen daha az, bazen daha fazla sayıdaki <günlerde>.’ ^{[Col. 3.7-11]} Üçüncü günde beliren Ay on altıncı günde dolunay olarak belirir, on dört gün sonra; on üç gün boyunca Ay azalır.”

D100 Strab. 1.6

Doğunun ve batının sınırları: Ayı <Takımyıldızı>.

Ayı <Takımyıldızı>’nın karşısında: Parlak Zeus’un bekçisi.³²

D101 Ps.-Plut. Aqu. et ign. Comp. 7.957A:

[...] Güneş olmasaydı, yıldızlardan ötürü gece olurdu.

D102 Theon Al. In Ptol. Almag. 1.3, p. 340.5:

Herakleitos’a göre yıldızların parlaması ve sönmesi [...]

31 Sınırlar ve mevsimleri.

32 Arcturus veya Ayıcı Takımyıldızı.

D103 Aët. 3.3.9 (Stob.):

Herakleitos: Gök gürültüsü rüzgârlarla bulutların bir araya gelmesinden ve rüzgârların bulutlara çarpmasından, şimşek buharların alev almasından ve şimşek fırtınaları ise bulutların yanması ve sönmesinden oluşur.

D104 Sen. Quaest. nat. 2.56:

Herakleitos şimşeğin yeryüzündeki ateşin ilk girişimi, belli belirsiz alevin sönerken ya da yeniden canlanırkenki hâli gibi bir şey olduğunu düşünür.³³

Ruh (D105-D111)

D105 Diog. Laert. 9.7:

Tüm yollarını dolaşan yine de ulaşamaz ruhun sınırlarına. Öyle derindir onun logos’u.

D106 Stob. 3.1.180a:

Ruhun logos’u kendini artırır.

D107 Clem. Alex. Strom. 6.17.2:

Ruhlar için ölüm su olmaktır, su için ölüm toprak olmaktır, ancak su topraktan gelir ve ruh da sudan.

D108 Porph. Antr. 10:

[...] bu yüzden <muhtemelen Numenius’a göre> Herakleitos da der ki, ruhlar için ölüm ya da nemli olmak keyiftir. [Karş. T100].

D109 Cleanth. apud Ar. Did. in Eus. PE 15.20.2: Ruhlar nemli şeylerden buharlaşır.

D110 Mus. Ruf. in Stob. 3.5.8:

Kuru bir ruh: En bilge ve en iyi.³⁴ [Farklı yorumlar için bkz. T118-T129]

33 Seneca, Doğa Araştırmaları, çev. C. Cengiz Çevik (İstanbul: Jaguar Yayınları, 2014), 108.

34 Anlam belirsizdir, bu fragman farklı yazarlar tarafından farklı biçimde yorumlanmıştır. Örneğin Çakmak’a göre (273) “Herakleitos’ta ruh ‘sıcak ve kuru hava’ (ateş) olarak değerlendirilir. Ruhun en iyi ve en bilge olması, onun en sıcak ve en kuru hava hâline dönüşmesiyle mümkündür.” Karş. D104.

D111 Stob. 3.5.7:

Bir insan sarhoş olduğunda basit bir oğlan olan bir köle tarafından hataya sürüklenir, nereye gittiğini bile bilmez, ruhu ıslaktır. [Karş. T62]

Etik (D112-D130)

D112 Stob. 3.1.179:

Aklıyla konuşanlar her şeyde ortak olana dayanmalı, tıpkı bir kentin kendi yasasına dayanması gibi, ama bunu <bir kentten> daha güçlü bir şekilde yapmalı. Zira insan yasaları bir yasadan, yani kutsal yasadan beslenir, dilediği gibi yönetir ve her şeye yeter, geriye fazlası kalır.

D113 Diog. Laert. 9.2:

İnsanlar kentin surları için olduğu kadar yasaları için de savaşmalıdır.

D114 Diog. Laert. 9.73:

En önemli konularda³⁵ gelişigüzel karar almayalım.

D115 Clem. Alex. Strom. 5.115.2:

Bir kişinin kararına boyun eğmek de bir yasadır.

D116 Plot. 4.8.1:

Aynı kişiler için çalışmak ve onlar tarafından yönetilmek can sıkıcıdır.

D117 Ps.-Arist. Mund. 6 401al0:

Her hayvan kırbaçlanarak otlamaya götürülür.

D118 Stob. 4.40.23:

İnsanın karakteri kaderidir.³⁶

D119 Diog. Laert. 9.2:

Kibri yangından daha hızlı söndürmek gerekir.

35 Politikayla ilgili konular.

36 Başka bir yoruma göreyse “insanın karakteri onun koruyucu ruhudur (daimôn)”.

D120 Plut. Quaest. conv. 3.1 644F:

Herakleitos’un dediği gibi, “Cehaleti gizlemek daha iyidir.” [Farklı yorumlar için bkz. T130-T134]

D121 Stob. 3.1.178:

Ölçülü olmak en büyük erdemdir.

Bilgelik gerçeği söylemek ve <her bir şeyin> doğasına uygun davranmaktır, onu anlayarak.

D122 Clem. Alex. Strom. 2.130. 2:

Ephesoslu Herakleitos <der ki, yaşamın amacı> gönül rahatlığıdır.

D123 Plut. Cor. 22:

Gönle karşı koymak zordur: O istediğini ruh karşılığında satın alır.

D124 Stob. 3.1.176:

Her istediğinin olması insan için iyi değildir.

D125 Clem. Alex. Strom. 3.14.1:

Doğdukları zaman yaşamak ve kendi paylarına düşen ölüme sahip olmak veya daha çok huzura ermek ve geride paylarına ölüm düşen insanlar olarak doğan çocuklar bırakmak istiyorlar.

D126 Strab. 16.4.26:

Cesetleri gübrelerden daha çok atmalı. [= T99]

D127 Clem. Alex. Strom. 4.146:

İnsanları ölümden sonra ummadıkları ve varsaymadıkları şeyler bekler.

D128 Plut. Fac. Orb. Lun. 28 943E:A89

Ruhlar Hades’te koku alır.

D129 Theod. Cur. 8.39 (Karş. Clem. Alex. Strom. 4.16.1, 4.49.3):

Tanrılar ve insanlar Ares’in katlettiği insanları³⁷ onurlandırır. Daha büyük ölümler daha büyük paylar alır.

37 Savaşta ölen insanları. Ares savaş tanrısıdır.

D130 (Ps.-?) Hippol. Ref. 9.10:

Orada olan için diriliyor ve hem yaşayanların hem de ölülerin uyanık bekçileri oluyorlar.

Tanıklıklar

Eseri ve Üslubu (T1-T20)

T1 Diog. Laert. 9.15:

Onun eserini yorumlayarak açıklayan birçok kişi vardır. Onların arasında Antisthenes, Pontoslu Herakleides, Kleanthes, Stoacı Sphairos, Herakleitosçu denilen Pausanias, Nikomedes ve Dionysos, gramerciler arasında da Diodotos vardır. [...]

T2 Diog. Laert. 5.86, 88:

[...] Onun¹ çalışmaları dolaşımdaydı. [...] Dört kitaptan oluşan Herakleitos Yorumları [...]

T3 Diog. Laert. 9.5:

Ariston Herakleitos Üzerine adlı eserinde der ki, [Frag. 28 Wehrli...].

T4 Diog. Laert. 7.174:

O² ardında şu kitapları bıraktı: [...] Dört kitaptan oluşan Herakleitos’un Doktrinlerinin Yorumları [...] [SVF 1.481].

T5 Diog. Laert. 7.178:

O³ şu kitapları yazdı: [...] Beş kitaptan oluşan Herakleitos Üzerine [...] [SVF 1.620].

1 Pontoslu Herakleides.

2 Kleanthes.

3 Sphairos.

T6 Lampr. Libr. Plut. N. 205 Treu: Herakleitos’un Sanıları Üzerine.

T7 Diog. Laert. 9.5, 12,15:

Dolaşımda olan, bir bütün hâlinde Doğa Üzerine adını taşıyan kitabı temelde üç ayrı logos’tan bahsediyor: evren üzerine, politika üzerine ve teoloji üzerine. [...] Bazıları bu kitabın adının Mousalar, bazıları da Doğa Üzerine olduğunu söylüyor, Diodotos ise ona “doğru bir yaşam sürme rehberi” derken, başkaları “her şeyi içeren bir evrendeki karakterlerin yargısı”⁴ der. [...] Bu eserin doğayla değil, politik rejimle alakalı olduğunu ve doğayla ilgili tespitlerin örnek işlevinde olduğunu söyleyen Diodotos [...]

T8 Sext. Emp. Adv. Math. 7.7:

Herakleitos’un doğa filozofu olmasının yanı sıra bir ahlak filozofu da olup olmadığı sorunu ele alınmıştır.

T9 Diog. Laert. 9.6-7,11-12:

Bazılarının dediğine göre ona sadece uzmanlar yaklaşabilsin ve halkın kolayca küçümseyeceği nitelikte olmasın diye <kitabını> oldukça anlaşılmaz bir üslupla kaleme aldı. [...] Theophrastos’un söylediğine göre melankoliden ötürü bazı konuları yazmadan bıraktı ve başka konuları da farklı şekillerde yeniden yazdı. [...]^[7] [...] Bazen o kadar parlak ve anlaşılır bir dille yazar ki, en aptal insan bile onu kolayca anlar ve ruhunun yükseldiğini hisseder, kısa ve derin anlamlar içeren üslubu eşsizdir. [...]^[11] Derler ki, Euripides kendisine Herakleitos’un kitabını verdikten sonra onunla ilgili ne düşündüğünü sormuş, öbürü de⁵ şöyle cevap vermiş: “Anladığım kısımlar harika, bence anlamadığım kısımlar da öyledir, ancak Deloslu bir dalgıca ihtiyaç var.” [...]^[12] [...] Gramerci Seleukos’un

4 Metnin bu kısmı bozuktur, dolayısıyla anlam belirsizdir.

5 Sokrates.

dediğine göre Kroton diye biri Dalgıç adlı eserinde Herakleitos’un kitabını Yunanistan’a ilkin Krates adında birinin getirdiğini ve eserin içinde boğulmamak için Deloslu bir dalgıca gerek olduğunu söylüyormuş.

T10 Arist. Rhet. 3.5 1407b11-18:

Genellikle yazılan metnin kolay okunabiliyor ve kolay ifade edilebiliyor olması gerekir. [...] Herakleitos’unkiler gibi bölünmesi zor metinlerde bu nitelikler yoktur. Zira Herakleitos’un cümlelerini bölmek zor bir iştir, zira kitabının başında olduğu gibi, <kullandığı bir terimin> öncesi ve sonrasındaki ifadelerle alakası belirsizdir, örneğin der ki, “İnsanlar her daim var olan bu logos’u kavramıyorlar,” ve burada “her daim” ifadesinin birlikte kullanıldığı cümlenin öğesiyle bölünüp bölünmemesi gerektiği belirsizdir.

T11 Demetr. Eloc. 191-92:

Açıklık⁶ [...] parçaların birbirine bağlanmasına bağlıdır. Zira bağlantıdan ve ilişkilendirmeden yoksun bir bütün açıklıktan da tümüyle yoksundur, nitekim bağlantı yokluğunda her bir deyişin nerede başladığı da belirsizdir, Herakleitos’un yazılarında olan budur, genellikle bağlantı yokluğu onun yazılarını anlaşılmaz kılar.

T12 Cic. Fin. 2.5.15:

[...] <Yazarın anlaşılmama hâli> iki gerekçeyle suçlamadan kurtulabilir: Ya “doğa üzerine oldukça anlaşılmaz bir dille yazdığı için Karanlık⁷ sıfatıyla anılan” Herakleitos gibi çaba gösterirsin ya da dilin değil, konunun anlaşılmazlığı buna neden olur.

T13 Heracl. Alleg. 24.3-5:

Kuşkusuz teolojik açıdan Karanlık Herakleitos doğa olaylarından belirsiz ama semboller aracılığıyla mecazi

6 Anlaşılabilirlik.

7 Σκοτεινός (Skoteinos).

anlamda tasvir edilebilen unsurlar olarak bahsediyor, özellikle de şöyle dediğinde [...] ve yine [...]. Dahası, doğayla ilgili olan her şeyi gizemli bir üslupla benzetme yaparak anlatıyor.

T14 Clem. Alex. Strom. 5.8.50.2:

Filozofların ve şairlerin gizemli bir üslupla dile getirdiği binlerce söz buluruz ve bazen tam da bu sebepten ötürü kendisine “Karanlık” denilen Herakleitos’un Doğa Üzerine adlı eseri gibi, bir bütün olarak kitaplar bize yazarlarının üstü kapalı bir üslupla bir şey anlattığını gösterir.

T15 Suda H.472:

[...] ve şiirsel bir üslupla birçok şey yazdı.

T16 Sen. Epist. 12.7:

<Karanlık> lakabı dilinin anlaşılmazlığından gelen Herakleitos, “Bir gün her güne eşittir,” der. Farklı kişiler bunu farklı şekilde yorumladı. Nitekim biri saatlerin eşit olduğundan söz etti, bu hatalı bir yorum değildir. Bir gün yirmi dört saatten oluşan bir zaman dilimiyse, günlerin birbirine eşit olması kaçınılmazdır, zira gece gündüzün kaybettiğine sahiptir. Buna karşılık başka biri, bir günün benzerlik bakımından tüm günlere eşit olduğunu söyler. Gerçekten de en uzun zaman dilimi tek bir günde bulamayacağın hiçbir şeye sahip değildir, ışık ve gece [...]

T17 Simpl. In Cael., p. 294.4-23:

Herakleitos’un söylediğine göre dünyada bazen küresel bir yangın olur ve belli zaman aralıklarında ateşten yeniden inşa edilir, nitekim şöyle der: “Ateş belli ölçülere göre yanmakta ve belli ölçülere göre sönmektedir.” [...] Bilgeliğini gizemli sözleriyle açıklayan Herakleitos çoğu insanın kastettiğini düşündüğü şeyi ifade etmemiştir. Zira kosmos-düzeniyle ilgili yukarıdaki sözü söylerken

aynı zamanda şunu da söylemiştir: “Bu kosmos’u ne tanrılar ne insanlar yarattı, o her zaman vardı.” Sadece Herakleitos’un kosmos’un oluştuğunu ve yok olacağını söylediğini düşünen Aleksandros şimdi kosmos’u farklı yorumluyor. Diyor ki, “Bazılarının sandığı gibi, aksi bir şey söylemiyor, zira burada kosmos ile evrenin düzenini kastetmiyor, aksine genel olarak var olan şeyleri ve onların oluşturduğu sistemi kastediyor, bütünün değişimi karşılıklı olarak her iki yönde, bazen ateş, bazen de bu kosmos yönünde olur. Bu nesnelerin değişimlerindeki bu türden farklılaşma ve bu kosmos türünün başlangıcı yoktur, aksine o her zaman vardı.”

T18 Gal. In Hipp. Epid. 2:

Onlarla ilgili görüşüm şu: Kötü niyetli biri bunları,⁸ o zavallı sofistleri utandırıp rezil duruma düşürmeyi isteyerek Hippokrates’in metinlerine eklediğinde, onların cehaleti ortaya çıkar, çağdaşlarından biri olan Lukianos adındaki kişinin başına geldiği gibi. ^[2] Nitekim o hiçbir anlam ifade etmeyen anlaşılmaz sözleri toplayarak bir kitap oluşturdu ve onu Herakleitos’a atfetti. Sonra kitabı sözleri ilgi gören, insanların güvendiği ve saygı duyduğu bir filozofa iletmeleri için bazı insanlara verdi. Onlar da filozoftan kitabı kendileri için anlatıp yorumlamalarını istedi. Ancak bu zavallı adam onların kendisiyle alay etme amacında olduğunu anlamadı. Bu yüzden aynı zamanda kendisinin fazlasıyla zeki olduğunu da düşünerek kitap üzerine açıklama yapmaya başladı, ancak sonunda kendini rezil ettiğiyle kaldı.⁹

T19 Simpl. In Phys., p. 117.8-13, 78.3-4 (v. 8-9): <Parmenides’te bir polemik>

[...] ölümlülerin, o iki-başlı yaratıkların, hakkında hiçbir şey bilmediği

8 Hippokrates’in eserlerine eklenmiş metinler.

9 Bu fragmanın çevirisinde Laks-Most 215’teki çeviri temel alınmıştır.

<bu yoldan uzak tutarım seni>, göğüslerindeki çaresizlik yönlendirir

onların avare dolaşan düşüncelerini, kararsız kalarak, sersemlemiş hâlde,

sağır ve dilsiz gibi sürüklenirler, olmanın ve olmamanın aynı olduğunu sananlardır onlar, yine aynı şey değildir onlara göre bunlar, geriye döner her şeyin yolu.¹⁰

T20 Diog. Laert. 9.6:

Eseri öyle ünlenmiş ki, onun sayesinde takipçileri bile olmuş, onlara Herakleitosçular denmiş.

Platon ve Aristoteles’te Herakleitosçular (T21-T28)

T21 Plat. Theaet. 179d-180c:

Sokrates: [...] hareketlilik konusunu açıklayabilmek ona daha da yaklaşmalı ve doğru çınlayıp çınlamadığını veya sorunlu olup olmadığını anlamak için ona hafifçe vurmalıyız. Zira bu konuyla ilgili yapılan savaş hiç de küçük bir alanda yürütülmüyor ve sadece birkaç kişiyi ilgilendirmiyor.

Theodoros: Evet öyle, bu savaş hiç de küçük değil, İonya’nın büyük bir bölümüne yayılmış durumda. Herakleitos’un yoldaşları bu logos’u savunan koronun sesini yaymakla meşgul.

Sokrates: Sevgili Theodoros, bu konuyu daha da açıp onların sunduğu gibi baştan başlayarak ele almamızın nedeni de bu.

Theodoros: Elbette. Bu Herakleitosçu veya senin dediğin gibi Homeroşçu ve daha eski düşüncelerle ilgili olarak onlarda uzman olan bu Ephesoslularla konuşmak delilerle konuşmak kadar imkânsızdır. Zira doğrusu metinleriyle uyumlu davranıyorlar, argümana ve soruya

10 Burada kastedilen Herakleitos’un teorisi olabilir.

bağlı kalmıyor, sakince cevap vermiyor ve soru sormuyorlar. ^[180a] Onlarda sakinliğin zerresi bulunmuyor, hem de hiçbir şekilde. Onlardan birine bir şey sorduğunda gizemli kısa deyişler uyduruyor, âdeta sadaktan ok çıkarır gibi o deyişleri çıkarıp fırlatıyor, onun söylediği şeyi açıklamaya çalıştığında uydurduğu başka bir deyişle vuruluyorsun. Onlarla konuşarak hiçbir yere varamazsın, onlar birbirleriyle de hiçbir yere varamaz, aksine hem argümanlarında hem de ruhlarında hiçbir şeyin tutarlı bir şekilde oluşmasına izin vermiyorlar, ^[180b] onların tutarlı olduğu tek konu budur.¹¹ Tutarlılığa topyekûn savaş açıyorlar ve onu her yerden kovuyorlar.

Sokrates: Belki de Theodoros onları sadece savaşırken gördün ve sakince durdukları zaman yanlarında olmadın. Nitekim onlar senin yoldaşların değil. Bununla birlikte sanıyorum ki, onlar kendi okullarında bu tür konuları öğrencileriyle birlikte işliyorlar, onların da kendileri gibi olmalarını arzuluyorlar.

Theodoros: Yapma efendim, ne öğrencisi? Onların hiçbiri bir başkasının öğrencisi olmaz, ^[180c] aksine kendi başlarına gelişiyorlar, nerede ortaya çıkmışlarsa oradan esinleniyorlar ve biri diğerinin hiç bilmediği bir şeyi düşünüyor. [...]

T22 Plat. Crat. 411b-c:

Sokrates: Köpek aşkına, az önce oldukça iyi bir esinlenme oldu, çok eskiden isimleri bulan insanlar, günümüzdeki filozofların çoğu gibi, var olan nesnelerin durumunu araştırmaya giriştiklerinde kapıldıkları o şiddetli girdaptan ötürü serseme dönmüş ve bu yüzden nesnelerin de dönüp durduğunu ve olabilecek her şekilde hareket ettiğini sanmıştır. Ancak dediklerine göre bu düşüncenin nedeni maruz kaldıkları içsel bir etkilenme

11 Başka deyişle sadece tutarsızlıkta tutarlılar.

değilmiş, aksine nesnelerin doğası öyleymiş ki, onlardan hiçbiri hareketsiz veya sabit durmazmış, aksine hepsi akış hâlindeymiş, doğarlarmış ve her daim her türden hareket ve oluşla dolularmış.

T23 Arist. Metaph. T5 1010a7-12:

Dahası, tüm bu <duyusal olarak algılanabilir ve belirsiz> doğanın hareket hâlinde olduğunu ve değişen herhangi bir şeyle ilgili hakikatin dile getirilemeyeceğini gözlemleyerek her şekilde tümüyle değişen bir şeyle ilgili doğru bir şey söylemenin mümkün olmadığını düşündüler. Bu bahsettiğimiz kişiler arasında beliren en uygun öğretiye dayanır, Herakleitosçu olduklarını iddia eden kişilerin yaklaşımıdır bu ve biri de Kratylos tarafından savunulmuştur. [...]

T24 Ps.-Arist. Probl. 13.6 908a28-34:

Niçin birisi sarımsak yediğinde idrarı kokar da kokusu daha ağır olan şeyleri yediğinde kokmaz? Yoksa bazı Herakleitosçuların dediği gibi burada da meydana gelen buharlaşma hâli midir? Evrende olduğu gibi bedende de bir soğuma oluyor ve ilkinde nem, İkincisinde idrar mı meydana geliyor?

T25 Ps.-Arist. Probl. 23.30 934b23-24, 32-36

[...] Bu¹² <denizin> daha üst kısımlarının daha sıcak olmasının nedenidir. Tuzlu <su> içilebilir sudan daha sıcaktır. Bu nedenle bazı Herakleitosçulara göre taşlar ve toprak içilebilir olan suyun kurumasından ve katılaşmasından, Güneş de denizden yükselen buhardan oluşur.

T26 Plat. Crat. 436e-437a:

Sokrates: [...] her şeyin gittiği, hareket ettiği ve aktığı düşüncesinden hareketle isimlerin bize oluşu ifade ettiğini söylüyoruz. Sen başka bir şeyi işaret ettiklerini mi düşünüyorsun?

12 Güneş’in bir sıvıdaki daha hafif elementleri çekmesi.

Kratylos: Bu kesinlikle böyle ve <isimler> <nesneleri> doğru bir şekilde ifade ediyor.

T27 Arist. Metaph. T5 1010al2-15:

[...] Sonunda herhangi bir şey söylememenin gerekli olduğunu düşünen Kratylos sadece parmağını salladı ve aynı nehre iki kez girilemeyeceğini söylediği için Herakleitos’u kınadı, zira onun düşüncesine göre nehre bir kez bile girmek mümkün değildir.

T28 Plat. Crat. 383a-b, 390d-e:

Hermogenes: Sokrates, Kratylos burada diyor ki, var olan her şeyin her birinin doğadan kaynaklanan doğru bir ismi vardır ve bir isim insanların onu kullanmak için üzerinde anlaşma sağladığı ve kendi dillerinden bir parçayı seçerek tercih ettiği bir şey değildir, aksine herkes için, hem Yunanlar hem de yabancılar için belirleyici olan isimlerin doğadan ötürü doğru olduğundan söz edilebilir. ^[390d-e]

Sokrates: [...] ve Kratylos şöyle derken hakikati dile getiriyor: İsimler doğadan ötürü nesnelere aittir ve isimleri bulan herhangi biri yoktur, aksine insan doğası gereği her bir şey için var olan ilgili ismi bulur, onu harflere ve hecelere döker.

Herakleitosçu Kratylos (T29-T32)

T29 Plat. Crat. 429d-e:

Sokrates: [...] Ancak hepsi aynı, bana bunu daha fazla anlat: Yanlış bir şey söylemenin mümkün olmadığını mı düşünüyorsun? Peki bunu söylemek mümkün mü?

Kratylos: Bana göre ikisini de söylemek mümkün değil.

T30 Aeschin. Socr. in Arist. Rhet. 3.16 1417bl-2:

[...] ve Aiskhines’in Kratylos’la ilgili <dediği gibi> yüksek sesle tıslıyor, yumruklarını sallıyordu.

T31 Arist. Metaph. A6 987a32-bl, M4 1078bl2-17: <Platon> gençliğinde önce Kratylos’a ve Herakleitosçu öğretilere yakın oldu, bu <öğretilere> göre duyusal olarak algılanabilen şeyler daimî olarak akış halindedir ve onlara dair bilgimiz yoktur, daha sonra da bu görüşlerini sürdürdü. [...] ^{[M4 1078bl2-17]} Biçimler teorisini savunanlar temelde hakikatle ilgili olarak Herakleitos’un öğretisiyle ikna olmuştur, buna göre duyusal olarak algılanabilir şeyler akış hâlindedir, dolayısıyla bir şeyle ilgili bir bilgi ve düşünce olacaksa, duyusal olarak algılanabilir olanlar dışında başka belli varlıklar da olmalıdır. Zira akıp giden şeylere dair bilgimiz yoktur.

T32 Diog. Laert. 3.6, 8:

[...] ve söylediklerine göre <yazdığı tragedyaları yaktıktan sonra> yirmi yaşına vardığında Sokrates’le çalıştı. O ölünce Herakleitosçu Kratylos ve felsefesiyle Parmenides’in öğretilerini takip eden Hermogenes’in yanında bulundu. [...]^[8] Platon Herakleitosçu, Pythagorasçı ve Sokratesçi öğretileri birleştirdi. Nitekim felsefesi duyusal algılar konusunda Herakleitos’u, idrak edilebilen şeyler konusunda Pythagoras’ı ve politik konularda Sokrates’i izledi.

Platon’da Herakleitosçu Temalar (T33-T38)

T33 Plat. Crat. 401d-402c:

Sokrates: [...] 'Εστία¹³ adını açıklayarak nesnelerin tözüne όσία¹⁴ diyenlere gelince, Herakleitos gibi onlar da var olan her şeyin hareket hâlinde olduğunu ve hiçbir şeyin bir yerde durmadığını düşünüyor. Zira onlara göre “iten” neden ve kaynaktır, bu yüzden ona όσία denmesi oldukça uygundur. [...] Hestia’dan sonra Rhea ve

13 Εστία (Hestia): Mitolojide Kronos ile Rhea’nın kızı.

14 όσία (osia): Tanrısal yasa, doğa yasası.

Kronos’u ele almak doğru olur. [...] Sevgili dostum, bir yığın bilgece şey geldi aklıma.

Hermogenes: Ne gibi?

Sokrates: Söylemesi komik ama bunda¹⁵ makul bir taraf var.

Hermogenes: Nedir?

Sokrates: Herakleitos’un Kronos ile Rhea’nın zamanından kalan ve Homeros’un da dile getirdiği bazı eski deyişleri kullandığını düşünüyorum.

Hermogenes: Ne demek istiyorsun?

Sokrates: Herakleitos şöyle bir şey söylüyor: Her şey akış hâlindedir ve hiçbir şey öylece durmaz, akan şeyleri bir nehre benzetiyor ve aynı nehre iki kez giremeyeceğini söylüyor.

Hermogenes: Doğru.

Sokrates: O hâlde diğer tanrıların atalarına Rhea ve Kronos adlarını vermiş olan insanın Herakleitos’tan farklı bir şey düşündüğünü mü sanıyorsun? İkisine de tesadüfen mi akan şeylerin adlarını verdiğini düşünüyorsun? Homeros şöyle der:

“Tanrıların babası Okeanos, anası ise Tethys,”¹⁶

ve bence Hesiodos da <böyle düşünür>.¹⁷ Orpheus ise başka bir yerde şöyle der: “Uzaktan akan Okeanos’tu ilkin bir evliliği başlatan, evlendi kız kardeşiyle, annesinin kızıyla.” Bütün bu anlatımların birbirleriyle nasıl uyumlu olduğuna bir bak ve onları Herakleitos’un öğretileriyle karşılaştır.

T34 Plat. Theaet. 152d-e:

Sokrates: [...] Var olduğunu söylediğimiz her şey hare-

15 Devamında dile getirilen Rhea ile Kronos’un etimolojisinde.

16 Hom. Il. 14.201,302.

17 Karş. Hesiodos, Theogonia 776-777, 782-795, 805-806.

ket, değişim ve birbirleriyle karışımından oluşur. Yanlış bir ifadeyle söylersek, hiçbir şey yoktur, her şey oluş halindedir. Bu noktada Parmenides hariç tüm bilgelerin, Protagoras, Herakleitos ve Empedokles’in aynı görüşte olduğunu kabul edelim.

T35 Plat. Soph. 242d-e:

Eleali Yabancı: İonyalı Musalar¹⁸ [...] anlamıştı ki, en makul olanı iki anlayışı da birbirine örmek ve varlığın aynı anda çok ve bir olduğunu, bunun da uyuşmazlık ve yakınlık sayesinde mümkün kılındığını söylemektir. Bu Musaların diliyle söylemek gerekirse, ayrılanlar bir araya da gelir.

T36 Plat. Symp. 186e-187b:

Eryximakhos: Tıbbın tümüyle bu tanrı tarafından yönetildiğini iddia ediyorum, bu fikir jimnastik ve çiftçiliğe de uyarlanabilir. Müziğe gelince, onunla biraz ilgilenenlerin bile anlayabileceği üzere bu diğer ilimler için geçerli olan onun için de geçerlidir, muhtemelen Herakleitos’un söylemek istediği de buydu, nitekim o bunu sözleriyle açıkça ifade etmiyor. Zira diyor ki, “Ayrışan uzlaşıyor, tıpkı yay ile lirdeki uyumu gibi.” Bir uyumun “ayrıştığını” veya ayrışan elementlerden oluştuğunu söylemek oldukça saçmadır. Ancak muhtemelen onun kastettiği uyumun başlangıçta ayrılan keskin ve düz bir şeyden meydana geldiği, ancak sonra müzik sanatıyla akort edildiğidir. Zira şurası açık ki, bir uyum hâlâ ayrışmakta olan keskin ve düz bir şeyden oluşturulamaz. Nitekim bir uyum bir akorttur ve bir akort da bir tür uyuşmadır. Ayrışan şeylerden, ayrıştıkları sürece bir uyuşma oluşması imkânsızdır. Aksine ayrışan ve uyuşmayan uyum sağlayamaz. [...]

18 Bir görüşe göre buradaki “İonyalı Musalar” ifadesiyle sadece Herakleitos, başka bir görüşe göreyse Herakleitos ile onun takipçileri kastedilmektedir.

T37 Plat. Hipp. Mai. 289a-b:

Sokrates: [...] Bize bu soruyu soran adama nasıl yanıt vermemiz gerektiğini biliyorum Hippias: “Ey adam, Herakleitos’un şöyle derken haklı olduğunu bilmiyor musun? ‘İnsanoğluyla kıyaslandığında en güzel maymun bile çirkindir’ ve bilge Hippias’ın dediği gibi kızlarla kıyaslandığında en güzel demlik bile çirkindir.” Doğru değil mi Hippias?

Hippias: Kesinlikle haklısın Sokrates, harika bir yanıt vermiş olursun.

Sokrates: O hâlde dinle. Onun üzerine ne söyleyeceğini de biliyorum. Ne diyorsun Sokrates? Biri kızları tanrılarla kıyaslarsa, ^[b] demlikleri kızlarla kıyasladığında bulacağı şeyi bulmayacak mı? En güzel kız bile çirkin görünmeyecek mi? Bahsettiğin Herakleitos da şu sözle aynı şeyi söylemiyor mu? En bilge insan bile bilgelikte, güzellikte ve diğer her şeyde bir tanrıyla kıyaslandığında bir maymun gibi görünecektir.

T38 Plat. Rep. 6 498a-b:

Onlar¹⁹ yaşlandığında, çok azı hariç, yeniden alevlendirilmezlerse, Herakleitos’un güneşinden çok daha fazla söner.

Aristoteles’te Herakleitosçu Temalar (T39-T47)

T39 Arist. Phys. 3.5 205al-7:

[...] <elementlerden> hangisinin sınırsız olduğunu öğrenme sorunundan bağımsız olarak genel itibariyle sınırlı olsa bile, Herakleitos’un dediği gibi <elementlerden> hangisi olursa olsun hepsi ateşe dönüşür. [...] Zira her şey birbirinin karşıtına dönüşür, örneğin sıcak soğuğa.

19 Diyalektik çalışanlar.

T40 Arist. Cael. 3.1 298b29-33:

Başkalarının dediğine göre, meydana gelen her şey akış halindedir ve hiçbir şey değişmez değildir, sadece töz öyledir, diğer her şey şeklini değiştirerek ondan meydana gelir. Birçok kişinin düşündüğü budur, özellikle de Ephesoslu Herakleitos’un.

T41 Arist. Metaph. Γ3 1005b23-26:

Aynı şeyin hem var olduğunu hem de var olmadığını düşünmek imkânsızdır, oysa bazıları Herakleitos’un böyle söylediğine inanıyor. Nitekim birinin söylediğini aynı zamanda düşünmüş olması zorunlu değildir.

T42 Arist. Metaph. Γ7 1012a24-26, 8 1012a33-b2:

Her şeyin hem var olduğunu hem de var olmadığını söyleyen Herakleitos’un teorisinin her şeyi doğru kıldığı²⁰görülüyor. [...]^{[8 1012a33-b2]} Hiçbir şeyin doğru olmadığı ve her şeyin doğru olduğu varsayımları Herakleitos’un varsayımlarıyla temelde özdeştir. Zira her şeyin doğru ve her şeyin yanlış olduğunu aynı anda doğrulayarak aslında bu önermeleri ayrı ayrı olarak da doğrulamış oluyor. Bu yüzden bu varsayımlar imkânsızsa, <her şeyin doğru olduğu> yönündeki ilk önerme de imkânsızdır.

T43 Arist. Metaph. K5 1062a30-b11:

Bu sorunla²¹ ilgili basit bir kanıt yoktur, ancak bunu savunan kişiye karşı bir kanıt vardır. Belki Herakleitos’a bu şekilde sorsaydı, onu aynı unsurlarla ilgili karşıt önermelerin <aynı anda> hiçbir şekilde doğru olamayacağı düşüncesini kabul etmeye zorlamış olurdu, ancak bunun nedeni bu görüşü benimseyerek konuştuğunu anlamamış olmasıydı. Söyledikleri genel olarak doğruysa, o hâlde bu önerme (aynı şeyin aynı anda var olabileceği ve var olamayacağı önermesi) doğru değildir. Zira

20 Doğru varsaydığı.

21 Bir şeyin aynı anda hem var olması hem de var olmaması sorunu.

nasıl ki bu önermeler ayrı ele alındığında doğrulama yanlışlamadan daha doğru değilse, aynı şekilde bağlaç ve birleşime ilişkin tek bir kanıt olduğunda yanlışlama tüm önermeyi bir doğrulama olarak kabul etmekten daha doğru olmayacaktır. Dahası, biri herhangi bir şeyi doğru bir şekilde doğrulayamıyorsa, bu durumda kendisine göre böyle doğru bir doğrulamanın olmadığı bu doğrulamanın kendisi de yanlış olur. Bir şey olabiliyorsa, bu durumda bu türden bir karşı çıkışta bulunan ve konuyu tümüyle ortadan kaldıran insanların söyledikleri de çürütülür.

T44 Arist. Phys. 1.2 185bl9-25:

Onların tanımına göre kıyafet ve elbisede olduğu gibi her şey birse, onlar da Herakleitos’un teorisini savunmuş olur. Zira iyi olan ile kötü olan aynı olacaksa, iyi olmayan da iyi olanla aynı olacaktır, bu durumda aynı şey hem iyi hem de iyi olmayan olacak ya da hem bir insan hem de bir at olacaktır. Buradan hareketle tüm varlıkların bir olduğunu savunamayacağız, onlardan birinin herhangi bir şey olduğunu da savunamayacağız, belli bir nitelikte olan belli bir büyüklükte olanla aynı olacaktır.

T45 Arist. Top. 8.5 159b30-33:

Bu nedenle diğerlerinin görüşlerinden, örneğin Herakleitos’un dediği gibi iyi ile kötünün aynı olduğundan bahsedenler, karşıtların aynı şeyde ve aynı zamanda bulunmadığını kabul etmiyor, bu onların görüşü olduğu için değil, Herakleitos’a göre söylenmesi gereken bu olduğu için böyledir.

T46 Arist. EN 7.3 1146b26-30:

Belli bir kanaati olan o kişilerden bazıları kuşku duymaz, aksine her şeyi kesin bir şekilde bildiklerini düşünürler. [...] Zira bazı insanlar kendi bilgileriyle ilgili

olarak başkalarından ziyade kendi kanaatlerine güvenir, Herakleitos’un <durumu da> bunun bir örneğidir

T47 Arist. An. 1.2 405a25-26:

<Apollonialı Diogenes gibi> Herakleitos da ilkenin ruh olduğunu söyler, zira <ona göre> o bir buharlaşma <hâlidir> ve her şey bu buharlaşmadan oluşur.

Herakleitosçu Doktrin Üzerine Genel Açıklamalar (T48-T64)

T48 Theophr. Sens. 1:

Duyusal kavrayışla ilgili genel olarak iki tür görüş vardır: Bazıları onu benzerlikle, bazıları ise karşıtlıkla açıklar. Parmenides, Empedokles ve Platon benzerlikle, Anaksagoras ile Herakleitos’un takipçileri ise karşıtlıkla açıklar.

T49 Simpl. In Phys., p. 23.33-24.11:

Metapontoslu Hippasos ile Ephesoslu Herakleitos <başka filozoflar gibi> ilkenin tek, hareketli ve sınırlı olduğunu söyledi, ancak ^[24] onlar ilke olarak ateşi seçti ve varlıkların yoğunlaşma ve seyrekleşme yoluyla ateşten meydana geldiğini ve yeniden ateşe dönüşerek çözüldüğünü söylediler, bunun için de tek doğanın töz olduğu düşüncesine dayandılar. Herakleitos’un dediğine göre her şey ateşle takas edilir [Karş. D89] ve o²² kaderle sabit olan belli bir zorunluluğa bağlı olarak dünyanın dönüşümü için belli bir düzen ve kesin bir dönem belirler. [Karş. D87] Şurası açık ki, ısının yaratıcı, teknik ve sindirimle ilgili niteliklerini, onun her şeye nüfuz edebilme ve hepsini dönüştürebilme gücünü gözlemleyerek bu fikre vardılar, bununla birlikte bizim onların ateşi sınırsız olarak düşündüklerine dair bir bilgimiz yoktur.

22 Herakleitos.

Dahası, bir element diğerlerinin kendisinden çıktığı ve kendisine yönelerek çözüldüğü en küçük şeyse ve ateş elementlerin içinde en saf olansa, bu durumda o bir elementin dışında, onu aşan başka bir şeydir.

T50 Diog. Laert. 9. 7-11

^[7] Genel olarak şu düşünceleri savunur: Her şey ateşten gelir ve yine ona dönüşerek yok olur. Her şey kadere göre olur, var olan her şey diğer şeylerle uyum içinde olmasını doğalarındaki karşıtlığa borçludur. Her şey ruhlarla ve tanrısallıkla doludur. O, kosmos’ta olan her şeyle ilgili konuşur ve Güneş’in göründüğü büyüklükte olduğunu söyler.^[8] Onun kapsamlı düşünceleri şöyledir: Ateş elementtir ve her şey ateşle takas edilir ve her şey seyrekleşme ve yoğunlaşmayla olur. Ancak hiçbir şeyi anlaşılır bir dille açıklamaz. Her şey karşıtlıktan oluşur ve nesnelerin bütünü bir nehir gibi akar. Bütün sınırlıdır ve sadece bir kosmos vardır. Ateşten oluşmuştur ve belli aralıklarla tüm süre boyunca dönüşerek yeniden yanacaktır. Bu kadere göre olur. Karşıtlardan biri yaratıma neden olur, ona savaş ve çatışma denir, diğeri ise küresel yangına, anlaşmaya ve barışa. Değişim aşağı ve yukarı doğru olur, kosmos bu şekilde meydana gelir.^[9] Zira ateş yoğunlaşınca nem olur ve nem toplanarak suyu meydana getirir, su ise katılaşınca toprağa dönüşür. Her şey bundan doğar, zira o neredeyse her şeyin denizdeki buharlaşmadan oluştuğunu söyler, bazı buharlaşmalar parlak ve temizdir, diğerleri ise karanlık. Parlak olanlardan ateş, diğerlerinden nem yükselir. Bizi neyin çevrelediğini ise açıklamıyor. Ancak içbükey tarafı bize bakan çemberler varmış, sıkışan buharlar alevleri meydana getirir, bunlar da göksel cisimlerdir. ^[10] En parlak ve en sıcak alev de Güneş’tir. Nitekim diğer göksel cisimler de yeryüzünden uzaktır ve bu yüzden daha az ışık ve daha az ısı yayar. Ay yeryüzüne daha yakındır, ancak saf bölgeden geçmez.

Bununla birlikte Güneş saydam ve katışıksız <bir bölgede> uzanır, bizden orantılı uzaklıkta bulunur, bu yüzden daha fazla ısı ve ışık yayar. Güneş ve Ay tutulmaları çemberler yukarı döndüğünde olur, Ay’ın aylık fazları kendi etrafında yavaş yavaş dönmesiyle olur. Gün, gece, aylar, yılın mevsimleri, yağmurlu yıllar, rüzgârlar ve benzer olaylar farklı buharlaşmalardan ötürü meydana gelir.^[11]Nitekim parlak buharlaşma günü meydana getirirken, karşıt buharlaşma onu engelleyerek geceyi meydana getirir. Parlak olandan kaynaklanan ısı yazı, karanlık olanın baskın kıldığı nem ise kışı meydana getirir. Diğer olayları da bu şekilde aynı düzlemde gerekçelendirir. Ancak yeryüzünün niteliği ve çemberlerin kendisiyle ilgili açıklama yapmaz. Sadece bunlar onun görüşleridir.

T51 Cic. Fat. 17.39:

[...] kader zorunluluğun gücünü uygular, Demokritos, Herakleitos, Empedokles ve Aristoteles bu düşünceyi savunur.

T52 Aetna 537-540:

[...] Ancak biri taşın çekirdeğinin eritilebileceğini şaşkınlıkla karşılıyorsa, senin karanlık kitapçığındaki o en hakiki sözleri düşünsün, Herakleitos: “Hiçbir şey nesnelerin tüm tohumlarının ekili olduğu ateş karşısında yenilmez değildir.”

T53 Aët. 1.23.7:

Herakleitos hareketsizliği ve dinlenmeyi söküp atar evrenden, çünkü bunlar cesetlere aitmiş ve ebedî şeylere ebedî bir hareket, tükenen şeylere ise tükenen bir hareket <izafe eder>.

T54 Aët. 4.3.12 (Ps.-Plut.):

Herakleitos: Kosmos’un ruhu kendi içindeki nemin buhar hâlidir, dışsal buharlaşma <hâlinden> doğan hayvanlarda da bulunur ve onlardaki ruh aynı türdendir.

T55 Aët. 4.7.2 (Theod. Cur. 5.23):

Herakleitos bedeni terk eden ruhların bütünün ruhuna geri döndüğünü, zira türünün ve özünün aynı doğadan geldiğini söyledi.

T56 Macr. In Somn. 1.14.19:

Doğa filozofu olan Herakleitos: <ruh> yıldız özünden bir kıvılcımdır.

T57 (Ps.-?) Hippol. Ref. 1.4.3:

[...] ve Empedokles’in dediği gibi bize yakın olan tüm bölge kötülüklerle doludur ve bu kötülükler yeryüzü bölgesinden taşarak Ay’a kadar uzanır, ancak daha ileri gitmez, çünkü Ay’ın ötesindeki bölge daha temizdir. Herakleitos da aynı görüştedir.

T58 Numen. in Eus. PE 14.5.11-12 (Frag. 25 Des Places): [...] şimdi onun da Stilbon’un düşüncelerini ve Herakleitosçu öğretileri paylaştığını düşün. Zira onlar Polemon’un öğrencileri olmakla birbirlerine rakip oldular. Biri²³ mücadelede Herakleitos’u ve Krates’le birlikte Stilbon’u kendine müttefik olarak belirledi. Stilbon onu bir dövüşçü yaptı, Herakleitos katı birine ve Krates ise bir kiniğe dönüştürdü. Arkesilaos ise [...]

T59 Ar. Did. in Eus. PE 15.20.2-3:

Kleanthes ruhla ilgili olarak diğer doğa filozoflarıyla bir karşılaştırma yapmak için Zenon’un öğretilerini alıntılayarak şöyle der: [SVF 1.141 et 519] Zenon ruhu duyumsamayla donanmış bir buharlaşma <hâli> olarak tanımlar, tıpkı Herakleitos gibi. Nitekim buharlaşmadan kaynaklanan ruhların her daim zeki olduğunu gösterme ihtiyacını hissederek onları nehirlerle karşılaştırır, şöyle derken de [...] Zenon da Herakleitos gibi ruhun bir buharlaşma <hâli> olduğunu ve onun duyumsamayla donandığını bu şekilde onaylar. [...]

23 Zenon.

T60 Cleanth. in Stob. 1.1.12 [SVF 1. 537] :

Yeryüzünün etrafında dönen bu kosmos sana²⁴ tabidir, nereye yönlendirirsen yönlendir, gönülden uyar buyruğuna.

Görünmez ellerinde tuttuğun araçtır iki ucu alevli, ebedî yıldırım,

çarptığında titrer doğadaki her şey.

Onunla yönetirsin her şeyde ortak olan ve daha büyük ve daha küçük ışıklara karışarak varlığını sürdüren logos’u.

T61 Philod. Piet. Col. 14 (p. 18 Henrichs):

^[13]O²⁵ Doğa Üzerine kitaplarında, ele aldığımız kişilerden sonra Herakleitos’un öğretilerini de uyarlayarak neredeyse aynı şeyleri yazar. [SVF 2.636], [...] ^[21] Üçüncü kitapta savaş ile Zeus’un aynı şey olduğunu söyler, Herakleitos’un söylediği de budur.

T62 M. Aur. 4.46:

Herakleitos’un şu sözünü her zaman hatırlamalı: Toprağın ölümü su olmaktır, suyun ölümü hava olmaktır ve havanın ölümü ateş olmaktır, sonra da tersi. Yolun götürdüğü yeri unutan insanı hatırlamalı. Şunu da: İnsanlar kesintisiz bir şekilde ilişkide oldukları şeyle, yanı logos’la uyumsuzluk içinde ve her gün karşılaştıkları bu şey onlara yabancı bir şeymiş gibi görünüyor. Uykudaki insanlar gibi hareket etmemeli ve konuşmamalıyız, nitekim uyurken de hareket ettiğimizi ve konuştuğumuzu sanırız. Anne babamızın çocukları gibi <hareket etmemeli ve konuşmamalıyız:>, yani herkesin kullandığı dili ve gelenekten öğrendiklerimizi benimsememeliyiz.

T63 M. Aur. 6.42:

Herakleitos’un dediği gibi, “Uyuyan insanlar da işçidir ve kosmos’a katkı sunmaya devam eder.”

24 Zeus’a.

25 Khrysippos.

T64 Ps.-Plut. Superst. 166C:

Herakleitos der ki, uyanık olanların dünyası bir ve ortaktır, buna karşılık uyuyanların her biri kendi özel dünyasına çekilir.

Herakleitos’la İlgili Bazı Stoacı Yaklaşımlar (T65-T75)

T65 Clem. Alex. Strom. 5.105.1:

[Bağlam için bkz. T92] En seçkin Stoacıların küresel yangınla, kosmos’un yönetimiyle, kosmos’un ve insanın öz varlığı, ruhlarımızın sürekliliği konularında söyledikleri buna²⁶ çok benzer.

T66 Calcid. In Tim. 251:

Stoacıların da benimsediği gibi Herakleitos [SVF 2.1198] aklımızı²⁷ evreni yöneten ve idare eden tanrısal akılla ilişkilendirir. Akıl yasasından kaynaklanan bu ayrılmaz birliktelikten ötürü, ruhlarımız dinlenirken, <tanrısal akıl> duyuların yardımıyla geleceği bildirir. Bu tekinsiz yerlerde gölgelerin ve yaşayanlar olduğu kadar ölü insanların hayaletlerinin belirmesiyle olur. Yine o²⁸kehanet uygulamasını savunur ve hak eden kişilerin kutsal güçlerle eğitilerek önceden uyarıldığını <iddia eder>.

T67 Sext. Emp. Adv. Math. 7.127-34:

^[127] [...] zira doğa filozofunun²⁹ düşüncesine göre bizi oluşturan özümüz logos ve mantık sahibidir. [...] ^[129] Bu yüzden Herakleitos’a göre, nefes aldığımızda bu tanrısal logos’u içimize alarak akıllı bir varlığa dönüşürüz ve uykuya daldığımızda onu unutur, uyandığımızda yeniden hatırlarız. Zira biz uyurken kavrayış kanalları kapanır ve zihnimizin kendisini saran <tanrısal logos’la> olan doğal bağlantısı kopar ve <insan logos’u ile tanrısal lo-

26 Herakleitos’un öğretisine.

27 Ratio yani logos.

28 Herakleitos.

29 Herakleitos.

gos arasındaki> tek bağlantı noktası olan solunumdur, bir kök türü gibi altta var olmaya devam eder ve o ayrıldığında daha önce sahip olduğu hatırlama yeteneğini de yitirir, [^130] ancak uyandığında pencereleri andıran kavrayış kanallarına yönelir ve kendisini saran <tanrısal logos’la> karşılaşır, böylece bir kez daha logos sahibi olur. Nasıl ki kömür parçaları ateşe yaklaştırıldığında bir dönüşüm geçirerek alev alır, uzaklaştırıldığında ise sönerse, aynı şekilde bedenimizde kendisini saran <tanrısal logos’tan> gelen kısım <kendini saran tanrısal logos’tan> ayrıldığında akılsız hâle gelir, ona yeniden kavuştuğunda ise kanalların çoğu sayesinde yeniden bütünle yakınlık kurmaya başlar. [^131] Herakleitos’un söylediğine göre hakikatin ölçütü bu ortak ve tanrısal logos’tur, biz de onun dâhil olmasıyla, logos sahibi olan bir yaratık oluruz.³⁰ Bu yüzden herkese ortak görünen şey güvenilirdir, nitekim ortak ve tanrısal olan logos tarafından kavranmaktadır, tersinden ötürü, tek bir insana görünen de güvenilir değildir. ^[132] Yukarıda bahsedilen kişi Doğa Üzerine adlı eserinin başında insanı saran şeyden belli ölçüde bahsederken şunu söyler: “Logos’u [...] tıpkı uykuda yaptıkları gibi unuturlar.” [Karş. Dİ] ^[133] Her şeyi tanrısal logos’a katılarak yaptığımızı ve düşündüğümüzü bu sözlerle açıkça dile getirdikten hemen sonra aynı gerekçeyle ortak olanı izlememiz gerektiğini ekler: “Ancak logos <her şeyde> ortak olmasına rağmen, birçok insan kendi düşüncesi varmış gibi yaşıyor. [=D2] Bu bütünü oluşturan düzenin açıklanmasından başka bir şey değildir [... = T82]

T68 Sext. Emp. Adv. Math. 8.286:

Bununla birlikte Herakleitos açıkça der ki, insan logos sahibi bir varlık değildir, sadece onu saran zekâyla donanmıştır.

30 İnsan logos’u tanrısal logos’tan pay aldığı ölçüde hakikatin ölçüsüdür.

T69 Cic. Nat. deor. 3.14.35:

[...] ancak Balbus, Herakleitos’un peşinden giden sizinkiler³¹ her şeyi ateşin gücüne atfetme alışkanlığında, benim düşünceme göre hepsi onu tek bir şekilde yorumlamıyor, madem o da söylediklerinin anlaşılmasını istemiyor, biz de onu es geçelim. [SVF 2.421].

T70 Simpl. In Phys., p. 480.27-30:

Zira Herakleitos’un söylediğine göre her şey sınırlı bir ateşten gelmektedir ve her şey ona geri döner. Stoacılar da bu görüştedir. Zira küresel yangın bu türden gizemli bir imadır ve her nesnenin sınırlı olduğunu söylerler. [SVF 2.603].

T71 Simpl. In Cael., p. 294.4-7:

Herakleitos der ki, bazen kosmos’ta küresel bir yangın olur ve bazen kendini ateşten yeniden oluşturur. Bu belli zaman aralıklarında olurmuş, şöyle diyor: “Belli ölçülere göre yanar ve belli ölçülere göre söner.” [Karş. D87, T92] Daha sonra Stoacılar da bu görüşü savunmuştur.

T72 Cic. Ac. 2.37.118:

Herakleitos ateşin <temel element olduğunu düşündü>.

T73 Aët. 2.32.3-4 (Ps.-Plut.):

^[3] Herakleitos: <büyük yıl> 10800 güneş yılıdır.

^[4] Stoacı Diogenes: Herakleitos’a göre bir <büyük yıl> her biri 365 yıldan oluşan <30> dönemdir [SVF 2.603].

T74Aët. 2.17.4 (Ps.-Plut.):

Herakleitos ve Stoacılar: Yıldızlar yeryüzünden kaynaklanan buharlaşmayla beslenir [SVF 2.690].

Bkz. T50 ^[9]

T75 Aët. 5.23 (Ps.-Plut.):

Herakleitos ve Stoacılar: İnsanlar tohum taşıyan sıvının harekete geçtiği ikinci yedi yıllık dönemde olgunluğa erişir [SVF 2.764].

31 Stoacılar.

Epikurosçu Polemikler (T76-T78)

T76 Diog. Laert. 10.6-8:

[...] ve Timokrates’in Şakalar adlı eserinde [...] söylediğine göre [...] <Epikuros> Herakleitos’a Κυκητής³² dermiş [...]. [Karş. D58]

T77 Lucr. 1.635-44:

Dolayısıyla nesnelerin tözünün ateş olduğunu

Ve her şeyin sadece ateşten geldiğini düşünenler

Gerçek akıldan büyük ölçüde uzaklaşmış görünüyorlar Önce onların komutanı olan Herakleitos girer savaşa, Hani anlaşılmaz dilinden ötürü, gerçeği arayan ciddi Yunanlardan ziyade

Boş kafalılar arasında meşhur olan.

Zira aptallar mecazi sözlerin altında saklandıklarını Düşündükleri her <anlama> çok şaşırıp hayranlık duyar, Kulaklarına yumuşakça dokunabilen

Ve çekici bir sesle süslü olan <sözlerin> gerçek olduğunu düşünürler.

T78 Diog. Oen. Frag. 6, Col. 3 1-3, 7-14 Smith:

[...] Şimdi, bahsettiğimiz kişileri eleştireceğiz. [...] ^[7] ve hepsinden önce ilk sıraya koyduğumuz Herakleitos’u. [...] Ateşin bir element olduğunu söylerken yanılıyorsun Herakleitos, zira o yok edilemez değildir, onun söndüğünü görüyoruz, onun bir şey yaratma gücü yoktur. [...]

Herakleitos ve Kuşkuculuk (T79-T82)

T79 Sext. Emp. Pyrrh. Hyp. 1.210:

[... Karş. T81] Aenesidemus ve takipçilerinin söylediğine göre Kuşkucu ekol Herakleitos’un felsefesine giden bir yoldur, zira buna göre aynı şeylerle ilgili karşıtların

32 Κυκητής (kukêtês) κυκεών (kukeôn) içen ve bu içkinin etkisiyle ortalığı karıştıran, heyecan uyandıran, kışkırtıcı.

belirdiği tezi mantıksal olarak aynı şeyle ilgili karşıtların var olduğu tezinden önce gelir ve Kuşkucular da aynı şeyle ilgili olarak karşıtların belirdiğini söylerken Herakleitosçular buradan karşıtların var olduğu düşüncesine geçerler.

T80 Tert. An. 9.5,14.5:

Havanın onun³³ tözü olmaması, Aenesidemus’la Anaksimenes’in görüşü bu olsa da bazı insanlardan hareketle bunun Herakleitos’un da görüşü olduğunu düşünüyorum [...] ^[14.5] Bu örnek Strato, Aenesidemus ve Herakleitos’tan çok uzak değildir, zira onlar da tüm bedene nüfuz eden ve soluğun flütün tüm deliklerinden geçmesi gibi, her yerde bulunan ruhun birliğini savunuyor.

T81 Sext. Emp. Pyrrh. Hyp. 1.210, 212:

^[210] [Kuşkucu ekolün Herakleitos’un felsefesinden farklı olması]

^[210] Onun bizim ekolümüzden farklı olduğu açıktır. Zira Herakleitos birçok belirsiz konuda dogmatik varsayımlarda bulunuyor, biz ise bunu yapmıyoruz. [...] Ancak Aenesidemus ve takipçileri kuşkucu ekolün Herakleitos’un felsefesine giden bir yol olduğunu söylediği için [... = T79] aynı şeyin karşıt şekillerde göründüğü tezine cevap veriyoruz, bu kuşkucuların bir öğretisi değildir, sadece kuşkucular için değil, diğer filozoflar ve her insan için geçerli bir deneyim verisidir. [...]^[212] Ancak muhtemelen kuşkucu ekol Herakleitos’un felsefesine bilgi katkısında bulunmakla kalmamış, aynı zamanda ondan uzaklaşmıştır, zira kuşkucu biri Herakleitos’un tüm dogmatik kabullerini yüzeysel bulur, küresel yangın teorisine ve aynı şeyle ilgili karşıtların var olduğu görüşüne karşı çıkar, Herakleitos’un tüm öğretisine yayılan yüzeyselliği

33 Ruhun.

küçümser ve daha önce de söylediğim gibi, “anlamıyorum” ve “bir sonuca varmıyorum” der. Bunların hepsi Herakleitosçulara karşıdır. Böyle karşıt bir ekolün karşı çıktığı öğretiye giden bir yol olduğunu söylemek saçmadır, dolayısıyla kuşkucu ekolün Herakleitos’un felsefesine giden bir yol olduğunu söylemek saçmadır.

T82 Sext. Emp. Adv. Math. 7.126-27, 133-34:

^[126] Herakleitos kendi adına insanın hakikatin bilgisi yolunda iki araçla, duyusal kavrayış ve logos’la donandığını kabul ettiği için, daha önce ele aldığım doğa filozofları gibi bu iki duyusal kavrayışın güvenilmez olduğunu söyleyip sadece logos’u ölçüt sayar. Ancak onun sözleriyle söylersek, duyusal kavrayışı şöyle çürütür: [... = D34], kuşkusuz bu, şu deyişle aynı anlama gelir: “Barbar ruhlara özgüdür akıl dışı duyusal kavrayışlara güvenmek.” ^[127] Ancak onun hakikatin yargıcı olduğunu söylediği logos, sadece tek değildir, aynı zamanda ortak ve tanrısaldır. Kısaca üzerinde durulması gereken budur. [...] ^[133] [...] Sadece onunla ortak bir hafızaya sahip olduğumuzda hakikatle iç içe oluruz, onun dışında kendi başımıza nerede olursak olalım, yanlış yerde oluruz.^[134]Burada açıkça ortaya konduğu gibi, ortak olan logos bir ölçüttür ve onun söylediğine göre ortak olarak <herkese> görünen şeyler güvenilirdir, zira logos tarafından ayırt edilmiş olurlar, her bir kişinin kendi başına gördüğü şeyler ise kusurludur.

Yahudilik ve Hristiyanlık Açısından Herakleitos (T83-T97)

T83 Phil. Quaest. Gen. 3.5, p. 178.11-25 Aucher:

Ancak iyi bilinmeli ki, bu dünyanın unsurları ikiye ayrılı ve karşıt şeyler olarak düzenlenmiştir. Yeryüzü dağlık bölgelerden ve ovalardan oluşur. Su tatlı ve tuzlu diye ikiye ayrılır, tatlı olan içilebilir, kaynaklardan ve ne-

hirlerden gelir, buna karşılık tuzlu olan deniz suyudur. Mevsimler kış ve yaz, ilkbahar ve sonbahar diye ayrılır. Herakleitos Doğa Üzerine adlı kitabını bu yaklaşımla yazdı, teologun karşıtlarla ilgili düşüncelerini öğrendikten sonra kaleme aldı ve ona <anlaşılması için> uğraş gerektiren sayısız argüman ekledi.

T84 Phil. Quaest. Gen. 4.152, s. 359.34-360.6 Aucher:

<Yaratılış 25:8’in³⁴> temel anlamı anlaşılması açısından zor değildir, ancak onu daha doğal anlamıyla düşünmek ve cevaben şu açıklamayı yapmak kaçınılmazdır: Bu bedenin ölümü ruhun yaşamıdır, zira ruh kendi bedensiz yaşamını yaşar. Bu konuyla ilgili olarak Herakleitos da âdeta bir hırsız gibi Musa’nın yasasını ve fikrini çalarak, “Onların ölümünü yaşıyor ve yaşamını ölüyoruz,” [Karş. D71] der. Bu bedendeki yaşamın ruhun ölümü olduğunu varsayarak ölüm denen şeyin ruhun en yüce ve en temel yaşamı olduğunu söyler.

T85 Phil. Leg. Alleg. 1.33.107-8:

^[107] Musa “ölümle ölmek” derken, ölümü doğa yüzünden olan bir olay olarak değil, bir ceza olarak gördüğünü gösterir.³⁵ Doğa yüzünden olan, ruhun bedenden ayrılmasıdır, buna karşılık ruh erdem yaşamı için ölüp sadece kusur yaşamı için yaşadığında ceza gerçekleşmiş olur.^[108] Herakleitos da bu noktada Musa’nın öğretisini izleyerek aynı yaklaşımı sergiler, zira “Onların ölümünü yaşıyoruz ve onların yaşamını ölüyoruz,” der [Karş. D71], bunu da şu düşünceye dayandırır: Biz yaşarken ruhumuz ölüdür ve mezara gömülmüş gibi bedene gömülmüştür, buna karşılık öldüğümüzde ruh kendi yaşamını yaşar ve kötülükten yani bağlı olduğu ölü bedenden kurtulur.

34 Yaratılış 25:8, “Kocamış, yaşama doymuş, iyice yaşlanmış olarak son soluğunu verdi. Ölüp atalarına kavuştu.”

35 Yaratılış 2:17.

T86 Phil. Her. 213-14:

^[213] Doğa olaylarının yorumcusu mağrur bir şekilde bizim tembelliğimize ve özensizliğimize acıyarak şimdi yaptığı gibi her defasında bize bütünlükten yoksun olan ve ayrımlardan kaynaklanan şeylerin her birinin karşıt konumda olduğunu öğretir. Zira karşıtlardan biri diğerinden oluşur ve karşıtlar bu ayrım sayesinde bilinir. ^[214] Yunanlar aralarında en fazla övülen Herakleitos’un bunu felsefesinin temel noktası olarak sunduğunu ve yeni bir keşif yapmış gibi övündüğünü söylemiyor mu? Oysa gerçekte karşıtların aynı şeyden kaynaklandığı ve nesnelerin bu şekilde bölümlendiği Musa’ya ait çok eski bir keşiftir. [...]

T87Just. M. Apol. 1.46.2-3:

Bize İsa’nın Tanrı’nın ilk doğan oğlu olduğu öğretildi ve biz de daha önce onun tüm insan soyunun paylaştığı logos’un kendisi olduğunu söyledik. Logos’la yaşayanlar Hristiyanlardı, Yunanlar arasında Sokrates, Herakleitos ve onlara benzeyen başkaları ve barbarlar arasında İbrahim böyle kişilerdi. [...]

T88 Tat. Or. 3:

“Kendi başıma öğrendim,” [Karş. D37] diyen Herakleitos’u onaylamıyorum, çünkü o kendini eğitmekle birlikte kibirli biriydi, şiirini daha sonra yayımlanmak üzere gizemli bir şekilde Artemis Tapınağı’na sakladığı için de onu övmüyorum. [Karş. Bl] Zira bu konular üzerine çalışan insanların söylediğine göre tragedya şairi Euripides oraya gitmiş ve o şiiri okumuş, aklında az biraz kaldığınca Herakleitos’un anlaşılmaz metnini arzuyla aktarmıştır. [Karş. T9] Bu adamın ölüm şekli cehaletinin de kanıtıdır. Zira vücudu su toplayınca elden ayaktan düşmüş, felsefesine uygun bir şekilde hekimlik yapmış ve her tarafına inek tezeği sürmüş, tezek sertleşip

de tüm vücudunda gerginliğe neden olunca kasılmalar eşliğinde ölmüş. [Karş. Bl]

T89 Clem. Alex. Strom. 4.4.1-2:

Sıkça yaptığımız bu tespitler deneyimsiz okurların rahatça okuyabilmesi içindir, başlığın da ifade ettiği gibi bu oldukça renkli bir çalışmadır. Daimî olarak konudan konuya geçildiğinde argümanlar silsilesindeki bir unsur ortaya konurken, başka bir unsura da dikkat çekilir. ^[2] Nitekim Herakleitos’un dediği gibi, “Altın arayanlar çok toprak kazar ama az altın bulur,” [= D40] buna karşılık gerçekten altın soyuna mensup olanlar kendilerine benzer olan altınları az arayarak çok bulacaktır.

T90 Clem. Alex. Strom. 6.27.1:

<Öğretilerinin> çoğunu Orpheus’tan alan Ephesoslu Herakleitos’tan bahsetmeden geçiyorum.

T91 Clem. Alex. Strom. 2.17.3-4:

İnanç söylenen sözü muhakeme yoluyla “kavrama”dan başka bir şey değilse ve buna “boyun eğme”, “anlama” ve “ikna olma” deniyorsa, bu durumda kimse inanç olmadan bir şey öğrenemeyecektir, zira kavrama olmadan öğrenme gerçekleşemez.^[4] Dolayısıyla peygamberin “inancın yoksa anlamayacaksın” sözünün³⁶ kesin bir şekilde doğru olduğu ortaya çıkıyor. Bu ayetle uyumlu olarak Ephesoslu Herakleitos’un söylediği de şudur: “İnsan umulmayanı ummazsa onu bulamayacaktır, zira <bu olmadan> onu araştırmak ve ona varmak mümkün değildir.” [= D38]

T92 Clem. Alex. Strom. 5.104.1-105.1:

^[104.1] Ancak Ephesoslu Herakleitos <Empedokles’ten farklı olarak> açıkça <bir gün her şeyin ateşe dönüşeceği> fikrini savunmuştur. Biri ebedî, diğeri ise yok olma-

36 Bkz. Yeşaya 7:9.

ya mahkûm olan iki kosmos olduğuna inanır, birinin kosmos-düzeninden³⁷ kaynaklanmakla birlikte kendine özgü koşulları olan diğerinden farklı olmadığını da bilse bile böyle düşünür. ^[2] Ancak tözün toplamından oluşan ve özel bir nitelikle donanmış olan kosmos’un ebedî olduğunu bildiğini de açıkça gösterir, zira şöyle der: “Herkes için aynı olan bu kosmos [...] belli ölçülere göre yanar ve belli ölçülere göre söner.” [=D87]^[3]Öğretisine uygun olarak bu kosmos’un yaratıldığını ve yok olmaya mahkûm olduğunu şu sözlerle ortaya koyar: “Ateşin dönüşümleri: Önce deniz <vardır> [...] sonra [...] diğer yarısı deniz hortumuna [... =D88] ”^[4]Zira şeylerin bütününü yöneten logos’un ve Tanrı’nın etkisi altındaki ateşin havanın içinden geçerek kosmos-düzeninin tohumu gibi olan ve onun deniz dediği neme dönüştüğünü ve toprağın, göğün ve onun kucakladığı her şeyin bundan oluştuğunu söyler.[5] Ancak onun yine şu sözlerle ortaya koyduğu gibi kosmos’un yeniden yaratılışı küresel yangın aracılığıyla olur: “Deniz kadar [...] dağılır [...] toprak olur.” [=D88] Bu diğer elementlere de aynı şekilde uyarlanır. [... = T65] Zira o da barbar felsefesinden öğrendiği kadarıyla, kötülükle yaşayanların ateşle arınması gerektiğini biliyordu, daha sonra Stoacılar buna “küresel yangın” demiştir. [Karş. T65, T70, T81]

T93 Clem. Alex. Strom. 5.9.2-4:

Bu yüzden havari bize “imanımız” ikna yöntemini kullandıklarını söyleyen “insanların bilgeliğine değil, Tanrı’nın kudretine <dayansın>” diyerek seslenir, iman kanıtlar olmasa bile sadece kendisiyle korunabilir.^{38 [3]}“Zira sanıları olanlar içinde en yüce sanıya sahip olan bilir,” [=D18] ve kuşkusuz “Adalet yalanlar uyduranları

37 Διακόσμησις (diakosmesis).

38 Bkz. 1. Korintliler 2:5.

ve onlara tanıklık edenleri yakalayacak,” [=D29] böyle diyor Ephesoslu.^[4] Zira o da barbar felsefesinden öğrendiği kadarıyla kötülükle yaşayanların ateşle arınması gerektiğini biliyordu, daha sonra Stoacılar buna “küresel yangın” demiştir. [SVF 2.630]

T94 Clem. Alex. Paed. 3.1.5-2.1:

Logos’un içine yerleştiği insan kendini dönüştürmez, görünümden görünüme geçmez, o logos biçimindedir, Tanrı’ya benzemiştir, güzeldir, makyajla güzelleşmemiştir, gerçekten güzeldir, zira Tanrı da öyle güzeldir. Bu insan artık Tanrı olmuştur, çünkü Tanrı’nın istediğini istemiştir. Bu yüzden Herakleitos şöyle demekte haklıydı: “Ölümsüzler ölümlü, ölümlüler ölümsüz.” [Karş. D71] Zira logos aynıdır ikisinde de. Çözülen gizem: Bir insandaki Tanrı, insan Tanrı, aracı, Baba’nın arzusunu yerine getirir. Aracı ikisinde de ortak olan logos’tur, Tanrı’nın oğludur, ayrıca insanlığın kurtarıcısı, Tanrı’nın bir kulu ve bizim öğretmenimizdir.

T95 Clem. Alex. Strom. 4.139.4-141.4:

^[139.4] Bu yüzden Tanrı ruhumuz rüyada bile tutkunun tacizine uğramasın, aksine gece saf, gündüz ise kusursuz bir durumda olalım diye bizi uyanık kalmaya çağırıyor.³⁹ [...] ^[140.2] “Diğerleri gibi uyumayalım, aksine uyanık ve ayık olalım. Uyuyanlar gece uyur, sarhoş olanlar ise gece sarhoş olur. Ancak biz gündüze aidiz, ayık olalım, iman ve sevgi zırhımızı kuşanalım, kurtuluş umudumuzu da miğfer diye takalım.”^{40 [141.1]} Uyku için söylediklerinin ölüm için de geçerli olduğu anlaşılmalıdır. Zira ikisi de ruhun bedenden ayrılmasını ifade eder, İkincisi daha çok, ilki daha az, bu Herakleitos’ta da görülen bir fikirdir.[2] “Bir insan geceleyin [...] uyanık-

39 Bkz. Matta 24:42.

40 Bkz. 1. Selanikliler 5:6-8

ken uyuyan bir insana dokunur.” [= D72] Zira havariye göre “doğru zamanı bilenler kutsanmıştır, bu da senin uykudan uyanma zamanındır, zira kurtuluşumuz şu an imanımıza kavuştuğumuz andan daha yakındır. Gece geride kaldı, gündüz yakındır. O hâlde karanlığın işlerini bırakalım, ışığın silahlarını kuşanalım.”^{41 [4]}O “gün” ve “ışık” ile bir alegori yaparak Oğul’u kastediyor, “ışığın silahları” ile ise ilkeleri işaret ediyor.

T96 Hippol. Ref. 9.7-8, 9.9-10:

^[7.1] Noetos isminde bir adam vardı, Smyrna kökenliydi. Herakleitos’un öğretilerine dayanan bir kâfirlik örneği sundu. [...] ^[8.1] [...] Bu noktada bize düşenin önce Karanlık Herakleitos’un fikirlerinden alıntı yapıp sonra kâfirliğin bugünkü liderlerinin kendilerini İsa’ya ait sanmalarına rağmen aslında Karanlık’a ait olduklarını bilmeden Herakleitosçu öğretileri savunduklarını kanıtlayarak o filozofun öğretilerindeki kötülüğü gözler önüne sermek olduğu anlaşılıyor.^[2] Nitekim bu adamlar bu öğretilerle yüz yüze geldiklerinde utanıp tanrıtanımaz sapkınlıklarına bir son vereceklerdir. ^[9.1] Herakleitos’un dediğine göre bütün⁴² bölünebilir bölünemez, yaratılmıştır yaratılmamıştır, ölümlüdür ölümsüzdür, logos ebediyettir, baba oğuldur, sadece bir tanrıdır: “Asıl bilgece olan, beni değil, logos’u⁴³ dinledikten sonra her şeyin bir olduğunu anlamaktır.”

T97 Theod. Cur. 8.39-41:

Herakleitos’un söylediğine göre savaşta öldürülenler en fazla onurlandırılır, bu yüzden diyor ki, “Tanrılar

41 Bkz. Romalılar 13:11-12.

42 τό πάν (to pan).

43 Laks-Most bu fragmanda, D46’daki λόγου (logou) yerine δόγματος (dog-matos) okumasını tercih etmiştir. Bunun nedeni D46’da Ps.-Hippolytus’un Herakleitos’tan yaptığı alıntıda anlatmak istediğini, A86’da ise doğrudan anlattığını aktarmalarıdır.

ve insanlar Ares’in katlettiği insanları onurlandırır,” [=D129] başka bir yerde de şöyle diyor: “Daha büyük ölümler daha büyük paylar alır.” [=D129] ^[40] Ancak ben bu fikri doğru bulmuyorum, zira birçok insan rezil bir yaşam sürüp <savaşta> en acı şekilde öldü. [...]^[41][...] Dolayısıyla Herakleitos’un düşündüğü gibi Ares’in katlettiği insanların değil, inancı gereği ölümü sevinçle göze alan insanların onurlandırılması gerekir, nitekim ona göre de hakikat böyle insanların ölümünün “daha büyük” olduğunu göstermektedir. Bu yüzden yaşarken insanlar tarafından onurlandırılmayıp ebedî ödülü bekleyenler daha büyük pay alır. Herakleitos’un şu deyişini ise hayranlıkla karşılıyorum: “İnsanları ölümden sonra ummadıkları ve varsaymadıkları şeyler bekler.” [=D127]

Yeni Platoncu Bağlantılar (T98-T102)

T98 Plot. 4.8.1.11-17:

Zira bizi bu soruyla⁴⁴ meşgul olmaya çağıran Herakleitos, karşıtlar arasındaki değişimin kaçınılmaz olduğunu anlatırken şöyle diyor: “Yukarı ve aşağı giden yol aynı” [Karş. D50], “dönüşerek dinlenir” [=D56], “Aynı kişiler için çalışmak ve onlar tarafından yönetilmek can sıkıcıdır.” Öyle görünüyor ki, imgelerle konuşuyor ve logos’unun açıkça anlaşılmasını istemiyor, belki de logos’u kendimizde aramamız gerektiğini düşünüyor, kendisinin de arayıp bulduğu gibi. [Karş. D37]

T99 Plot. 5.1.2.38-42:

Çok sayıda ve farklı yerlerde farklı gökler olsa da aynı zamanda bunun⁴⁵ kudretinden ötürü hepsi birdir ve bu kosmos bu durumdan ötürü bir tanrıdır. Güneş de bir

44 Ruhun bedene nasıl girdiği sorusu.

45 Ruhun.

tanrıdır, zira diğer göksel cisimler gibi onun da bir ruhu vardır. Hepsinden önce şu mantığa uyarız: “Cesetleri gübrelerden daha çok atmalı.” [= D126]

T100 Porph. Antr. 10, 29:

Muhtemelen Herakleitos’un neme dönüşmenin ruhlar için bir ölüm değil, bir haz olduğunu [Karş. D108] ve var olmasının da bir haz olduğunu söylemesinin nedeni budur, nitekim başka bir yerde de “Onların ölümünü yaşıyor, yaşamını ölüyoruz,” der. [Karş. D71] [...]^[29] [...] Doğa her yerde farklılıktan başladığı için <eskiler> her yere iki kapılı giriş anlamında bir sembol yerleştirmiştir. Zira yol ya anlaşılabilir ya da kavranabilir olanla geçilir, anlaşılabilir olanla ilgili olarak ya sabit yıldızlar küresinden ya da gezegenlerden ve yine ya ölümsüz bir geçitten ya da ölümlü bir geçitten geçilir. Yeryüzünün üzerinde bir merkez vardır, altında da; biri doğuya diğeri batıya bakar, bazı şeyler sola, diğer şeyler sağa bakar ve gece de vardır, gündüz de. Bu yüzden geriye uzanır uyumlu olan ve <yay> karşıtların arasından fırlatır okunu. [Karş. D47]

T101 Iambl. An. in Stob. f.49.39:

<Ruhların> soyları farklılıklarını kendileri de farklı olan dünyanın çok sayıdaki parçalarından edinir, onlardan meydana gelir ve <soylarının> ölçüleri birçok şekilde birbirinden ayrışır. Nitekim Herakleitos karşıtlar arasında zorunlu dönüşümler olduğunu düşündüğünden [Karş. D89] ruhların da kendi yollarında bir yukarı bir aşağı gezdiğini savunur [Karş. D50], ona göre aynı yerde kalmak rahatsızlık verir, sürekli dönüşmek ise dinlendirir. [Karş. D56]

T102 Procl. In Tim. 1 ad 20d (1.76.17-21 Diehl):

Diğer insanlar bu olayların bu şekilde olduğunu reddetmez, buna karşılık bütün bunların günümüzde

daha önce kosmos’ta olan olayların sembolik anlatımları olarak anlaşılması gerektiğini düşünürler, zira Herakleitos’a göre de “Savaş her şeyin babasıdır.” [Karş. D62]

Yunan Şiiri ve Edebiyatı Üzerine Çeşitli Yaklaşımlar (T103-T109)

T103 Diog. Laert. 9.16:

Hieronymos’un dediğine göre iambik şair Skythinos da <Herakleitos’un> logos’unu şiire dökmeye çalışmıştır.

T104 Plut. Pyth. Orac. 16 402A:

Güzel Apollon, Zeus’un oğlu, uydurur birbirine bir bütün olarak [Karş. D47], getirip de bir araya başı ve sonu [Karş. D52] ve tutar güneşin ışığını parlayan bir mızrap gibi.

T105 Diog. Laert. 9.6:

Timon da bu adamı şu sözlerle betimler: Onların arasından gürültücü, halka küfreden, gizemli sözler sarf eden Herakleitos çıktı.

T106 Anth. Gr. 7.479 (Theodoridas):

Ben bir taşım, bir zamanlar yuvarlak ve dövülmemiş hâldeydim,

Şimdi Herakleitos’un başını taşıyorum içimde.

Ancak zaman dövdü beni, <denizin> sahili dövmesi gibi,

Zira uzanıyorum herkese açık bir patikada,

İri yarı insanların geçiş yolunda.

Sesleniyorum ölümlülere, dikili kitabem olmasa da

Bir köpeğim var avama havlayan.

T107 Anth. Gr. 7.79 (Meleagrus?):

“Sen insanoğlu, ben Herakleitos’um, yani bilgeliğe erişen tek adam.”

“Ancak bir insanın vatanı için yaptığı,

Daha ulvidir bilgelikten.”

“Evet, kabalık edip bağırdım anne babama, Ah yabancı, o kötü insanlara da.”

“Seni dikenlere çok güzel ödemişsin minnettini!”

“Gitmeyecek misin? Yeter kabalığın, Daha büyük bir küfür işiteceksin yoksa, Git artık toprağım Ephesos’tan!”

T108 Diog. Laert. 9.16:

Ben Herakleitos’um. Sizi rezil herifler, ne diye beni bir aşağı bir yukarı

Çekiştirip duruyorsunuz? Sizin için değil, Beni anlayanlar için emek harcadım.

Benim için bir kişi otuz bin kişidir, Sayısız kalabalık ise bir hiç.

Böyle söylüyorum Persephone’nin diyarında bile.

T109 Diog. Laert. 9.16:

Acele etme Herakleitos’un kitabının sonuna ulaşmak için Kolay değil bu yolu katetmek.

Kasvetli ve ışıksız, belirsizlikle dolu.

Ama bu yola girmiş biri yönlendirirse seni Daha parlak olur ışıldayan güneşten.

Herakleitos’un Sözlerinin Farklı Tekrarlan (T110-T134)

T110 Phil. Quaest. Gen. 4.1, p. 237.4-6 Aucher: Herakleitos’a göre ağaç bizim doğamızdır. Saklanmayı

sever.

T111 Phil. Somn. 1.6:

Kuyu bana bilginin sembolüymüş gibi görünüyor. Zira onun doğası yüzeye değil dibe ilişkindir. Açık bir şekilde önümüze serilmez, aksine görünmezlikte saklanmaktan hoşlanır.

T112 Phil. Spec. Leg. 4.51:

Ancak çok kısa süre içinde bu tür taktikler bulundu, zira sonsuza dek saklanmaktan hoşlanmayan doğa, aşılamaz güçleriyle en doğru zamanda kendi güzelliğini ortaya çıkarır.

T113 Phil. Fuga et inv. 179:

Alegoriye ve saklanmayı seven doğaya nüfuz etmeyenler bahsettiğimiz Mısır nehrinin kaynağından hoşlanır.

T114 Phil. Mut. Nom. 6:

[...] dildeki süsleri korumadığı görülen tüm açıklamalar sadece her daim saklanmayı seven doğanın sembolleridir. [...]

T115 Them. Orat. 5:

Herakleitos’a göre, doğa saklanmayı sever ama doğa araştırmacısı bunu doğadan daha fazla sever. [...]

T116 Procl. In Remp. 2, p. 107.5:

[...] ve bu kurgu kesin bir şekilde doğayla da uyumludur, zira Herakleitos’a göre doğa da saklanmayı sever. [...]

T117 Jul. Or. 7 216C:

[...] zira doğa saklanmayı sever ve tanrıların tözü de saklıdır, kirli dinleyicilere çıplak sözcüklerle açık edilmeyi kabul etmez.

T118 Mus. Ruf. in Stob. 3.17.42:

[...] ve dolayısıyla ruhumuz saf ve kuru olunca en iyi ve en bilge olur, “Kuru ışık parıltısı en bilge ve en iyi ruh,” diyen Herakleitos’un kanaatine uygun olarak.

T119 Stob. 3.5.6-8:

Herakleitos’a göre [...] “Kuru ışık parıltısı en bilge ve en iyi ruh.”

T120 Phil. Prov. 2.67 Colson ap. Eus. PE 8.14.67:

[...] Herakleitos şunu derken konuyu gözden kaçırmamış oluyor: “Kuru ışık parıltısı en bilge ve en iyi ruh.”

T121 Plut. Esu earn. 995E:

Herakleitos’a göre “kuru ışık parıltısı en bilge ruh”.

T122 Plut. Def. Orac. 432F:

Zira Herakleitos’a göre “bu kuru bir ruhtur”.

T123 Plut. Rom. 28.7:

Zira Herakleitos’a göre “bu ruh kuru ve en iyisidir”.

T124 Clem. Alex. Paed. 2.29.3:

[...] ve dolayısıyla ruhumuz saf kuru ve ışıltılı olurdu:

“Kuru ışık parıltısı en yüce ve en bilge.”

T125 Gal. Quod animi mores, p. 786:

[...] ancak Herakleitos’u takip edenlerin söylediğinin aksine kuruluğun zekânın nedeni olduğu sonucuna varmayacağız, zira o, “Kuru ışık parıltısı, en bilge ruh,” demiştir. [...]

T126 Herm. In Phaedr. (p. 29.27-29 Lucarini - Moreschini): “Kuru ışık parıltısı en bilge ruh,” diyen Herakleitos’a göre de yaz ve öğlen ruhun yükselişine uygundur.

T127 Arist. Quint. Mus. 2.17:

Diyor ki, [...] Herakleitos [...] “ruh kuru ışık parıltısı, en bilge” [...]

T128 Porph. Sent. 29.40:

Ne zaman kendini doğadan soyutlamaya çalışsa, gölgesiz ve bulutsuz, kuru bir ışık parıltısı olur.

T129 Porph. Antr. 11:

Herakleitos diyor ki, “Kuru ruh, en bilge.”

T130 Plut. An Virt. 439D:

Zira Herakleitos’un dediği gibi “cehaleti gizlemek daha iyidir”.

T131 Plut. Aud. 43D:

Zira belki de Herakleitos’un dediği gibi “cehaleti gizlemek” değil, onu açığa çıkarıp ortadan kaldırmak daha iyidir.

T132 Plut. Quaest. conv. 3.1 644F [= D120]

Herakleitos’un dediği gibi “cehaleti gizlemek daha iyidir”, ancak insanın gevşeyip şarap içerken bunu yapması zordur.

T133 Plut. ın Stob. 3.18.31:

Herakleitos’un dediği gibi, cehaleti gizlemek her durumda zor bir iştir, ancak şarap içerken çok daha zordur.

T134 Stob. 3.1.174-75:

Herakleitos’a göre cehaleti gizlemek açığa çıkarmaktan daha iyidir.

Kuşkulu veya Yakıştırma Sözler (T135-T150)

T135 Stob. 3.4.81 (= Democrates 29):

Çok şey bilen birçok insan idrak yoksunudur. [Karş. D19]

T136 Democrates 30:

Çok şeyi bilmeye değil, çok şeyi idrak etmeye çalışmak gerek. [Karş. D19]

T137 Democrates 64:

Zeki birinin dostluğu tüm akılsız insanların dostluğundan daha iyidir. [Karş. D12]

T138 Stob. 3.20.56:

Gönüle karşı koymak zordur, ona hükmetmek ise bilge insana özgüdür. [Karş. D123]

T139 Clem. Alex. Protr. 10.92.4:

Zira o⁴⁶ der ki, “Domuzlar temiz sudan çok çamurdan hoşlanır,” [= D81] ve Demokritos’a göre, “çöpü çılgınca arzularlar.”

T140 Apoll. Tyan. Epist. 27:

Delphoi rahiplerine: Rahipler sunakları kanla kirletiyor,

46 Muhtemelen Herakleitos.

sonra bazı insanlar büyük bir felaket yaşandığında kentlerinin niye bu kadar talihsiz olduğunu soruyor. Ne cehalet! Herakleitos çamurla arınma konusunda Ephesosluları ikna edememiş olsa bile bir bilgeydi! [Karş. B3]

T141 Amm. Marc. 21.16.14:

Ephesoslu Herakleitos da buna katılarak bizi bazen değişen talihin bir sonucu olarak zayıf ve korkakların seçkin insanlara üstün geldiği yönünde uyarır.

T142 Diog. Laert. 9.7:

O dedi ki, sanı sara hastalığıdır ve görme aldatıcıdır.

T143 Gnomol. Par. 209:

Herakleitos’un söylediğine göre sanı ilerlemeye engeldir.

T144 Gnomol. Vat. 743 n. 312:

Şeref payeleri tanrıları ve insanları tutsak eder.

T145 Gnomol. Vat. 743 n. 313:

Kötü insanlar dürüst insanların düşmanlarıdır.

T146 Gnomol. Vat. 743 n. 314:

Herakleitos dedi ki, eğitim eğitilenler için ikinci güneştir.

T147 Gnomol. Vat. 743 n. 315:

O dedi ki, şöhrete kavuşmanın en kısa yolu iyi bir insan olmaktır.

T148 Tzetz. In Aristoph. Plut. 88:

Dedi ki, “Ey Ephesoslular, zenginliğiniz sizi terk etmesin, böylece kötülüğünüz kanıtlanabilsin.”

T149 Ps.-Max. Conf. Loc. Comm. 8.65:

Doğa filozofu Herakleitos’a göre: Zamanında şükran duymak acıkınca uygun yemeği yemek gibi ruhun eksikliğini giderir.

T150 Gnomol. Mon. Lat. 1.19:

Bilerek gülünç görünmen insanlara komik gelmez.

Herakleitos veya Orpheusçulardan İki Yansıma (T151-T152)

T151 Eur. fr. 638K (Polyid.): Kim biliyor yaşamak ölü olmak mı, Ölü olmanın yer altında yaşamak olduğu düşünülürken?

T152 Eur. A aut B Fr. 833.1-2 K (Phrix.): Kim biliyor ölüm denen şeyin yaşam, Yaşamın da ölüm olmadığını?

Yazar ve Eser İsmi Kısaltmaları, Kaynaklar ve Fragmanlar Dizini

Aeschin. Socr.: Aeschines Socraticus (T30)

Aet.: Aëtius = Doxographi Graeci, ed. H. Diels. Berlin, 1879. (D94, D103, T53-T55, T73-T75)

Aetna: Minor Latin Poets, Volume I: Publilius Syrus. Elegies on Maecenas. Grattius. Calpurnius Siculus. Laus Pisonis. Einsiedeln Eclogues. Aetna, çev. J. Wight Duff, Arnold M. Duff. Loeb Classical Library 284. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1934. (T52)

Anth. Gr.: Anthologia Graeca, ed. H. Beckby. Munich, 1957. (T106-T107)

Ar. Did.: Arius Didymus (D64, D109, T59)

Aristarch. Sam. in Comm, in Od.: Aristarchus Samius, Commentarius in Odysseiam = P. Oxy. 3710; vol. 53, 1986. (D99)

Arist.: Aristoteles

___, An.: De anima, ed. W. D. Ross. Oxford, 1961. (T47)

___, Cael.: De caelo, ed. P. Moraux. Paris, 1965. (T40)

___, EE: Ethica Eudemia, ed. R. R. Walzer and J. M. Mingay. Oxford, 1991. (D22)

___, EN: Ethica Nicomachea, ed. I. Bywater. Oxford, 1894. (B15, D60, D80, T46)

___, Metaph.: Metaphysica, ed. W. D. Ross. Oxford, 1924. (D67, T23, T27, T31, T41-T43)

___, Meteor.: Meteorologien, ed. E H. Fobes. Cambridge, MA, 1919. (D97)

___, PA: De partibus animalium, ed. P. Louis. Paris, 1956. (B14)

___, Phys.: Physica, ed. W. D. Ross. Oxford, 1936. (T39, T44)

___, Rhet.: Ars Rhetorica, ed. R. Kassel. Berlin, 1976. (T10, T30)

___, Sens.: De sensu = Parva naturalia, ed. W. D. Ross. Oxford, 1955. (D35)

Amm. Marc., Ammianus Marcellinus, History, Volume II: Books 20-26, çev. J. C. Rolfe. Loeb Classical Library 315. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1940. (T140)

Apoll. Tyan. Epist.: Apollonius Tyanaeus, Epistulae = Apollonius of Tyana, Volume III: Letters of Apollonius. Ancient Testimonia. Eusebius’s Reply to Hierocles, çev. Christopher P. Jones. Loeb Classical Library 458. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2006. (T140)

Arist. Quint. Mus.: Aristides Quintilianus, De musica, ed. R. P. Winnington-Ingram. Leipzig, 1963. (T127)

Aristocr. Theos.: Aristocritus, Theosophia, ed. P. F. Beatrice. Leiden, 2001. (D14)

Aucher: Bkz. Phil. Quaest. Gen. (T83-T84, T110)

Aug. Civ.: Augustinus, De Civitate Dei = City of God, Volume II: Books 4-7, çev. William M. Green. Loeb Classical Library 412. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1963. (D91)

Calcid. In Tim.: Calcidius, In Platonis Timaeum, ed. B. Bakhouche. Paris, 2011. (T66)

Cic.: Cicero

___, Ac.: Academica = On the Nature of the Gods. Academics, çev. H. Rackham. Loeb Classical Library 268. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1933. (T72)

___, Fat.: De Fato - On the Orator: Book 3. On Fate. Stoic Paradoxes. Divisions of Oratory, çev. H. Rackham. Loeb Classical Library 349. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1942. (T51)

___, Fin.: De Finibus, ed. C. Moreschini. Munich-Leipzig, 2005. (T12)

___, Nat. dear.: De natura deorum, ed. A. S. Pease. Cambridge, MA, 1955-1958. (T69)

___, Tusc.: Tusculanae Disputationes, ed. G. Fohlen. Paris, 1931. (Notlarda)

Cleanth.: Cleanthes (D64, D109, T60)

Clem. Alex.: Clemens Alexandrinus

___, Paed.: Paedagogus = Clemens Alexandrinus, ed. O. Stählin, L. Früchtel, and U. Treu. Berlin, 1970. (Aşağıdaki eserler için de aynı kaynak geçerlidir.) (D85, T94, T124)

___, Protr.: Protrepticus (D15, D17, T139)

___, Strom.: Stromata (B5, D3, D5, D13, D18, D29, D38, D40-D41, D46, D53, D72-D73, D81, D87-D88, D107, D115, D122, D125, D127, D129, T14, T65, T89-T93, T95)

Colum. Agric.: Columella, De Agricultura = Opera quae exstant, ed. V. Lundstrom. Uppsala-Goteborg, 1897-1940. (D82)

Demetr. Eloc.: Demetrius, Elocutio = On Style, ed. W. Rhys Roberts. Cambridge, 1902. (TH)

Diog. Laert.: Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, ed. T. Dorandi. Cambridge, 2013. (B1, D1l, D19-D20, D26-D27, D45, D105, D113-D114, D119, T1-T5, T7, T9, T20, T32, T50, T76, T103, T105, T108-T109, T141)

Diog. Oen. Frag.: Diogenes Oenoandensis, The Epicurean Inscription, ed. M. F. Smith. Naples, 1993; Supplement to Diogenes of Oinoanda, The Epicurean Inscription, Naples, 2003. (T78)

Etym. Mag.: Etymologicon Magnum, ed. T. Gaisford. Oxford, 1848. (D51)

Eur.: Euripides = Early Greek Philosophy, Volume IX: Sophists, Part 2, çev. André Laks, Glenn W. Most. Loeb Classical Library 532. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016. (T150-T151)

Eus. PE: Eusebius, Praeparatio evangelica, ed. K. Mras. Berlin, 1954. (D4, D17, D64, D109, T58-T59, T120)

Flav. Jos. Ap.: Flavius Josephus, Contra Apionem = Flavii Iosephi opera, ed. B. Niese. Berlin, 1892.

Gal.: Galenus

___, In Hipp. Epid.: In Hippocratis Epidemiarum librum secundum commentarii V, ed. F. Pfaff. CMG V 10.1. = Corpus Medicorum Graecorum. Berlin, 1927. (T18)

___, Quod animi mores: Quod animi mores corporis temperamenta sequantur. = Opera omnia, vol. IV, ed. C. G. Kühn. Leipzig, 1821-1833, pp. 767-822. (T125)

Gnomol. Mon. Lat.: Gnomologium Monacense Latinum, in Caecilius Balbus, De Nugis Philosophorum quae supersunt, ed. E. Wölfflin. Basel, 1855. (T149)

Gnomol. Par.: Gnomologium Parisinum, ed. L. Sternbach, in Rozprawy Akademii Umiejetnosci. Wydzial Filologiczny, ser. 2, vol. 5. Cracow, 1894. (T142)

Gnomol. Vat.: Gnomologium Vaticanum, ed. L. Sternbach, in Wiener Studien 9-11. Vienna, 1887-1889. (T143-T146)

Gym. in Zeux.: Gymnasium in Zeuxippo = Greek Anthology, Volume I: Book 1: Christian Epigrams. Book 2: Description of the Statues in the Gymnasium of Zeuxippus. Book 3: Epigrams in the Temple of Apollonis at Cyzicus. Book 4: Prefaces to the Various Anthologies. Book 5: Erotic Epigrams çev. W. R. Paton. Revised by Michael A. Tueller. Loeb Classical Library 67. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014. (B12)

Henrichs: A. Henrichs, “Die Kritik der stoischen Theologie im PHerc. 1428,” Cronache Ercolanesi 4 (1974): 5-32. (T61) Bkz Philod. Piet.

Heracl. Alleg.: Heraclitus, Allegoriae Homericae, ed. E Buffière. Paris, 1962. (D63, T13)

Herm. In Phaedr.: Hermias, In Platonis Phaedrum Scholia, ed. C. M. Lucarini and C. Moreschini. Berlin, 2012. (T126)

(Ps.-?) Hippol. Ref: (Pseudo) Hippolytus, Refutatio omnium haeresium, ed. P. Wendland. Leipzig, 1916. (Karş. Ed. M. Marcovich. Berlin-New York, 1986.) (D21, D24, D32, D47, D50, D55, D62, D71, D77, D79, D84, D86, D90, D130, T57, T96)

Iambl.: Iamblichus

___, An.: De Anima. (D6, T101) Bkz. Stob.

___, Myst.: Réponse à Porphyre (De Mysteriis), ed. A. Segonds and H. D. Saffrey. Paris, 2013. (D16)

Jul. Or.: Julianus, Orationes, ed. J. Bidez. Paris, 1963-64. (T117)

Just. M. Apol.: Justinus Martyr, Apologia, ed. C. Munier. Paris, 2006. (T87)

Lampr. Libr. Plut.: Lamprias, Librorum Plutarchi index, ed. J. Irigoin, in Plutarque, Œuvres Morales, vol. 1.1, pp. cccxi-cccxviii. Paris, 1987. (T6)

Luc. Vit. Auct.: Vitarum Auction = Lucianus, Opera, ed. M. D. MacLeod. Oxford, 1987. (B13)

Lucr.: Lucretius, De rerum natura, ed. C. Bailey. Oxford, 1947. (T77)

Macr. In Somn.: Macrobius, Commentarii in Somnium Scipionis, ed. J. Willis. Stuttgart-Leipzig, 1994. (T56)

M. Aur.: Marcus Aurelius, Ad se ipsum, ed. J. Dalfen. Leipzig, 1979. (D7, T62-T63)

Mus. Ruf.: Musonius Rufus (D110, T118)

Numen.: Numenius = Numenius, Fragments, ed. E. Des Places. Paris, 1973. (T58)

Orig. Cels.: Origenes, Contra Celsum, ed. P. Koetschau. Berlin, 1899. (D61, D75-D76)

Phil.: Philo Alexandrinus

___, Fuga et inv.: De Fuga et Inventione = Opera, ed. L. Cohn and P. Wendland. Berlin, 1896-1926. (T113)

___, Her.: Quis rerum divinarum heres sit = Opera, ed. L. Cohn and P. Wendland. Berlin, 1896-1926. (T86)

___, Leg. Alleg.: Legum Allegoriae = Opera, ed. L.

Cohn and P. Wendland. Berlin, 1896-1926. (T85)

___, Mut. Nom.: De Mutatione Nominum = Opera, ed. L. Cohn and P. Wendland. Berlin, 1896-1926. (T114)

___, Prov.: De Providentia = Opera, ed. L. Cohn and P. Wendland. Berlin, 1896-1926. (T120)

___, Quaest. Gen.: “Quaestiones in Genesim,” in Philonis Iudaei paralipomena Armena, ed. J. B. Aucher. Venice, 1826. (T83-T84, T110)

___, Somn.: De Somniis = Opera, ed. L. Cohn and P. Wendland. Berlin, 1896-1926. (Till)

___, Spec. Leg.: De Specialibus Legibus = Opera, ed. L. Cohn and P. Wendland. Berlin, 1896-1926. (T112)

Philod.: Philodemus

___, Piet.: De Pietate, ed. T. Gomperz. Leipzig, 1886; Karş. part 1, ed. D. Obbink. Oxford, 1996. (T61) Bkz. Henrichs.

___, Rhet.: Rhetorica, ed. S. Sudhaus. Leipzig, 1892. (D28)

Phrix.: Phrixus. Bkz. Eur. (T152)

Plat.: Platon

___, Crat.: Cratylus = Opera, tom. I, ed. E. A. Duke et al. Oxford, 1995; tom. II-V, ed. J. Burnet. Oxford, 1900-1907. (Aşağıdaki eserler için de aynı kaynak geçerlidir.) (D65, T22, T26, T28-T29, T33)

___, Hipp. Mai.: Hippias Maior (D78, D83, T37)

___, Rep.: Republica (T38)

___, Soph.: Sophistae (T35)

___, Symp.: Symposium (T36)

___, Theaet.: Theaetetus (T21, T34)

Plin. Nat. Hist.: Plinius, Naturalis Historia libri XXXVII, ed. K. Mayhoff. Stuttgart-Berlin, 1967-2002. (B6)

Plot.: Plotinus, Opera, ed. P. Henry and H.-R. Schwyzer. Paris-Brussels, 1951-1973. (D56, D116, T98-T99)

Plut.: Plutarkhos

___, Adv. Col.: Adversus Colotem = Moralia, ed. W. R. Paton et al. Leipzig-Berlin, 1993ff.; Vitae parallelae, ed. K. Ziegler and H. Gärtner. Leipzig, 1998. (Aşağıdaki eserler için de aynı kaynak geçerlidir.) (D37)

___, An seni res.: An seni Respublica gerenda sit (D9)

___, An. Proc.: De Animae Procreatione in Timaeo (D49)

___, An Virt.: An virtus doceri possit (T130)

___, Aud.: De Audiendo (D8, T131)

___, Aud. Poet.: De Audiendis Poetis (D8)

___, Cam.: Camillus (D25)

___, Cor.: Coriolanus (D39, D123)

___, Def. Orac.: De Defectu Oraculorum (D70, T122)

___, E ap. Delph.: De E apud Delphos (D89)

___, Esu earn.: De Esu Carnium (T121)

___, Exil.: De Exilio (D95)

___, Fac. Orb. Lun.: De Facie in Orbe Lunae (D128)

___, Garr.: De Garrulitate (B4)

___, Pyth. Orac.: De Pythiae Oraculis (D42-D43, T104)

Rom.: Romulus (T123)

___, Quaest. conv.: Quaestiones Convivales (D120, T132)

Polyb.: Polybius, Historiae, ed. T. Büttner-Wobst. Stuttgart, 1995. (D33)

Polyid.: Polyidus. (T151) Bkz. Eur.

Porph.: Porphyrius

___, Antr.: De antro nympharum, ed. J. M. Duffy et al. Buffalo, NY, 1969. (D108, T100, T129)

___, Quaest. Hom.: Quaestionum Homericarum reliquiae, ed. H. Schrader. Leipzig, 1880. (D52, D74)

___, Sent.: Sentences, ed. L. Brisson et al. Paris, 2005. (T128)

Prod.: Proclus

___, In Alc.: In Platonis Alcibiadem commentaria, ed. L. G. Westerink. Amsterdam, 1954. (D10)

___, In Remp.: In Platonis Rem Publicam commentaria, ed. G. Kroll. Leipzig, 1899. (T116)

___, In Tim.: In Platonis Timaeum commentaria, ed. E. Diehl. Leipzig, 1903-1906. (T102)

Ps.-Arist.: Pseudo-Aristoteles

___, MM: Magna Moralia, ed. E Susemihl. Leipzig, 1883. (B16)

___, Mund.: De mundo, ed. W. L. Lorimer. Paris, 1933. (D48, D117)

___, Probl.: Problèmes, ed. P. Louis. Paris, 1991-94.

(T24-T25)

Ps.-Max. Conf. Loc. Comm.: Ps.-Maximus Confessor, Loci communes, ed. S. Ihm. Stuttgart, 2001. (T149)

Ps.-Plut.: Pseudo-Plutarchus

___, Aqu. Et ign. Comp.: Aqua an ignis utilior sit = Moralia, ed. W. R. Paton et al. Leipzig-Berlin, 1993. (Aşağıdaki eserler için de aynı kaynak geçerlidir.) (D101)

___, Cons. Ap.: Consolatio ad Apollonium (D69)

___, Superst.: De Superstitione (T64)

P. Derv. Col.: The Derveni Papyrus, ed. T. Kouremenos, G. Parassoglou, K. Tsantsanoglou. Florence, 2006. (D93)

Schol. ... in Il.: Scholia Graeca in Homeri Iliadem (scholia uaest), ed. H. Erbse. Berlin, 1969-1988. (D23)

Schol. in Tzetz. In Il.: Exegesis in Homeri Iliadem, Scholia ad Exegesin, ed. G. Hermann. Leipzig, 1812. (D68)

Sen.: Seneca

___, Epist.: Ad Lucilium Epistulae morales, ed. L. D. Reynolds. Oxford, 1965. (D66, T16)

___, Ira: De Ira = Moral Essays, Volume I: De Providentia. De Constantia. De Ira. De Clementia, çev. John W. Basore. Loeb Classical Library 214. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1928. (B11)

___, Quaest. nat.: Naturales Quaestiones, ed. H. M. Hine. Stuttgart, 1996. (D104)

___, Tranq.: De Tranquillitate Animi = Moral Essays, Volume II. De Consolatione ad Marciam. De Vita Beata. De Otio. De Tranquillitate Animi. De Brevitate Vitae. De Consolatione ad Polybium. De Consolatione ad Helviam. Çev. John W. Basore. Loeb Classical Library 254. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1932. (B6)

Sext. Emp.: Sextus Empiricus

___, Adv. Math.: Adversus Math ematicos = Opera, ed. H. Mutschmann and J. Mau. Leipzig, 1914-1954. (Aşağıdaki eser için de aynı kaynak geçerlidir.) (D1-D2, D34, T8, T67-T68, T82)

___, Pyrrh. Hyp.: Pyrrhoneion Hypotyposeon (T79, T81)

Sidon. Carm.: Sidonius, Carmina = Poems. Letters: Books 1-2, çev. W. B. Anderson. Loeb Classical Library 296. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1936. (B10)

Simpl.: Simplicius

___, In Cael.: In Aristotelis De caelo Commentaria, ed. J. L. Heiberg. CAG 7. (T17, T71)

___, In Phys.: In Aristotelis Physica Commentaria, ed. H. Diels. CAG 9-10. (T19, T49, T70)

Stob.: Joannes Stobaeus, Anthologium, ed. C. Wachsmuth and O. Hense. Berlin, 1884-1912. (B7, D6, D30-D31, D44, D54, D103, D106, D110, D112, D118, D121, D124, T60, T101, T118-T119, T133-T135, T138)

Strab.: Strabon, Geographika, ed. S. L. Radt. Göttingen, 2002-2011. (B3, D100, D126)

Suda: Suidae lexicon, ed. A. Adler. Leipzig, 1928-1938. (B2, D59, T15)

SVF: Stoicorum Veterum Fragmenta, ed. I. von Arnim. Leipzig, 1905-1924. (T4-T5, T59-T61, T66, T69-T70, T73-T75, T93)

Tat. Or.: Tatianus, Oratio ad Graecos, ed. E. Schwartz. Leipzig, 1888. (Karş. Ed. M. Marcovich. Berlin, 1995.) (T88)

Tert.: Tertullianus

___, An.: De Anima, ed. J. H. Waszink. Amsterdam, 1947. (T80)

___, Apol.: Apologeticus = Apology. De Spectaculis. Minucius Felix: Octavius, çev. T. R. Glover, Gerald H. Rendall. Loeb Classical Library 250. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1931. (T92)

Them. Orat.: Themistius, Orationes, ed. H. Schenkl et al. Leipzig, 1971. (D36, T115)

Theod. Cur.: Theodoretus, Graecarum affectionum curatio, ed. I. Raeder. Leipzig, 1904. (D129, T55, T97)

Theod. Prodr. Epist.: Theodorus Prodromus, Epistulae, ed. J. P. Migne, in Patrologiae cursus completus, vol. 133, pp. 1239-92. Paris, 1864. (D12)

Theon Al. In Ptol. Almag.: Theon Alexandrinus, In Ptolemaei Almagesten, ed. A. Rome. Rome, 1936-1943.

(D102)

Theophr.: Theophrastus

___, Metaph.: Metaphysica = On First Principles, ed. D. Gutas. Leiden-Boston, 2010. (D57)

___, Sens.: De Sensu = Doxographi Graeci, ed. H. Diels. Berlin, 1879. (T48)

___, Vert.: De Vertigine - On Dizziness, ed. R. W. Sharples. Leiden-Boston, 2003. (D58)

Tzetz. In Aristoph. Plut.: Scholia in Aristophanis Plutum = Scholia in Aristophanem, ed. W. J. W. Koster et al. Groningen, 1969. (T148)

Derlemeler Arasındaki Fragman Koşutlukları

DK: Die Fragmente der Vorsokratiker, Ed. H. Diels. 6. ed. rev. W. Kranz, 3 vols, Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1951-1952.

LM: Early Greek Philosophy, Volume VII: Later Ionian and Athenian Thinkers, Part 2, Ed. ve Çev. André Laks Glenn W. Most, Loeb Classical Library 530, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016.

Bu çalışma = DK = LM

Biyografi	Doktrin
Β1 = A1 = P1, P3, P9, P16, R16,	D1 = B1 = D1
R94, R117a-b (≠ DK)	D2 = B2 = D2
B2 = Ala = P2,P5, P17	D3 = B17 = D3
B3 = B121=D14	D4 = B34 = D4
B4 = A3b = P7	D5 = B19 = D5
B5 = A3 = P8	D6 = B70 = D6
B6 ≠ DK ≠ LM	D7 = B74 = D7
B7 = 68 A21 = P12	D8 = B87 = D8
B8 ≠ DK ≠ LM	D9 = B97 = D9
B9 ≠ DK ≠ LM	D10 = B104 = D10
B10 ≠ DK ≠ LM	D11 = B39 = D11
B11 ≠ DK ≠ LM	D12 = B49 = D12
B12 ≠ DK ≠ LM	D13 = B29 = D13
B13 = C5 = R99	D14 = B5 = D15
B14 = A9 = P15	D15 = B15 = D16
B15 ≠ DK = P10a	D16 = B68=D17
B16 ≠ DK = P10b	D17 = B14 = D18

D18 = B28 = D19	D63 = B49a = D65a
D19 = B40 = D20	D64 = B12 = D65b
D20 = B42 = D21	D65 = A6 = D65c
D21 = B56 = D22	D66 ≠ DK = D65d
D22 = A22 = D23	D67 ≠ DK = D66
D23 = B105 = D24	D68 = B126 = D67
D24 = B57 = D25a	D69 = B88 = D68
D25 = B106 = D25b	D70 = A19 = D69
D26 ≠ DK ≠ LM	D71 = B62 = D70
D27 = B129 = D26	D72 = B26 = D71
D28=B81=D27	D73 = B21 = D72
D29 = B28=D28	D74 = B102 = D73
D30 = B113 = D29	D75 = B78 = D74
D31 =B116 = D30	D76 = B79 = D75
D32 = B55 = D31	D77 = B52 = D76
D33 = B101a = D32	D78 = B83 = D77
D34 = B107 = D33	D79 = B61=D78
D35 = B7 = D34	D80 = B9 = D79
D36 = B123 = D35	D81 =B13 = D80a
D37 = B101=D36	D82 = B37 = D80b
D38 = B18 = D37	D83 = B82 = D81
D39 = B86 = D38	D84 = B64 = D82
D40 = B22 = D39	D85 = B16 = D83
D41 = B35 = D40	D86 = B66 = D84
D42 = B93 = D41	D87 = B30 = D85
D43 = B92 = D42	D88 = B31 = D86
D44 = B108 = D43	D89 = B90 = D87
D45 = B41=D44	D90 = B65 = D88
D46 = B32 = D45	D91 ≠ DK ≠ LM
D47 = B50, B67, B51 = D46,	D92 ≠ DK ≠ LM
D48-D49	D93 ≠ DK = D89a
D48 = B10 = D47	D94 = B3 = D89b
D49 = B54 = D50	D95 = B94 = D89c
D50 = B60, B59 = D51,D52	D96 = B100 = D90
D51 = B48 = D53	D97 = B6 = D91a
D52 = B103 = D54	D98 ≠ DK = D91b
D53 = B23 = D55	D99 ≠ DK = D92a-b
D54 = B111 =D56	D100 = B120 = D93a-b
D55 = B58 = D57	D101 =B99 = D94
D56 = B84a = D58	D102≠DK = D95
D57 = B124 = D60	D103 = A14 = D96
D58 = B125 = D59	D104≠DK = D97
D59 = B122 = D61	D105 = B45 = D98
D60 = B8 = D62	D106 = B115 = D99
D61 = B80 = D63	D107 = B36 = D100
D62 = B53 = D64	D108 = B77 = D101

D109 = Β12 = D102	T22≠DK = R18
D110 = Β118 = D103	T23 = 65.4 = R19
D111 = B117 = D104	T24 ≠ DK = R20
D112 = B114 = D105	T25 = 66.2 = R21
D113 = B44 = D106	T26 ≠ DK = R22
D114 = B47 = D107	T27 = 65.4 = R23
D115 = B33 = D108	T28 = 65.5, ≠ DK = R24a-b
D116 = B84b = D109	T29 = 65.1 = R25
D117 = B11 = D110	T30 = 65.2 = R26
D118 = B119 = D111	T31 = 65.3, ≠ DK = R27a-b
D119 = B43 = D112	T32 = 65.3, ≠ DK = R28a-b
D120 = B95 = D113	T33 = A6 = R29
D121 = B112 = D114a-b	T34 = 23 A6 = R30
D122 = A21 = D115	T35 = A10 = R31
D123 = B85 = D116	T36 = B51 = R32
D124 = B110 = D117	T37 = B82-B83 = R33
D125 = B20 = D118	T38 ≠ DK = R34
D126 = B96 = D119	T39 = A10 = R35
D127 = B27 = D120	T40 ≠ DK = R36
D128 = B98 = D121	T41=A7 = R37
D129 = B24-B25 = D122a-b	T42 ≠ DK = R38a-b
D13O = B63 = D123	T43≠DK = R39
	T44≠DK = R40
Tanıklıklar	T45 ≠ DK = R41
	T46 ≠ DK = R42
Tl = Al = R1a	T47 = A15 = R43
T2≠DK = R1b	T48 = 28 A46, 31 A86 = R44
T3 = Al =R1c	T49 = 22 A5 = R45
T4 ≠ DK = R1d	T5O = A1 =R46a-b
T5 ≠ DK = Rle	T51 ≠DK#LM
T6 ≠ DK = R2	T52 ≠ DK ≠ LM
T7 = Al = R3a-c	T53 = A6 = R47
T8 ≠ DK = R4	T54 = A15 = R48a
T9 = A4, Al = R5a-c	T55 = A17 = R48b
T10 = A4 = R6	T56≠DK = R48c
T11=A4 = R7	T57 = 31 A62 = R49
T12≠DK = R8	T58 ≠ DK = R50
T13 = B49a = R9	T59 = B12 = R51
T14≠DK = R10	T60 = C4 = R52
T15 = Ala = R11	T61 ≠ DK = R53
T16 = B106 = R12	T62 = B71-74, B76 = R54
T17 = B30 = R13	T63 = B75 = R55
T18≠DK = R14	T64 = B89 = R56
T19 = 28 B6.4-9 = R15	T65 # DK = R57
T20 = A1=R16	T66 = A20 = R58
T21 = 66.3 = R17	T67 = A16 = R59

T68 = A16 = R60

T69≠DK = R61

T70 # DK = R62

T71 = B30 = R63

T72 ≠ DK ≠ LM

T73 = A13 = R64

T74 = A11 = R65

T75 = A18 = R66

T76 ≠ DK = R67

T77≠DK = R68

T78 ≠ DK = R69

T79 ≠ DK = R70

T80≠DK, B67a = R71a-b

T81 ≠DK = R72

T82 = A16 = R73

T83 ≠ DK = R74

T84 ≠ DK = R75a

T85 ≠ DK = R75b

T86 ≠ DK = R76

T87 ≠ DK = R77

T88 ≠ DK = R78

T89 = B22 = R79

T90 ≠ DK = R80

T91=B18 = R81

T92 = B30-B31 = R82

T93 = B28 = R83

T94 = B62 = R84

T95 = B26 = R85

T96 = Bl,B50-B67 = R86

T97 = B24, B25, B27 = R87

T98 = B84a-b = R88

T99 = B96 = R89

T100 = B77, B51 = R90a-b

T101≠DK = R91

T102≠DK = R92

T103 = Al = R93a

T104 = C3.1 = R93b

T105 = Al = R94

T106#DK = R95

T107 = B74 = R96

T108 = Al = R97

T1O9 = A1 =R98

T110≠DK = R100a Tlll≠DK = R100b T112≠DK = R100c T113≠DK = R100d T114≠DK = R100e T115 = B123 = R100f T116 = B123 = R100g T117≠DK = R100h T118≠DK = R101a T119 = B118 = R101b T120 = B118 = R101c T121 = B118 = R101d T122 = B118 = R101e T123 = B118 = R101f T124 = B118 = R101g T125 = Bll8 = R101h T126 = B118 = R101i T127 = B118 = R101j T128≠DK = R101k T129 = B118 = R1011 T130≠DK = R102a T131 ≠DK = R102b T132 = B95 = R102c T133 ≠ DK = R102d T134 = B95 = R102e T135 = 68 B64 = R103 T136 = 68 B65 = R104 T137 = 68 B236 = R105 T138 = 68 B236 = R106 T139 = 68 B147 = R107 T140 ≠ DK ≠ LM T141 ≠DK≠LM T142 = B46 = R108 T143 = B131 = R109 T144 = B132 = R110 T145 = B133 = R111 T146 = B134 = R112 T147 = B135 = R113 T148 = B125a = R114 T149≠DK = R115 T150 = B130 = R116 T151 ≠ DK ≠ LM T152 ≠ DK ≠ LM

Kaynakça

Baracchi, Claudia, “The Πόλεμος That Gathers All: Hera-clitus on War”, Phenomenology Vol. 45, No. 2 (2015): 267-287.

Barnes, Jonathan, Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi, Çev. Hüsen Portakal, Cem Yayınevi, İstanbul: Cem Yayınevi, 2004.

___, The Presocratic Philosophers·. The Arguments of the Philosophers, London-New York: Routledge, 2001. Capelle, Wilhelm, Sokrates’ten Önce Felsefe 1-2, Çev. Oğuz Özügül, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, (1) 1994 ve (2) 1995. Chitwood, Ava, Death by Philosophy. The Biographical Tradition in the Life and Death of the Archaic Philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus, Ann Arbor: University of Michigan Press, 2004.

Cornford, E M., Sokrates Öncesi ve Sonrası, Çev. A. M. Celâl Şengör - Senem Onan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.

Deichgraber, K., “Bemerkungen zu Diogenes’ Bericht über Herakleitos”, Philologus, 93, (1938/9): 12-30.

Diogenes Laertios, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, Çev. Candan Şentuna, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.

Eberhard, J. A., Allgemeine Geschichte der Philosophie zum Gebrauch akademischer Vorlesungen, Himmerde, 1788.

Finkelberg, Aryeh, Heraclitus and Thales’ Conceptual Scheme: A Historical Study, Leiden: Brill, 2017.

Glasson, T. E, “Heraclitus’ Alleged Logos Doctrine.” The Journal of Theological Studies New Series, Vol. 3, No. 2 (October 1952): 231-238.

Guthrie, W. K. C., Yunan Felsefe Tarihi 1: Sokrates Öncesi İlk Filozoflar ve Pythagorasçtlar, Çev. Ergün Akça, İstanbul: Kabala Yayınevi, 2011.

Hadot, P., İlkçağ Felsefesi Nedir?, Çev. Muna Cedden, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2011.

Heidegger, Martin, Heraclitus: The Inception of Occidental Thinking and Logic: Heraclitus’s Doctrine of the Logos, Çev. Julia Goesser Assaiante ve S. Montgomery Ewegen, London: Bloomsbury Publishing, 2018

Herakleitos, Fragmanlar, Çev. Cengiz Çakmak, Istanbul: Kabala Yayınevi, 2005.

___, Fragmanlar: Testimonia - Fragmenta - Imitationes, Çev. Güvenç Şar - Erdal Yıldız, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.

Hesiodos, Theogonia - İşler ve Günler, Çev. Azra Erhat Sabahattin Eyüboğlu, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.

Hülsz, Enrique, “Heraclitus On Logos: Language, Rationality and the Real”, Doctrine and Doxography: Studies on Heraclitus and Pythagoras, Ed. David Sider - Dirk Obbink, 281-302, Berlin/Boston: Walter de Gruyter, 2013.

Jaeger, Werner, İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi, Çev. Güneş Ayas, İstanbul: İthaki Yayınları, 2016.

Kahn, Charles H., The Art and Thought of Heraclitus: An Edition of the Fragments with Translation and Commentary, Cambridge: Cambridge University Press, 1979.

, “A New Look at Heraclitus”, American Philosophical Quarterly, Vol. 1, No. 3 (Jul., 1964): 189-203.

Kaynakça

Kirk, G. S., Heraclitus: The Cosmic Fragments: A Critical Study, Cambridge: Cambridge University Press, 1954.

Kirk, G. S. - Raven, J. E., The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts, Cambridge: Cambridge University Press, 1976.

Kranz, Walther, Antik Felsefe: Metinler ve Açıklamalar, Çev. Suad Y. Baydur, İstanbul: Sosyal Yayınlar, 1994.

Laks, Andre, The Concept of Presocratic Philosophy: Its Origin, Development, and Significance, Çev. Glenn W. Most, (Princeton: Princeton University Press, 2018.

Miller, E. L., “The Logos of Heraclitus: Updating the Report”, The Harvard Theological Review Vol. 74, No. 2 (Apr., 1981): 161-176.

Minar, Edwin L., “The Logos of Heraclitus”, Classical Philology Vol. 34, No. 4 (Oct., 1939): 323-341.

Mondolfo, R., “The Evidence of Plato and Aristotle Relating the the Ekyprosis in Heraclitus”, Phronesis, Vol. 3, No. 2 (1958): 75-82.

Nietzsche, E, Platon Öncesi Filozoflar. Çev. Nur Nirven, İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2018.

Osbore, Catherine, “Was there an Eleatic revolution in philosophy?”, Rethinking Revolutions Through Ancient Greece, Ed. S. Goldhill - R. Osborne. 218-245, Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

Rohatyn, D. A., “Heraclitus: Some Remarks on the Political Fragments”, The Classical Journal, Vol. 68, No. 3 (Feb.Mar., 1973): 271-273.

Runia, David T, “The Sources for Presocratic Philosophy”, The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy. Ed. Patricia Curd - Daniel W. Graham, 27-54, Oxford: Oxford University Press, 2008.

Russell, Bertrand, Batı Felsefesi Tarihi 1: İlk Çağ Felsefesi, Çev. Ahmet Fethi, İstanbul: Alfa Yayınları, 2016.

Sandywell, Barry, Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse c. 600-450 BC: Logological Investigations, 3, London-New York: Routledge, 1996.

Sider, David, “Heraclitus’ Ethics”, Doctrine and Doxography: Studies on Heraclitus and Pythagoras, Ed. David Sider - Dirk Obbink, 321-334, Berlin/Boston: Walter de Gruyter, 2013.

Wilcox, Joel, “Barbarian ‘Psyche’ in Heraclitus”, The Monist Vol. 74, No. 4, Heraclitus (Oct. 1991): 624-637.

Vlastos, G., “On Heraclitus”, American Journal of Philology Vol. 76 (1955): 337-368.

Early Greek Philosophy 2: Beginnings and Early Ionian Thinkers, Part 1, Ed. ve Çev. André Laks - Glenn W. Most, Loeb Classical Library 525. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016.

Early Greek Philosophy 3: Early Ionian Thinkers, Part 2, Ed. ve Çev. André Laks - Glenn W. Most, Loeb Classical Library 526. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016.

Muharrem DOĞANCI

Bu Blogda Ara

22 Ekim 2022 Cumartesi

📘 Fragmanlar

FRAGMANLAR

Sunuş

B. Herakleitos: Yaşamı ve Felsefesi Üzerine

C. Yöntem Üzerine

Biyografi

Doktrin

Bilgi Teorisi (D30-D46)

Bir ve Karşıtların Uyumu (D47-D62)

Akış ve Döngüsel Değişim (D63-D73)

Bakış Açısı ve Tercih Farklılıkları (D74-D83)

Kozmik Ateş (D84-D92)

Astronomi ve Meteoroloji (D93-D104)

Ruh (D105-D111)

Etik (D112-D130)

Tanıklıklar

Eseri ve Üslubu (T1-T20)

Herakleitosçu Kratylos (T29-T32)

Platon’da Herakleitosçu Temalar (T33-T38)

Yazar ve Eser İsmi Kısaltmaları, Kaynaklar ve Fragmanlar Dizini

Derlemeler Arasındaki Fragman Koşutlukları

Kaynakça

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder