IV. Mehmed Saltanatı’nda Topkapı Sarayı Haremi İktidar, Sınırlar Ve Mimari

Murat Kocaaslan

• IV. Mehmed Saltanatında

Topkapı Sarayı

Haremi

İktidar, Sınırlar ve Mimari

KİtapYAYINEVİ

• IV. MEHMEO SALTANATI NDA TOPKAPI SARAYI HAREMi iKTiDAR, SINIRLAR VE MiMARi

KiTAP YAYlNEVi- 291

TARiH VE CO^RAFTA DiziSi -90

• IV. MEHMED SALTANATINDA TOPKAPI SARAYI HAREMi: iKTiDAR, SINIRLAR VE MiMARi f MURAT KOCAASLAN

© 2014, KiTAP YAYlNEVi LTD.

TANITIM iÇiN YAPILACAK KISA AllNTlLAR DIŞINDA HiÇBiR YÖNTEMLE ÇO^ALTILAMAZ

DÜZELTi

FEVZi GÖLO^LU

KiTAP TASARIMI

YETKiN BAŞARIR, BEK

TASARIM DANIŞMANLl^l BEK

KAPAK TASARIMI

DiLEK ÇETiNKAYA

GRAFiK UYGULAMA VE BASKI

MAS MATBAACILIK A.Ş.

KAl: ITHANE BiNASI

HAMiDiYE MAHALLESi, SO^UKSU CADDESi NO.

34408 KA^ITHANE-iSTANBUL $ERTiFiKA NO: 12055

T: (0212) 294 1010 F: (0212) 294 90 80

• E: INFO@MASMAT.COM.TR

], BASIM

ŞUBAT 2014

ISBN 978-605-105-123-9

YAYlN YÖNETMENi ÇAl:ATAY ANADOL

KİTAP YAYlNEVi LTD.

KA^ IT HANE BiNASI

HAMİDİYE MAHALLESi, SOl:UKSU CADDESi NO. }/I-A

34408 KAl:ITHANE İSTANBUL

SERTİFİKA NO. 12}48

T: 212 294 65 55 F: 212 294 65 56

• E: kitap@kitapyayinevi.com

w: ^m.kitapyayinevi.com

• IV. Mehmed Saltanatında

Topkapı Sarayı Haremi İktidar, Sınırlar ve Mimari

MURAT KocAASLAN

KitapYAYlNEVi

İÇİNDEKİLER

KISAtTMALAR 6 TEŞEKKÜR 8

ı. GiRiŞ II

• 2.    OsMANLI SARAYı'NDA SiYASET OYUNLARı: IV. MEHMED DöNEMİ (ı648-ı687) 28

I. İBRAHiM'iN HAL'i VE IV. MEHMED'iN Cüu)su 38

PAYLAŞlLAMAYAN SAHNE: İKİ VALİDE SULTAN 48

BAŞARısız BiR DARBE GiRiŞiMi vE BüYüK VALİDE SuLTANIN SoNu 62

YENİ DÖNEM, YENİ OYUNCULAR 71

İKTİDARIN ORTAKLARI: DARÜSSAADE AtALARI 75

ÇözÜM ÇABALARI: TURHAN SULTAN'IN SAHNEDEN ÇEKİLMESİ 83

• 3-    ToPKAPı SARAYı HAREMi: YASAKLAR VE SINIRLAR 87

BiRKAÇ GizLi ZiYARETÇi 95

HAREMİN YAPISI 107

BELiRLENMİŞ SıNıRLAR: HAREMİN MERKEZi VALİDE SuLTAN DAiREsi ın

İKi VALİDENİN BiRLİKTELiti, MEKAN ÇözüMLERİ 128

HAREMİN ETKİN GüÇLERi: KARA AtALAR 134

HAREMDE SINIRLARI KORUMAK 169

4· MURAD'TAN MEHMED'E TOPKAPI SARAYI HAREMiNDE

YENİ MEKANLAR VE ONARlMLAR 178

HAREMİN BüYÜTÜLMESİ: III. MURAD'IN TERCİHİ 179

• III.    MuRAD'ıN ARDlLLARININ MiMARİ ETKİNLİKLERİ 195

• IV.    MEHMED DöNEMi: ZoRUNLU İMAR 208

SONUÇ 264

KAYNAKÇA 270

DiziN 292

KI SALTMALAR

AE        Ali Emiri

Akt.       Aktaran

AO. Arehivuro Ottomanicum

Ayr.        Ayrıca

Bkz.        Bakınız

BOA.      Başbakanlık Osmanlı Arşivi

CIEPO.    Uluslararası Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Araştırma Merkezi

Çev.        Çeviren

DEFM.    Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası

DSOİ      Düşünen Siyaset-Osmanlı ve İdeolojisi

Edt.         Editör

El.         Encyclopedia of Islam

GSM.     Güzel Sanatlar Mecmuası

Haz.       Hazırlayan

HM.      Hayat Mecmuası

HTM.     Hayat Tarihi Mecmuası

IJMES.     International Journal of Middle East Studies

IJTS.       International Journal ofTurkish Studies

IM.        Istanbul Mitteilungen

IRCICA.   İslam Tarihi, Sanat ve Kültür Araştırmaları Merkezi

iA.         islam Ansiklopedisi

i üK.       İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi

JESHO.    Journal OfThe Economic And Social History OfThe Orient

JOS.       Journal of Ottoman Studies

JTS.        Journal ofTurkish Studies

KK.       Köprülü Kütüphanesi

KK. (BOA) Kamil Kepeci

Kont.       Kontrol

Lev.        Levha

MAD.     Maliyeden Müdevver

MHM.d.   Mühimme Defteri

Not.	Notlar
OA.	Osmanlı Araştırmaları
Res.	Resim
sı.	Stadia Islamic
TD.	Tarih Dünyası
TDTD.	Türk Dünyası Tarih Dergisi
TDVİA.	Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi
Ter.	Tercüme
TH.	Tarih Hazinesi
TOEM.	Ta'rih-i Osmani Encümeni Mecmu'ası
TSMA.	Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi
TSMK, B.	Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Bağdat Köşkü.
TTK.	Türk Tarih Kurumu
TTKBD.	Türk Tarih Kurumu Belgeler Dergisi
TV.	Tarih Vesikaları
vd.	ve devamı
Yay. Yön.	Yayın Yönetmeni

Teşekkür

Sultan IV. Mehmed'in saltanat döneminde Topkapı Sarayı Haremini, iktidar, sınırlar ve mimari açısından ele alan bu çalışmaya Suna ve inan Kıraç Vakfı Istanbul Araştırmaları Enstitüsü, Hacettepe Vniversitesi ve Trakya Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar ve Projeler Birimleri destek ve katkıda bulundu. Verilen bu destekler özellikle İstanbul'daki çalışmalarımı sürdürebilmemi kolaylaştırdı. Sağladıkları katkıdan dolayı bu üç kuruma teşekkür ederim. Bunun yanında İstanbul'daki çalışmalarım süresince kimi zaman beni konuk eden ve sabaha kadar açık olan kütüphanelerinde çalışmaını sağlayan Alman Arkeoloji Enstitüsü'ne ve özellikle Hülya Çatak'a da yardımlarından dolayı minnettarım.

Araştırma ve yazma sürecinde bu çalışmaya birçok kişinin katkısı oldu. Çalışmanın önemli aşamalarından biri hiç kuşku yok ki kütüphane ve arşiv ziyaretleriydi. Çalışmarnın büyük bir kısmını Türkiye Diyanet Vakfı'nın İstanbul'daki İslam Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi'nde yazdım. Buradaki tüm çalışanlara sağladıkları rahat çalışma ortamından dolayı teşekkür ederim. Özellikle de bulamadığım kitapları eliyle koymuş gibi bulup getiren Suat Çoban, Mehmet Eğilmez'e ne kadar teşekkür etsem azdır. Ankara'da Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi de sıklıkla ziyaret ettiğim yerlerden biri oldu. Burada çalışan herkese, özellikle de kütüphaneyi kullananların çok iyi tanıdığı ve hiç kimseden yardımını esirgemeyen Mustafa Sönmez'e, Hacettepe Üniversitesi, Bilkent Üniversitesi, istanbul Üniversitesi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Kütüphaneleri, İstanbul Atatürk Kitaplığı, Başbakanlık Osmanlı, Topkapı Sarayı, Dolmabahçe Sarayı ve Yıldız Sarayı arşivleri çalışanlarına ve de Hacettepe Üniversitesi Beytepe Kampüsü Kütüphanesi çalışanları ile Songül Birer'e yardımlarından dolayı ayrıca teşekkür ederim.

Topkapı Sarayı'nda geçirdiğim günler boyunca yardımını esirgemeyen Topkapı Sarayı çalışanlarına, Gülendam Nakip, Şevket Yılmazer, Sevgi Ağca, Zeynep Çelik Atbaş ve özellikle de sevgili arkadaşım Esra Müyesseroğlu'na, Harem'in birçok yerini hiç bıkmadan defalarca gezdiren

Menderes Yavuz ile Canan Pipun, Şakir Tekneci, Kali Yavuz, Hasan Kurtul ve Osman Aydoğan'a minnettarım.

Çalışma süresince değerli görüşlerini ve yardımlarını benden esirgemeyen, Topkapı Sarayı'na, özellikle de Harem'e ilgi duymamı sağlayan danışmanım Filiz Yenişehirlioğlu'na, İstanbul'daki evinde beni misafir edip uzun sohbetleri sırasında Topkapı Sarayı ve Harem hakkındaki bilgisine hayran kaldığım Filiz Çağman'a, tüm sıkışıklığına rağmen zaman ayırıp beni dinleyen ve fikirlerini benimle paylaşan Gülru Necipoğlu'na, çalışmarnın başından sonuna kadar içinde olan ve sözleriyle beni cesaretlendiren Fatih Müderrisoğlu'na, çalışmanın daha iyi olması için düşüncelerini benimle paylaşan Zeren Tanındı ve Hulusi Lekesiz'e, beni sabırla dinleyen ve görüşlerini eksik etmeyen Macit Tekinalp'e, İstanbul'daki araştırmalarımı sürdürmem için izin veren Mustafa Akpolat'a, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü çalışanlarına, Sultan Mercanoğlu'na ve özellikle bitmeyen isteklerime sabırla katianan Meral Yıldırım'a sonsuz teşekkürler ederim.

Tüm çalışma süresince arkadaşlarım yardımlarını benden esirgemediler. Bu bağlamda Fatma Kuş'a, Yasemin Bağcı'ya, Bahattin Yaman'a, Uğur Demir'e, Sevinç Ahundova'ya, Nurdan Küçükhasköylü'ye, Buket Tosun'a, Mevra Kamalı'ya, Sevgi Parlak'a, Derya Gökçen'e, Gülgün Yılmaz'a, Ferhat Karanfil'e, Tuncay Akgün'e, kimi arşiv belgelerimi kontrol eden Miraç Tosun'a ve Cengiz Fedakar'a, zor anlarımda ulaştığım ve tüm iş yoğunluğuna rağmen zaman ayıran Serhan Tuncer' e, çalışma süresince bana sabır gösteren ve yardımlarını hiçbir zaman esirgemeyen dostlarım Nevzat Bakır'a, Yıldırım Tuğlu'ya, Gülçin Kurt'a, Zafer Akbaş'a, Tülün Değirmenci'ye, Farsça ve Osmanlıca çeviriler için Muzaffer Akbaş'a, İstanbul'da beni evinde misafir eden misafirperver Hakan Batı'ya, ulaşamadığım bir yayın olduğunda ilk aklıma gelen ve desteğini hiç esirgemeyen Ahmet Aslantürk'e yardımlarından dolayı sonsuz teşekkürler ederim.

Bu çalışmanın kitap haline dönüşmesi Çağatay Anadol sayesinde oldu. Bu anlamda ona ve kitaba emeği geçen tüm yayınevi çalışanlarına katkılarından dolayı şükranlarımı sunuyorum.

Çalışma süresince değerli görüşlerini benden esirgemeyen, çalış-marnın her aşamasında beni yönlendiren, yazdığım metinleri defalarca

okuyan, iyi niyetini, hoşgörüsünü ve sabrını esirgemeyen danışmanımf hocam Serpil Bağcı olmasaydı bu çalışma bu halde olmazdı. Hocama ne kadar teşekkür etsem azdır.

Son olarak bana maddi ve manevi her türlü desteği sağlayan aileme: Muhteber, Muzaffer Kocaaslan'a, Murat, Sebahat, Gülnur, Kadir, Melek Barut'a, Vedat, Funda, Berfın, Beril Kocaaslan'a, Berrin, Murat, Ömer Coşkun'a ve de sevgili eşim Özge Kandemir Kocaaslan'a minnettarım.

Yukarıda saydığım tüm bu değerli hocalanm, dostlarım ve ailem olmasaydı çalışma hiçbir zaman bitmezdi. Bu çalışmayı yukarıda adı geçen-Iere ithaf ediyorum.

BİRİNCİ BöLÜM

GİRİŞ

Bu çalışmanın odaklandığı nokta ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren önemi artmaya başlayan İstanbul Topkapı Sarayı hareminin hiyerarşik yapısının mimariye etkisi ile kadınların mimarinin şekillenmesine olan katkılarıdır. Kadınların mimariye etkisi düşüncesinden yola çıkarak III. Murad'dan, IV. Mehmed'e kadar geçen sürede haremdeki mimari etkinlik de tartışılan bir konu olmuştur. Bununla birlikte haremdeki mevcut mekanların inşası veya onarımı sırasında kadınların rolü (etkisi) ve yönlendirici güçleri üzerinde de durulmuştur. Tartışılan bir başka konu ise haremde bilinçli veya bilinçsiz olarak oluşturulan sınırlardır. Çalışmanın sınırlarını IV. Mehmed'in saltanat süreci oluşturur. Özellikle Sultan Mehmed'in tahta çıktığı süreçte yaşanan olaylar ve iki valide sultanın -Kösem ve Turhan sultanlar- aynı anda haremde yaşamalarının getirmiş olduğu problem üzerinde de durulmuştur.

İstanbul Yarımadası'nın Marmara, Boğaziçi ve Haliç'in buluştukları yere uzanan ilk platosu üzerinde kurulmuş olan Topkapı Sarayı, Osmanlı hanedanının ve imparatorluk tarihinin simgesel ve fiziksel en büyük verisini oluşturur (Lev. ı; Res. ı, 2). Sarayın ana kurgusu ve başlıca binalarının yapımı 15. yüzyıl ortasında Il. Mehmed (ı444-1445/I45I· 1481) tarafından gerçekleştirildi. Son haline ise ı6. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun gücünün doruğunda olduğu Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) ve ardılları döneminde ulaştı. Tarihsel süreç içerisindeki onarımlar ve tümüyle yeni yapılmış binalara rağmen dört yüz yıl boyunca temel yapısını, 19. yüzyıl sonuna kadar korumuş olan saray, ı853'te terk edildi. Boğaz kıyısındaki Dolmabahçe Sarayı yeni yönetim merkezi oldu.

Topkapı Sarayı Osmanlı hanedan üyeleri tarafından yaklaşık dört yüzyıl kesintisiz olarak kullanıldı. Bu uzun tarihsel süreç, çalışmanın sağlıklı yürümesi açısından güçlükler doğuracağından, belirlenen bir dönemin ve özellikle de haremin ele alınması, konuya daha derin yaklaşılmasını ve daha kesin sonuçlara ulaşılmasını sağlayacaktı. Bu bağlamda 17. yüzyıl ve özellikle de IV. Mehmed'in (1648-87) otuz dokuz yıllık saltanatı içinde kal-

AVLU

HARbM

■ AVLU SOFA

L? AVLU

■noerun m

I • AVLU

• V "^^^

Levha 1 •Topkapı Sarayı Planı’ Eldem-Akozan, 1982.

Planında MelcQnlar ve Yer isimleri

Lev. 2. Eldem-Akozan 'ın

Meydaolar ı. Avlu veya Alay Meydanı ll.    Avlu. Kese, Divan Meydanı, 1. Yeri III.    Avlu, Enderun Meydanı, 2.Yeri IV.    Avlu, Sofa-i Hümayun, 3.Yeri Avlular, TaşbkJar ve Babçeler A-Has Ahır ve Rahl Hazinesi Meydanı. B- Zülüflü Baltacılar Ocaj:ı Avlusu. C-MeyitYokuşu. D- Karaatalar Taşhtı. E-Cariyeler Taşlı^. P- Valide Taşhğı. G- Hastahane Avlusu. H-Harem Bahçesi. f_ Asma Bahçe - lll. Osman TaşlıA:ı. J- Simşirlik. K- Fil Bahçesi. L-HavuzYeri. M-Kafes-lıcballer Taşhtı. N-İncirlik. O- Sultım İbrahim Taşlıtı. P- K^hane Taşlıtı. Kapdar a- Dna Kapı-Bab-üs Selim. b- Bab-üs Saade-Akaj.alar Kapısı. c- Araba Kapısı. d- Baltacılar Kapısı. e- Mutfaklara Giden Kapılar. f- Meyil Kapısı. g- Şai Kapısı. h -Yalı Köşkü Kapısı. i-    Sarayburnu Kapısı - Has Bahçe Kapısı j- Fil Bahçesi Kapısı. k- Fil Kapısı. 1    -3.Yeri Kapısı-Serdap Kapısı, m- Mabeyn Kapısı. n- Cinlerin MeşveretYeri - Harem Kapısı o- Büyük Harem Kapısı. p - Kuşhane Kapısı. s — Sofa veya Kule Kapısı. ı - Mutfaklara Erza.k Kapısı. Verler 1 - Orta Kapı Girişi. 2 - Kubbe Altı: Divan Odası, Divan-ı Hümayun Kalemi, Vezir-i Azam Dairesi. 3    - Dış Hazine. 4    - Bab-üs Saade Girişi. 5    — Beşir Ağa Camii ve H^amı. 6    - Rahı Hazinesi. 7    - Zülüflü Baltacılar Koğuşu. 8    — Baltacılar Camii. 9-Şal Kapısı. 10-    Araba Kapısı. ll-    Meşkhane Hamamı. 12-    Meşkhane. 13-    Adaleı Kulesi (Kasr-1 Adi) 14-    Kara Ağalar Camii. 1    S- 16- Cariyeler Hastanesi. 17-    Kara Ağalar Dairesi. 18-    Müsahipler Dairesi 19-    Şehzadeler Melcıebi, 19 . a- Kızlaralası Dairesi 20-    Cariyeter Dairesi (Ustalar). 21-    Cariyeler Kotuşu. 22 23 Cari eler Dairesi.

24-    Cariyeler Mutfaj:ı. 25-    Harem Girişi, Nöbeı Yeri. 26-    AlhnYol. 27-    Valide Sultan Dairesi. 28-    Valide Hamamı. 29-    Hünkir Hamamı. 3^1 . Abdülharnid Odası. 31-    lll. Selim Odası. 32-    lll. Osman köşkü. 33- Hünkir Sofası. 34-    lll. Murad Odası. 3    5-1. Ahmeı Okuma Odası. 3    6- Yemiş Odası. 37-    Veliahd Dairesi. 38-    Çeşmeli Sofa. 39-Ocakh Sofa. 40-- Başkadın Dairesi. 40.    a- Başhaseki Odası. 40.    b- Hasek.iler. 40.    c- Başkadın Dairesi Hazinesi. 41-    AitınYol. 42-    Mabeyn Dairesi. 42.    a- Aynah Oda. 42.    b-1. Hamid odası. 42.    c- Eski Kule Köşkü. 42.    f-Hamam. 42.    i- tıcballer Odalan. 43-    Şimşirlik, Sıra Odalar. 44-    Havuz. 45-    Hırka-i Saadet Revakı. 46-    SüMet Odası. 47-    lftariye Kameriyesi. 48-    Bağdaı Köşkü. 49    -Revan Köşlcü (Sanlc Odası). 5^    Sofa Köşlcü. 51-    Başiaia Kulesi (Hekimbaşı Odası). 52-    Mecidiye Köşlcü. 53-    Esvap Odası. 54-    Sofa Camii? 55-    Ağalar Camii. 56-    Harem Camii. 57-    Has Odahlar KotıJşu. 58-    Hırka-f Saadet Dairesi. 58.    a- Hırka-i Saadet. 58.    b - Anhane. 58.    c.d - Mukaddes Emanetler Hazinesi (Silahdar Hazinesi) 58.    e. f- Şadırvan Kubbesi. 58.    g - Dest-i Mal Odası. 59-    Hazine-i Hürnayun Hademeleri KoA,uşu. 60-    Kilerli Koğuşu. 61-    Faıih Köşlcü (İç Hazine). 62-    Hamam Kısmı. 63-    Scferli Koğuşu, Eski HamamYeri. 64-    11. Selim Hamarnı Külhan ÖnüYeri,Yeni Enderun Mektebi 65-    Kapıağası Dairesi, Eski Büyük Oda, 66-    Akatalar Koğuşu. 67-    KapıaAası Hamam Ve Kulesi, Eski Küçük Oda. 68-    Arz Odası. 69-    lll. Ahmed Kiıaphğı (Endenın Kiıaphğı) 70-- Şekerciler Mescidi. 71-    Şekerciler (Helvahane) 72-    Muıfaklar. 73-    Aşçılar P ersonel Dairesi. 74--· Aşçılar Mescidi. 75- Tablakirlar Koğuşu.

Levha 2. Eldem ve Akozan'ın Saray planında mekanlar ve yer isimleri

Resim 1. Harem, Haliç cephesi

mak üzere tarihsel bir sınırlama yapıldı. Hiç kuşku yok ki; seçilen süreçte Topkapı Sarayı hareminde gerçekleştirilen mimari etkinlikterin irdelenmesi, sarayın tarihinin anlaşılmasında da önemli veriler sağlayacaktı.

Harem ile ilgili bir çalışmada en önemli sorun -işlevini sürdürdüğü dönemde- girişin fiziksel imkansızlığı ve harem duvarları arasındaki hayatm dış dünyaya olan kapalılığıdır. Bu durum harem hakkında bilinenierin sınırlı kalmasına yol açmıştır. Özellikle 17. yüzyılda harem üzerine yazılanların büyük bir bölümü, harem veya sarayda yaşayanların aniattıklarından veya birkaç gizli ziyaretçinin gözlemlerinden oluşur. Bunun yanında özellikle günümüzde haremin bir müze olması mekanların rahatlıkla dolaşılmasını zorlaştırır. Bugün ziyaretçiterin gezebildikleri yerler haremin bir

kısmını oluşturur ve geriye kalan bölümler ya depo olarak kullanılmaktadır ya da ziyaretçilere kapalı bir durumdadır.

Çalışmayı zorlaştıran başka bir konu ise haremin farklı dönemlerdeki eklemeler ile genişletilmesidir. Bu durum mekanların inşa tarihlerinin kesin olarak belirlenemernesi sorununu da beraberinde getirir. Haremin yaşam alanı olarak kullanılması, yeni gereksinimlerle değiştirilme olasılığı, sakinlerinin sayılarının farklılık göstermesi mekanların inşa tarihleri yanında yapılan eklernelerin takip edilmesini zorlaştırır. Hiç kuşku yok ki bu çalışmada da üzerinde durolan 1072/ı662 ve ıo76/ı665 yangınları gibi felaketler haremde mimari izierin takibini zorlaştıran en önemli nedenlerdendir. Bunun yanında bugün haremde bulunan mekanların bir kısmı tanımlanabiliyorsa da, hala birçok odanın işlevini belirlemek olanaklı değildir.

Resim z. Topkapı Sarayı

Seçilen dönemin 17. yüzyıl olarak belirlenmesinde bu sorunun önemli bir rolü bulunmaktadır. Zira yaklaşık dört yüzyıl gibi uzun bir süre hanedan üyelerinin yaşadığı haremin böyle uzun bir süreç içinde ele alınarak değerlendirilmesi sağlıklı sonuçlar vermeyeceğinden, haremde büyük çapta onarımların yapıldığı bilinen IV. Mehmed dönemindeki değişimler -mimari ve süsleme- ile bu değişirnde etkin rolü olan saraylıların mimariye yönlendirici katkılarının saptanması ve irdelenmesini kolaylaştırmıştır. Bununla birlikte tartışılan dönemde sarayda büyük bir yıkıma yol açan yangınlar ve depremler de gerçekleşmiş ve özellikle de 1076j166s'teki yangın sonrası sarayda -özellikle harem kısmında- yenileme projesi başlatılmıştır.

Hiç kuşku yok ki bu çalışmanın ana tartışmasının harem olmasında önemli bir başka etken de burada yaşayan iki siyasi figürün varlığıydı. Özellikle q. yüzyılın başına gelindiğinde Osmanlı Devleti'nde tahta çıkma geleneğinde meydana gelen değişiklik sonrasında on üç kuşak devam eden babadan oğula geçen taht geleneğinin yerini ekberiyet sistemine bırakması, beraberinde önemli siyasi figürlerin dağınasına da yol açacaktı. Bunlardan ikisi valide sultanlar ve darüssaade ağalarıydı ve her ikisinin de yaşam alanları haremdi. Yüzyılın başında Osmanlı sarayında gelişen yeni güç dengeleri ve ilişkiler ağında harem bir sahne görevi görürken bu sahneden gelip geçen tüm oyuncular da bir rol kapma çabası içinde oldular. Bu çalışmada amaçlanan da, özellikle IV. Mehmed devrinde siyasi rekabetin en üst seviyeye çıktığı bir dönemde meydana gelen siyasi çekişmeler ve bu çekişmenin şiddetli yaşandığı haremin mimari örgütlenmesini ve burada yaşayan önemli siyasi figürlerin yaşadıkları mevcut alana sıkışmayıp, sınırlarını daha da genişlettiklerini ortaya koymaktı.

Bu bağlamda çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, "Osmanlı Sarayı'nda Siyaset Oyunları: IV. Mehmed Dönemi (1648-1687)" başlığı altında; dönemin siyasi ortamı içindeki değişimierin hanedan tarihindeki etkileri ve bunun yansımaları irdelendi. Özellikle de haremde yaşayan siyasi güçlerin etkinliği ve siyasete yön vermeye başlaması Selaniki Mustafa Efendi (1540 (?) -16oo)ı, Solak-zade Hemdemi Mehmed Efendi

I Selaniki Mustafa Efendi. Tarih-i Selanikf (ıoOJ·ıoo8fı595·ı6oo). Il. (haz. Mehmet İpşirli). Ankara:

(1590 ?-ı6s7/58)2, Katip Çelebi (ı6o9-1657P, Vecihi Hasan Efendi (ı62o ?-ı66ı)4, Kara Çelebi-zade Abdüiaziz Efendi (ölm. 1658) ⁵, Evliya Çelebi (ı6n ?- ı684 ?)6, Mehmet Halife (ölm. ı7.yüzyılın ikinci yarısı)?, Naima

Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999; Mustafa Selaniki Tarih-i Seli'ıniki isimli eserinde 1S63-16oo yriları arasındaki dönemin tarihini kaleme almıştır. Özellikle kendi yaşadığı dönemle ilgili olarak önemli bilgiler vermektedir. Bkz. Mehmet İpşirli, "Mustafa Selaniki and his History." Tarih Enstitüsü Dergisi. IX, Istanbul, 1978: 416-472.

2 Solak-zade Hemdemi Mehmed Efendi 17. yüzyılın ilk yarısında İstanbul'da yaşamış tarihçi ve şairdir. "Solakziide Tarihi " olarak bilinen eserinde tarihçi Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan 16s7'ye kadar geçen olayları anlatır. Bkz. Karshzade Cemaleddin Mehmed. Ayine-i Zürefa: Osmanlı Tarih ve Müverrihleri. İstanbul: Dersaadet Kitabhane-i İkdam, 1314: 3s-36; Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellijleri, İstanbul, 1342; Kemal Özergin. "Solak-zade." İA. X, 1988: 748-7so.

3 Katip Çelebi. Fezleke, Tahlil ve Metin, (haz. Zeynep Aycibin). (yayınlanmamış doktora tezi). I-III, İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Tarih Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Programı, 2007; 17. yüzyılın en önemli müelliflerinden olan Katip Çelebi kaleme aldığı Fezleke'de 1ooo-ro6s (1S92·16S4) tarihleri arasındaki hadiseleri anlatır. Bunun yanında 16s2-16S3'te yazdığı "Düsturü'I-Amel li-Islahi'I-Ha-lel" isimli ısiahatname devrin yöneticilerinin ısrarı üzerine kaleme alınmıştır. Bu eserde yazar, devlet ve toplum düzenini, reaya, asker ve hazinenin durumunu anlatınaktadır. Bkz. Katip Çelebi, Düsturü'I-Amel li Islahi'I-Halel, Istanbul, 1286; Karshzade Cemaleddin Mehmed 1314: 31-34; Orhan Şaik Gökyay. Kiitip Çelebi'den Seçmeler, Istanbul, 1968; Orhan Şaik Gökyay. Kiitip Çelebi, Yaşamı, Kişiliği ve Yapıtlanndan Seçmeler. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1982; Orhan Şaik Gökyay, "Düstiırul-amel," TDVİA. ro, 1994: so-sı; Orhan Şaik Gökyay, "Katip Çelebi." TDVİA. 2S, 2002: 36-40.

4 Vecihi Hasan Efendi, Tarih-i Vecihi (Vecihi, Devri ve Eseri), (haz. Ziya Akkaya, yayınlanmamış doktora tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi DTCF, 19S7- 17. yüzyıl tarihçi ve şairlerinden Hasan Vecihi (r62o ?-ı661) Tarih-i Vecihi isimli eserinde 1047·1071 (ı637-166ı) yılları arasındaki olayları ayrıntılı olarak anlatır. Bkz. Ömer Faruk Akün. "Vecihi. " İA. XIII, 1986: 224-248; VecihifAkkaya ı9s7; Buğra Atsız. Das Osmanische Reich um die Mitte des 17. jahrhunderts, Nach den Chroniken des Vecihi (1637-166o) und des Mehmed Halifa (16JJ·166o). München, 1977; Gazanfer Altıntaş. Vecihi, Hayatı, Eserleri ve Divanı'nın Tenkidli Metni, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994·

s Kara Çelebi-zade Alıdülaziz Efendi. Ravzatü'I-Ebriir Zeyli (Tahlil ve Metin) 1732, (haz. Nevzat Kaya). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003): 13; Köklü bir ulema ailesinden gelen Kara Çelebi-zade Alıdülaziz Efendi müderrislik yaptı. Genel bir dünya tarihi olarak adlandırılan "Ravzatü'I-Ebriir" adlı eseri yaradılıştan ı64s yılı sonlarına kadar geçen olayları aktarır. Yazma nüshalarında hadiseler Sultan İbrahim'in tahttan indirilmesine (1648) kadar anlatılmaktadır. Bkz. Orhan F. Köprülü. "Şeyhülislam Kara Çelebi-zade Abdülaziz Efendi ve Müftü Suyrı." Belleten. 41, 194T 137-ı4s; F. Babinger. "Abdülaziz Efendi." İA. I, (1978): 64; Nevzat Kaya. "Karaçelebizade Abdülaziz Efendi." TDVİA. 24, 2ooı: 38ı-383.

6 Evliya Çelebi, 17. yüzyılın ve Osmanlı döneminin en önemli yazarlarından biridir. Osmanlı Imparatorluğu için her konuda aydınlatıcı bilgiler sunan on ciltlik bir seyahatname yazmıştır. Bkz. Mehmet Süreyya. Sicill-i Osmiini. Il, (çev. Seyit Ali Kahraman). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996: soo; R.F. Kreutel. Ewlija Celebis Bericht über die Türkische grosbotschaft des Jahres 1665 in Wien. Viyana, ı9s6; Cavit Baysun. "Evliya Çelebi." İA. IV, 1948: 400-412; Mücteba llgürel, "Evliya Çelebi." TDVİA. II, I99s: S29-S33·

7 Saray görevlisi olan Mehmed Halife, Tarih-i Gılmiini isimli eserinde, 1032-107S (1623-1664) yılları arasındaki hadiseleri ve özellikle de saraya ait vakaları anlatır. Bkz. Bekir Kütükoğlu. "Mehmed Halife." İA, VII, 1988: S79·s8o; Bekir Kütükoğlu. "Vekayi'nüvis." 1986: XIII/271-287.

Mustafa Efendi (1655-1716)8, Abdurrahman Abdi Paşa (ölm. 1692)9 ve Paul Ricaut (1628-1700)10 gibi yazarların tarihi metinleri ışığında ele alındı. Özellikle Naima ve Ricaut; Kösem (1590-1651) ve Turhan Sultanlar (16271682) arasındaki rekabetle ilgili görüşlerini aktarmakla kalmayıp, dönemin siyasi ortamı hakkında da önemli bilgiler de vermekteydiler.

Bu bölümün amacı, 16. yüzyılın sonlarından itibaren yönetirnde görülmeye başlanan değişimin, yeni oyuncuların sahne almasına olanak tanıdığını ortaya koymanın yanında, haremde ikamet eden iki önemli gücün -valide sultan ve darüssaade ağalarının- önlenemeyen yükselişine götüren sürece dikkat çekmekti. Bu başlık altında Sultan İbrahim'in (1640-1648) tahttan indirilip yerine Osmanlı hanedan tarihi içinde bir ilk olarak gerçekleşen yedi yaşındaki bir şehzadenin tahta çıktığı süreçte meydana gelen olaylar ve yaşanan siyasi karmaşa ortamında güç odaklarının bu ortamda kendi amaçları doğrultusunda ortaya koyduğu iktidar oyunları üzerinde duruldu. Mevcut durum siyasi ortama yön veren ya da ortamın ana hatlarını yansıtan siyasi gelişmelerin irdelenmesini gerekli kılmıştır. Dönemin etkin güçlerinin önerisiyle padişahın yedi yaşında olmasının yanında yeni padişahın annesi Turhan Sultan'ın da çok genç olmasından kaynaklanan sorunu gidermek için bulunan çözüm, eski valide sultan "Kösem Sultan" gelenekiere uygun olarak Eski Saray'a gönderilmeyip, Yeni Saray'da kalmaya devam etmesiydi. Karar ilk bakışta masum ve isabetli gibi görünse de, aslında bir çözümsüzlüğü de beraberinde getirdi.

• 8    Naima Mustafa Efendi. Tarih-i Na 'lma (Ravzatü'l-Hüseyn H Hulasati Ahbari 'l Hafikayn). I- IV, (haz. Mehmet İpşirli). Ankara: TürkTarih Kurumu Yayınları, 2007; ilk resmi vekayinüvis olarak kabul edilen Halepli Mustafa Naima, yazdıgı eserinde 982-1070 (1574·166o) yılları arasının tarihini ayrıntılı olarak kaleme almıştır; Bkz. Karshzade Cemaleddin Mehmed. 1314: 43-44; Cavit Baysun. "Naima." İA. XIII, 1964: 44-49; Kütükoğlu 1986: XIII/271-287.

• 9    IV. Mehmed, musahiplerinden Abdurrahman Abdi Paşa'ya günlük hayatını aynen yazmasını emretmiş, bunun üzerine Abdurrahman Abdi Paşa Vekayi-name'yi yazmıştır. Kitap, IV. Mehmed'in av seıüvenlerini, eglencelerini ve dönemin olaylarını ayrıntılı olarak içerir. Bkz. Kütükoglu 1986: XIII/271-287; Abdülkadir Özcan. "Abdurrahman Abdi Paşa." TDVİA. ı, 1988:156; Abdurrahman Abdi Paşa. Vekayi-name, (haz. Fahri Çetin Derin, yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yeniçag Tarihi Anabilim Dalı, 1993; Abdurrahman Abdi Paşa. Vekayi-name, (haz. Fahri Çetin Derin). İstanbul: Çamlıca Yayınevi, 2008.

• 10    Paul Ricaut. The Present State ofthe Ottoman Empire. Londra, 1668, (tıpkıbası Londra, 1972); Ricaut, IV. Mehmed döneminde İstanbul'da İngiltere Krallıgı'nın elçisi olarak bulunan Winchesley kontunun silahtan ve katibi olarak beş yıl kaldı.

İki valide sultanın varlıgı çok geçmeden büyük bir sorun oldu ve iki taraf arasında şiddetli bir rekabet başladı. Rekabetin yaşandıgı sahne ise yine haremdi. Aynı baglarnda ele alınan bir başka konu ise iki valide sultan arasındaki siyasi çekişme ve bunun dogurduğu sonuçlardı. Bunun yanında özellikle valide sultan makamının önem kazanması süreci ile ilgili dönem kaynaklarının bakış açısı ve modern araştırmacıların konu hakkındaki tutumları üzerinde de duruldu. Gelişen olaylar sonrasında ıo6ıfı6sı'de Osmanlı hanedan tarihinde başka örnegi görülmeyen bir valide sultanın öldürülmesi olayının tarihi kaynaklara yansımaları ve anlatılardan yola çıkarak olayın ve dönemin fiziksel ortamı hakkında birkaç ipucu bulmak amacıyla "Başarısız Bir Darbe Girişimi ve Büyük Valide Sultanın Sonu" alt başlıgı altında bu konu irdelendi.

Birinci bölümde tartışılan başka bir konu ise Kösem Sultan'ın ölümünden sonra sahnedeki yeni oyuncular ve bunların siyasi güçleriydi. Özellikle siyasi bir cinayetin işlendigi haremde valide sultandan sonra önemli güç olan darüssaade agalarının elde ettikleri gücün süreci, saray siyasetindeki rolleri ve etkisi bu bölümde üzerinde durolan başka bir konu oldu. Zira her iki siyasi fıgürün yaşam alanlarından taşan güçleri o dönem için son derece önemli ve dikkat çekiciydi. Bunun yanında valide sultan ve darüssaade agalarının yaşam alanlarında görülen değişimin elde ettikleri siyasi güce paralel oldugu düşüncesi her iki grubun güçlenme nedenleri üzerinde durulmasını zorunlu kıldı. Bu bölümde üzerinde durolan son konu ise Turhan Sultan'ın sahneden çekilmesi ve yerini yeni oyunculara bırakmasıydı. Ancak belirtilen konu çalışmanın kapsamıyla dogrudan ilgili olmadıgı için ayrıntılı olarak tartışmak yerine kısaca ele alındı.

Çalışmanın ikinci bölümünde, "Topkapı Sarayı'nın Haremi: Yasaklar ve Sınırlar" başlıgı altında haremde oluşturulan "bilinçli" ve "bilinçsiz" sınırların mimari örgütlenme üzerinden okuması yapıldı. Zira saray, hanedanın gücünün temsil edildiği bir sahneydi. İmparatorluğun yönetim merkezi, egitim kurumu ve padişahın ailesi için konut işlevi gören, iç (özel) ve dış (kamusal) hizmetlere göre gruplanmış, binlerce sakinin barındıgı bir yapı topluluğuydu. Bu yapı topluluğu içinde harem

mevcut mimari örgütlenmesi ve uygulanan sıkı kurallan ile yüzyıllar boyunca cazibesini hep korudu. Özellikle yabancı seyyahlann haremi keşfetme arzusu hiçbir zaman kaybolmadı. 1934'te harem işlevini yitirmiş olmasına rağmen, burayı gezdiği sırada; "burada kişisel gizlilik atmosferi hüküm sürmektedir. Harem üyelerinin yatak odalannda durup, isimleri bir zamanlar Avrupa'da korku yaratan insanların en kutsal ve yasaklanmış alanlannda olduğumuzun farkına vardığımızda bakış açımız değişmekte, içimizde kendimizi davetsiz misafir gibi hissetmeye başlayıp korku ile kanşık bir saygı hissi uyanmakta" diyordu Penzer.11 Hissettiklerini korku ile kanşık bir saygı olarak tanımlamasının nedeni çok açıktı, harem girilmesi yasak bir bölge olduğu için merak oluşturuyordu. Hiç kuşku yok ki; yasak olana duyulan ilgi ve onu keşfetme isteği bunun en önemli nedeniydi. Harerne duyulan merak, buranın birçok batılı seyyahın ilgi odağı olmasına neden oldu. Bu durum farklı tanımlamalara yol açtı. Kimi zaman, sultana sunulan sayısız kadının bulunduğu bir yer ya da siyasi güç elde etmiş olan valide sultanın idaresinde birçok kişinin yaşadığı bir sahne veya kara ağaların gözetiminde padişahın hane halkının yaşadığı bir hapishane olarak tanımlandı. Tüm bu tanımlamalar farklı olsa da sonuçta harem işlevini kaybettiği döneme kadar sürekli olarak mahremiyetini korudu.

Prenslerin, doktorların bile alınmadığı bir yer hakkında ne söylenebilir ki. Doktor ne bu kadınları görebilecek ne de onlar onu görecek. O içeri girdiğinde öyle az bir görüntüye imkan verilir ki, görüntünün duvarlar mı yoksa kadınlar mı olduğu anlaşılmaz. Kadınlar hastalada kendileri ilgilenir. Doktor geldiğinde ona bilgi vermezler. Çünkü o geldiğinde kaçarlar ve onun etrafında kadın hastayı görmeye izin vermeyecek hadım ağalar kalır ve yatağının üstündeki örtüyü hafifçe kaldırır. Bazen de gerekirse kolunu dışarı çıkarırlar. Eğer doktor hastanın dilinin ucunu görmek veya ellernek isterse hemen oracıkta bıçaklanır. Eğer onun zamanında Müslümanlar olsaydı Hipokrat ve tüm bilim çok zorlanırdı.

ır N.M. Penzer. Harem. (çev. Dogan Şahin). İstanbul: Say Yayınları, 2000: 190-191.

Onun bilimini takip ederek büyümeme rağmen hangi tarafı tutacağımı bilemedim. Kadınların bulunduğu dairelere çağrıldım. Yatakhaneleri rahibelerin yataklıanelerine benzer. Her kapının üstünde bir delik açılmış ve o delikten giyinik bir kol, elinde gaz lambası tutan giyinik bir kol çıkmaktaydı. ilk ziyaretierirnde bunların tahta veya bakırdan yapılma ve geceleyin aydınlatma için yapılmış kollar olduğunu düşündüm. Ama bunların tedavi edilmesi gereken kollar olduğunu öğrenince çok şaşırdım. Yahudi kadınların bu kadınların odalarına girdiklerine dair verilen bilgiler yalandır. Onlar ticaretin yapıldığı odadan başka bir yere giremezler. Kapı hadım ağalar tarafından üzerieri iyice arandıktan sonra açılır. Eğer bir adam kadın kılığına girmiş olursa orada hemen boğazlanır. Bir Hıristiyan hiç iyi karşılanmaz. Hadım ağalar oranın tek habercileridir. Mücevherleri onlar taşırlar ve onlar getirirler. Fakat bu zahmetleri için para talep etmeyi de çok iyi bilirler. Aslında onların en önemli görevinin hayat kurtarmak olduğu söylenir.

Joseph Pitton de Tournefortı> (r6s6-r7o8) haremi 17. yüzyılın sonlarında böyle betimliyordu. ı3 Yazara göre buraya girmek o kadar kolay değildi ve en ufak bir hata orada bulunanın canına mal olabilirdi. Bu bağlamda ikinci bölümde harem kelimesinin içerdiği anlama paralel olarak Osmanlı haremin kurgusu tartışıldı. Bu bölümde alt başlık olarak ele alınan bir konu ise harerne girmenin zorluğu, bunun hem oluşturulan yasaklar hem de mimari örgütlenmedeki yansımaları oldu. Özellikle r6 ve 17. yüzyıl seyyahlarının haremi nasıl algıladıkları ve tüm yasaklara rağmen buraya girdiğini söyleyen Avrupalı gözlemcilerin betimlemeleri "Birkaç Gizli Ziyaretçi" başlığı altında değerlendirildi.

Bu bölümde tartışılan başka bir konu iki valide sultanın aynı anda haremde ikamet etmesinin mekansal anlamda getirmiş olduğu sorunun çözümüne yönelik oldu. Bilindiği gibi haremde yaşayan her bireyin yeri

• 12    Fransız dogabilimci joseph Pitton de Tournefort, XIV. Louis . ve bakanı Pontchartrain'in buyrugu ile yeni bitkiler keşfetmesi için 17oo'lerde Doguya gönderildi.

• 13    Joseph Pitton de Tournefort. Relation d'un voyage du Levant.Jait par ordre du Roy. Amsterdam, 1718: Il. Kitap, 13. Mektup, 27-28.

belliydi ve kurallar buna göre uygulanıyordu. Bu sıra dışı durumun, o dönemde hem siyasal hem de mimari anlamda büyük bir problem yaratmış olduğu düşüncesi bu konunun tartışılmasını kaçınılmaz kıldı. Ancak özellikle mimari problemin nasıl çözüldüğünü açıklayan kesin delillerin olmaması, tartışmayı kısmi olarak olasılıkların ortaya konduğu bir bölüm haline getirdi.

Haremin hiyerarşik yapısı ve haremde yaşayan halkın yaşam alanlarındaki mimari çözümlemeleri bu bölümde tartışılan başka bir konuydu. Penzer, haremde yaşayanların zenci hadımların kontrolünde bulunan ve sadece sultanın zevki için bekleşen birkaç yüz kadından oluşmadığını; bunun tersine haremin kesin ve belirli sayıda memurları bulunan, her kadının yaşına, statüsüne ve eğitiminde geldiği noktaya göre belirli bir pozisyonu işgal ettiği karmaşık bir hiyerarşiye sahip olduğunu söylü-yordu.14 Bu bağlamda özellikle L. Peirce'ın yapısını ayrıntılı olarak ele aldığı çalışması haremin anlaşılınasına önemli katkıda bulunmaktadır.15 Bununla birlikte Ahmed Tayyarzade 'Ata (18o1-öl.188o'den sonra),ı6 İsmail Hakkı Uzunçarşılı,I7 M.Ç. Uluçayı8 gibi tarihçilerin özellikle sarayın örgütlenmesi konusunda yaptıkları önemli çalışmalar, haremin hiyerarşik yapısının anlaşılmasında oldukça önemli bilgiler sağlamaktadır.

Sarayın mimarisi ve genel tarihi üzerine ilk incelerneyi yapan Abdurrahman Şeref Bey, Ta'rih-i Osmant Encümeni Mecmu'ası'nda 191o-n yıllarında yayınladığı makale dizisinin 8-12 numaralar arasındakilerde haremi tanıtmıştır.19 Bu çalışmasında Şeref Bey, içinde haremin de olduğu sarayın şematik bir planını çizmesinin yanında (Lev. 3), haremdeki

• 14    Penzer zooo: 34·

• 15    Leslie P. Peirce. Harem-i Hümayun, Osmanlı İmparatorluğu'nda Hükümranlık ve Kadınlar. (çev. Ayşe Berktay). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002

ı6 Ahmed Tayyarzade 'Ata. Tarib-i 'Ata, Tarib-i Enderun. 1-V, İstanbul 1292-93· Ataullah Ahmed adıyla da tanınan Ata Bey, Enderun-i Hümayun memurlarından Tayyar Efendi'nin o^ludur. Önemli biyografı eserlerinden biri sayılan beş ciltlik Tarih-i Ata isimli eseri yazmıştır; Bkz. Mehmet İpşirli. "Ata Bey Tayyarzade." DİA. IV, 34·35·

• 17    İsmail Hakkı Uzunçarşılı. Osmanlı Devletinin Saray Teşkilatı. Ankara: TürkTarih Kurumu Yayınları, 1988.

ı8 Mustafa Ça^atay Uluçay. Harem II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.

• 19    Abdurrahman Şeref Bey. "Topkapı Sarayı-ı Hümayunu." TOEM. İstanbul, 1329: cüz. 5: 265-269; cüz. 6: 329-364; cüz. T 393-421; cüz. 8: 457-483; cüz. 9: 521-594; cüz. ro: 585-594; cüz. ıı: 649-657; cüz. ız: 413·730.

  M -U

  
  
  

  Levha 3. Topkapı Sarayı Planı. Abdurrahman Şeref Bey. 1319.

  
  

  GİRİŞ

  
  

mekanların 1910-11 yıllarındaki tasvirini yapmış, burada geçen efsanelere ve mekanlarda bulunan kitabelere de yer vermiştir.

Abdurrahman Şeref Bey'den kısa bir süre sonra sarayı incelemek için izin alan Barnette Miller, sarayın ilk inşasından, son kullanılmasına kadar geçen süreyi ele alır.20 Miller, yaptığı çalışmasını sarayın bazı kurum ve etkinliklerinin bir taslağı olarak tanımlar.21

• N. M. Penzer'in 193o'da haremi ele aldığı eserP2 tarihsel yöntemden çok uzaktır. Yazar Avrupalı gözlemcilerin harem hakkındaki görüşlerini Miller'in çalışmasını kaynak olarak vermesinin yanında, haremin mimarisine çok fazla girmeden burada yaşayan hane halkı üzerinde durmuştur. Gülru Necipoğlu, 15- ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı - Mimari, Tören ve İktidar başlığı altında ele aldığı çalışmasının bir bölümünü harerne ayırır.23 Bu bölümde haremin kuruluşundan 17. yüzyıla kadar geçen süredeki mimari etkinlik ve haremin hiyerarşik yapısı üzerinde durmaktadır. Necdet Sakaoğlu 2002'de yayınladığı eserinde ise iki bölümde ele aldığı haremin, birinci bölümde genel yapısını, ikinci bölümde ise mimarisini inceler.24

Kösem ve Turhan valide sultanlar arasındaki şiddetli rekabetin sonucunda meydana gelen siyasi cinayet ve bunun gerçekleştiği haremin bu tarihteki durumu ayrı bir alt başlık alhnda IV. Mehmed döneminin tanığı Naima ve yabancı bir gözlemci olarak Ricaut'un anlahlarının ışığında tamşıldı. Yine haremdeki sınır ihlalleri ve buna tepkiler de Naima'nın aniabsında geçen örneklerle ele alındı. Bununla birlikte haremin korunmasıyla görevli kara ağalara dönem içindeki bakış açısı yine Naima, Ricaut ve özellikle kara ağaları şiddetle eleştiren Derviş 'Abdullah'ın25 (17. yüzyıl ?) anlatılan ışığında ele alındı.

• 20    B. Miller. Beyond The Sublime Porte: The Grand Seraglio ofStambul. Londra: Oxford University Press, 1931. 21 Miller 1931: XV.

• 22    N. M. Penzer. The Harem: An Account of the Institution as It existed in the Palace of the Turkish Sultans with a History of the Grand Seraglio from its Foundation to the Present Time. Londra, 1936; Türkçe çevrisi Penzer 2000.

• 23    Gülru Necipoglu. 15. ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı • Mimari, Tören ve iktidar, (çev. Ruşen Sezer). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.

• 24    Necdet Sakaoglu. Tarihi, Mekanlan, Kitabeleri ve Anılan ile Saray-ı Hümayun: Topkapı Sarayı. İstanbul: Denizbank Yayınları No:9, 2002.

• 25    Pınar Saka. Derviş Abdullah Risale-i Teberdariyye Ff Ahval-i Darü's-sa 'ade (Değerlendirme-Çeviri Metin), (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Yeniçag Tarihi Bilim Dalı, 200T 74 vd; Saray-ı Atik'te teberdarlar

Çalışmanın, "Murad'dan Mehmed'e Topkapı Sarayı Haremi'nde Yeni Mekanlar ve Onanmlar" başlıklı son bölümünde, haremin sınırlannın belirlenmesi yolculuğu ve geçen süreçte yapılan yeni projelerde kişilerin tercihleri üzerinde duruldu. Özellikle Murad'dan, Mehmed'e kadarki süreç sonunda haremin neredeyse günümüze kadar gelen sınırlannın belirlenmiş olması bu konunun tartışılmasında önemli oldu. Bununla birlikte 1072/ı662 ve 1076fı665 yıllanndaki iki yangın sonrası büyük hasar gören haremin yeniden iman üzerinde de duruldu. Özellikle yangının tanığı Ereroya Çelebi>6 ve geriye dönük anlatımıyla Silahdar Mehmed Ağa'nın (ı6s8-?)>7 aktanroları ışığında, yangının verdiği hasann tespiti yapıldı. Yangın sonrası başlatılan yenileme projesinde kullanılan malzemelerin ve işçilere ödenen ücretierin tutulduğu defter de bu bölümde ele alındı.

Bu bölümde Sedat Hakkı Eldem ve Feridun Akozan'ın, sarayın mimari değerlendirilmesine önemli açılımlar yapan çalışmalanndaki planlar kullanılmıştır.28 ı982'de yayınlanan Eldem ve Akozan'ın çalışmasının bir kısmını, Abdurrahman Şeref Bey'in makalelerini günümüz Türkçesine uyarlaması oluşturur ve ciddi anlamda bir metin araştırması sergilememektedir. Özellikle sarayın farklı mekanlarına ait birçok çizimin bulunduğu çalışma, bugün bile güncelliğini korumaktadır. Çalışmada kullanılan çizimler Eldem ve Akozan'dan alınarak, belirli mekanların eklenmesi, farklılaşması veya işlevlerinin belirlenmesi için çalışmanın amaçlarına uyarlandı.

ocagına kayıtlı, kara hadırnlara okuma-yazma ögreten Derviş 'Abdullah Teberdarlar Ocagı'na kendi an-lahsıyla 1091/168o?'de girmiş ve burada 18 sene görev yapmıştır. Darüssaade agalannı anlattıgı Risale-i Teberdariye ft Abval-i Aga-yı Darü's-sa'ade adlı eserini 1154/1741-42'de Bursa'da kaleme almıştır; Derviş 'Abdullah. RiSille-i Teberdariye ft Abval-i Aga-yı Dilrü's-sa'ade, Köprülü Kütüphanesi, No. 233; Cengiz Orhonlu. "Derviş Abdullah'ın Darüssaade Agaları Hakkında Bir Eseri: Risale-i Teberdariye Fi Ahval-ı Daru's-saade". Ord. Prof İsmail Hakkı Uzunçarşılı'ya Armağan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988: 225-249·

26 Akt. H.D. Andreasyan. "Eremya Çelebi'nin Yangınlar Tarihi", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. 27. İstanbul. 1973: 59-84; Eremya Çelebi Kömürciyan 17. yüzyılın Ermeni yazarıdır. Özellikle tarihi eserleriyle tanınan yazar, döneminde meydana gelen yangınlar hakkında verdigi bilgilerin yanında 17. ve 18. yüzyıl İstanbul'u hakkında önemli bilgiler de vermektedir; Bkz. Andreasyan 197r 59-84; Eremya Çelebi Kömürciyan. İstanbul Tarihi: XVII. Asırda İstanbul, (yay. haz. Kevork Pamukciyan; Ter. H. D. Andreasyan). İstanbul: Eren Yayıncılık, 1988.

27 Silahdar Fındıklılı Mehmed Aga. Silahdar Tarihi. Il, İstanbul: Orhaniye Matbaası, 1928.

28 Sedat Hakkı Eldem - Feridun Akozan. Topkapı Sarayı (Bir Mimari Araştırma). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlıgı Yayınları, 1982.

Bu bölümde ayrı bir başlık altında tartışılan bir diğer konu ise hünkar sofasının inşa tarihi ve işlevi olmuştur. Bilindiği üzere haremin mimari örgütlenmesi sürekli yenileme ve yeniden yapımlar nedeniyle çok açık olarak tanımlanamadığından, özellikle Haliç cephesinin günümüze gelinceye kadar geçirdiği değişim modern araştırmacılar tarafından tartışıla gelmiştir. Bu bağlamda özellikle 196o'ta haremde önemli bir restorasyon çalışması gerçekleştiren Mualla Eyüboğlu Anhegger'in daha sonra yayınladığı çalışmase9 ile Gülsün Tanyeli'nin, haremin Haliç cephesinin oluşumunu irdelediği çalışması3° süregelen tartışmanın aydınlahlmasına katkı sağlamışlardı.

Ana tartışmasını padişahın hane halkının yaşadığı haremin oluşturduğu bu çalışma, Zeynep Tarım Ertuğ'un31 da belirttiği üzere kültür tarihçilerinin genel bir tutum olarak sergiledikleri genelierne yapma, yani herhangi bir çalışmada ı6. veya 17· yüzyıl resmi yoksa ı8. yüzyıl veya daha geç tarihli bir minyatür veya gravürün rahatlıkla hatta hiçbir kuşku belirtilmeden kullanılması eğilimlerine karşın, çalışmada böyle bir tutum sergilernemeye azami ölçüde dikkat edilmiştir. Örneklem yapmak için geç tarihli bir görsel malzeme kullanılmamıştır. Bu bağlamda, örneğin gerçeği yansıtmadığı çok açık olan Melling'in çok bilinen harem gravürü değerlendirmeye alınmamıştır.

ÇEviRiM YAzı NoTLARI

• IV. Mehmed döneminde haremin irdelendiği çalışmada dönem kaynaklarına sıklıkla başvurulmuştur. Kaynakların bir kısmı yayınlanmış metinlerden alıntı şeklinde olduğunda, herhangi bir "düzeltme" yapılmadan yayınlandığı şekliyle verilmiştir. Dolayısıyla kimi metinlerde orijinal Osmanlıca çevirim yazısı kullanılırken, diğerlerinde bu uygulanamamıştır. Metin içindeki farklılıklar bundan kaynaklanmaktadır.

• 29    M. E. Anhegger. "Topkapı Sarayı Veliaht Dairesi Onarımı". Sanat Tarihi Yıllığı. IX·X, 1979-80, Istanbul, 1981: 53-81; M. E. Anhegger. Topkapı Sarayı'nda Padişah Evi (Harem), Istanbul, 1986.

• 30    Gülsün Tanyeli. "Topkapı Sarayı Haremi'nin Haliç Cephesindeki Yapılaşmasının Evrimi". Topkapı Sarayı Müzesi Yıllığı. 3· 1988: 148-181.

• 31    Zeynep Tarım Ertug. "Onaltıncı Yüzyılda Osmanlı Sarayı'nda Eglence ve Meclis". İnsan Bilimleri Dergisi. 4· 200T 3-

İKİNCİ BöLÜM

OSMANLI SARAYI'NDA

SiYASET OYUNLARI:

IV. MEHMED DÖNEMİ (ı648-ı687)

Vezir ile müfti yalnız ikisi celladlan önüne katıp malıbesden içeri duhul ettiklerinde biz dehlizden nazır idik. Sultan İbrahim bir gül-gün atlas antari giymiş, kırmızı çakşır-ı mutalla uçkurları taşra çıkmış, başında bir kelle-pfış, sol elinde Mushaf-ı şerif, müftiye hitap edip "Bak Abdurrahim! Yusuf Paşa, bana senin için bir fettan-ı dinsizdir, depele demiş idi, seni öldürmedim, meğer sen beni öldürecekmişsin, işte Kitabullah, beni ne hükm ile öldürürsünüz, zalimler?

Naima Mustafa Efendi'nin,ı Bahai Efendi'den2 (r595/r6or-r654) naklettiği ve haremin karanlık odalanndan birinde gerçekleşen bu olay hiç kuşkusuz Osmanlı hanedan üyeleri içinde ilk olarak Sultan İbrahim'in başına gelmiyordu ve son da olmayacaktı.3 Yüzyıllardır oynanan oyunda aktörler değişse de roller genelde hep aynıydı. Ancak yüzyılın başında değişen bir şey vardı: Sahne. Artık oyun sarayda hatta haremde oynanıyordu ve saray aynı zamanda büyük trajedilerin yaşandığı bir mekandı.

r7. yüzyılın başına gelindiğinde Osmanlı Devleti'nde tahta çıkma geleneğinde bir değişiklik oldu ve on üç kuşak aralıksız devam eden babadan oğula geçen taht geleneği yerini ekberiyet sistemine bıraktı.4

£ Naima/İpşirli 2007= III/ıı69.

2 Bahai Mehmed Efendi r649·165r yılları arasında şeyhülislamlık yapmıştır. Bkz. S. Nüzhet Ergun. Şeyhülislam Bahayi. İstanbul, 1933; Mehmet İpşirli-Mustafa Uzun. "Bahayi Mehmed Efendi". TDVİA. 4· 1991: 463-464; Harun Tolasa. Şeyhülislam Bahayi Efindi Divanı'ndan Seçmeler, İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, 1979.

• 3    Il. Osman'ın öldürülmesinden yirmi altı yıl sonra yine bir padişah öldürüldü, ancak bu olaydan sonra, taht degişimlerinde III. Selim' e (1789-1807) kadar olan dokuz kuşak böyle bir trajedi yaşanmadı. Katip Çelebi Fezleke'de "çün cülus-ı humayı1ndan sonra beray-ı masiahat Sultan İbrahim Han'a vadi-i 'adem nümayan olmuş id"i derken, tahttan indirilen sultanların kaçınılmaz sonunu da dile getiriyordu. Katip Çelebi/Aycibin 2007= III/857·

• 4    Osmanlı hanedan tarihinde r876'da Kanun-i Esasi'nin ilanma kadar cülusu belirleyen resmi bir kural olmamıştır. Bkz. Halil İnalcık. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (ıJoo-ı6oo), (çev. Ruşen Sezer). Istanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2oor 67.

I. Ahmed'in (ı6o3-ı6ı7) ölümünden sonra gerçekleşen bu sıra dışı olay sonraki yıllarda yönetimdeki esas güç eksenini oluşturan baba-oğul arasındaki ataerkil bağa daha az önem verilmesine yol açtı. Tahtın babadan oğula çok ender olarak geçmesi halk ile sultan arasındaki ilişkinin soyutlaşmasına yol açtı. Modern araştırmacıların ilgisini çeken bu durum genel olarak Osmanlı hanedan tarihindeki kimi güçlü grupların kendi amaçları doğrultusunda oluşturdukları düzenin bir parçası olarak açıklanır. Mesela, Marshall G. S. Hodgson bunun altında yatan gerçeğin bürokrasinin yoğun baskısı ve telkinleri altında yetişen şehzadelerin, tahta geçtiklerinde idarenin dizginlerini serbest bırakması beklentisinin yattığını söyler.5 Leslie Peirce ise değişimin nedenini yönetim değişiminde rol oynayan etkin güçlere bağlar. Yazar, bu durumun sonraki yıllarda oluşacak siyasi ortamı da derinden etkilediğini, bununla birlikte sultanın oğullarının sınırları belirlenmiş bir hayatları olmasına karşın, aynı zamanda etkin kamusal kimlikler ve şehzadelik maiyetleri nedeniyle tanınan kişiler olduğundan, taht mücadelesi sırasında, halkın ve bundan çıkarları olanların, bağlılıklarını beğendikleri bir adaya yönelterek, bir anlamda oylarını kullanabildiklerine dikkat çeker. Ancak değişen sistemin artık buna izin vermediğini, halkın bir padişahı onayiayıp onaylarnarlığını o padişah iktidara geldikten sonra ifade edebilmesine yol açtığını söyler. Peirce'a göre, padişahların ilk kez zorla tahttan indirilmesinin 17. yüzyılın başlarında, ekberiyet uygulaması kök salarken ortaya çıkması da rastlantı değildir.6 Zira bu yolla tahta çıkan sultanların yarıdan çoğu daha sonra devrilmiş; halkın kendini ifade etmesinin aracı olan veraset savaşlarının yerini, şiddete dayalı tahttan indirmeler almıştır.?

Sistemdeki değişimin başlangıcı olan I. Ahmed'in ölümünü izleyen ve şiddetli çatışmaların yaşandığı beş yıl boyunca, padişahın çevresinde bulunan güç dengesinde de bir değişiklik oldu. Her ne kadar padişah hala

• 5    M. G. S. Hodgson. İslam'ın Serüveni, Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih. III, (çev. Muhammed Şeviker, Feray Özen). istanbul: İz Yayıncılık, I99J: 137.

• 6    Peirce 2002: 32-33.

• 7    I. İbrahim'in tahttan indirildigi dönemin tanıgı olan Hasan Vecihi, gelişen olayların ayrıntılarının ciltli bir kitabı dolduracagını söyler: "Kemiyet-i hameye meydan virilüb, namus-u saltanata şan virir, hâlât-ı âcibe ve garibe tahrir olunsa mücelled bir kitab olurdu;" VecihiJAkkaya 195T 81.

iktidarın en üst ve meşru sahibi sayılsa da, hizmetkarları ve çevresindekiler eskiden hükümdarları ile ilişkilerini belirleyen saygıyı, itaati terk etti ve hiçbir sınır tanımadan şiddetli bir çıkar mücadelesine girişti. Bunu takip eden yıllarda bu durum değişmedi. Mesela, 17. yüzyılın ortalarında İstanbul'da bulunan Ricaut bu konudaki gözlemini şöyle aktarır:

.. .insanlar yaptıkları dalkavuklularla padişahın güvenini kazanıp, devletin en üst mevkilerine geldiklerini, dünya meseleleriyle ilgili bir bilgileri ve tecrübeleri olmadan, ayrıca doğuştan bir asalete de sahip değilken, önemli mevkilere nasıl geldiklerini gördüm. Ayrıca yükseldikleri mevkilerde çok az kaldıkları, sultanın bir işaretiyle ölüme yollandıklarını, zenginliklerinin de bir gün onların başına bela olacaklarını bilmelerine rağmen, bir an önce servetlerini artırmak için nasıl çabaladıklarını da gördüm.8

Padişahın giderek münzevi bir yaşam sürmesi -daha doğru bir ifadeyle yaşama itilmesi- hizmetkarlarının ve çevresinin bu eğilimini teşvik etmekle kalmaz, aynı zamanda annesi, veziriazam, darüssaade ağası, saray görevlileri, yeniçeri ağaları ve diğerleri gibi onun adına iktidarı uygulamaya çalışanların seslerini daha çok yükseltmelerine yol açar.9 M.G.S. Hodgson, mevcut gelişmenin güçlü bir padişah yerine, kumanda zincirinin başı olarak sadrazamların gücünün olağanüstü artmasına yol açtığını vurgular.ıo

• 8    Ricaut ı668: 2.

• 9    17. yüzyılda ordunun başında sefere çıkan padişah sayısının azaldıgı görülür. D. Goffman, bu dönemde Osmanlı Devleti'nin böylesi güç gösterilerinde pek istekli olmadıgını, bunun yerine üst düzey siyasi kararları özellikle başını sadrazamların, valide sultanların, gözde hasekiterin ve agaların çektigi hiziplerin verdigini söyler: Daniel Goffman. Osmanlı Dünyası ve Avrupa 1]00·1700, (çev. Ülkün Tansel) İstanbul: Kitap Yayınevi, 2004: 254; T. Timur da, aynı fikri paytaşır ve bu dönemde fetih savaşlarının hemen hemen bittigini; bunun devletin maddi kaynaklarını azaltarak paylaşım kavgalarının adeta ortamı bir iç savaşa dönüştürdügünü söyler. Tamer Timur. Osmanlı Çalışma/an, İlkel Feodalizmden Yan Sömürge Ekonomisine. Ankara: V Yayınları, 1989: 162.

ı o M. G. S. Hodgson 199r 137. Bu yaklaşım, her ne kadar sarayın 17. yüzyılın başlarında vezirlerin gücünü sınırlamaya yönelik tutum izlemesinden dolayı tutarsız gibi görünse de, yüzyılın ortalarına dogru veziriazamlıgın yeniden güç kazandıgı görülür. Buna en iyi örnek "Köprülü Çag"ı olarak adiandıniabi-lecek dönemdir. 17. yüzyılın ikinci yarısında vezirlik makamının yeniden güç kazanması hakkında bkz. Rıfat Ali Abou-El Haj. "The Ottoman Vezir and Paşa Households 1683-1703: A Preliminary Report". journal of the American Oriental Society. 94/4. 1974: 438-447; Stanford Shaw. Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye. I, İstanbul: E Yayınları, 1982: 286-295; Josef Matuz. Das Osmanische Reich Grundlinien

Hanedanın dağınık yüzyılııı olarak kabul edilen 17. yüzyılda tahta çıkış ve şehzadelerin rolüne ilişkin eski geleneğin geçerliliğini yitirip, şehzadelerin eskisi gibi sancağa gönderilmemesi ve saraya hapsedilmesi bir rol değişimine neden oldu. L. Peirce, bu durumun saraya ve yönetime karşı gösterilen hoşnutsuzlukta başrol oyuncusu olan hanedan üyelerinin yerini başkalarının aldığına dikkat çeker. ^{1 2} Yazar, özellikle veraset sistemindeki belirsizliğin 17· yüzyılın ilk yarısında hüküm sürmüş altı sultanın tahta çık-hklarında "çocuk" ya da "aklen ehliyetsiz" olmaları saltanat yıllarında etkin bir şekilde hükmedememelerine ve sorunun adeta kısır bir döngüye dönüşmesiyle, tahtın sık sık zayıf düşmesinin şiddetlendirdiği belirsizlik ortamının, halkın bir padişahı indirip yerine başkasını çıkarmaya istek duymalarına neden olduğunu savunur.'3 Öyle ki, 17. yüzyıldan önce hiçbir sultan tebaası tarafından tahttan indirilmemişken, bu yüzyıla gelindiğinde, tahta çıkan beş padişahtan sadece ikisi tahttayken ölmüştür.14 Şehzadeler tahta çıkarılmadan önce yetişkinliğe erişme fırsah bulamayınca, tahta oturacak olgunlukta varis-

seiner Geschichte. Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Darmstadt, 1990: 179·190; Caroline Finkel. Rüyadan İmparatorluğa Osmanlı, Osmanlı İmparatorluğu'nun Öyküsü 1J00·192J, (çev. Zülal Kılıç). İstanbul: Timaş Yayınları, 200T Güçlü Hanedanların Saltanatı başhgı altında: 228-258.

ll Bu tanımlamaya karşın D. Goffman, 17. yüzyıl Osmanlı İmparatorlugu'nun yaşamında olumlu bir yan aranacak olursa, bunun en açık görülecegi yer olarak ticaret sektörünü gösterir. Bu dönemde her ne kadar Osmanlı Devleti ile diger Avrupa devletleri asanndaki ilişkilerin degişmesi sonucu, Osmanlı ve Batı Avrupa dünyaları arasında ticarette Osmanlı tüccarların Felemenk, İngiliz, Fransız ve Venedikli rakipleri önünde biraz geriledikleri dogruysa da, aynı Osmanlı tüccarlarının ticaretteki yeniden yapılanmadan karlı çıktıklarına dikkat çeker. Goffman 2004: 229; Dönemin içinde bulundugu durumun tanımlamasını Rhoads Murphey şöyle yapar: Bu yüzyılda .Osmanlı Devleti'ndeki gerilemenin sebebi olarak benimsenen kültürel sebeplerden uzaklaşıp konunun ekonomik ve uluslararası boyutuna bakmak gerekir. Zira yazar, yaygın bir kanı olarak söylenen Osmanlı'nın Batıya kapandıgı söyleminin tutarsız oldugunu, aksine 17. yüzyılın sonlarına kadar Batıyla teknolojik anlamda ilişki kurulma çabası içinde olundugunu belirtir. Rhoads Murphey. "Osmanlıların Batı Teknolojisini Benimsemedeki Tutumları: Efrenci Teknisyenierin Sivil ve Askeri Uygulamalardaki Rolü". Osmanlı ve Batı Teknolojisi, Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, (haz. Ekmeleddin İhsanoglu), İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1992: ll,17. Öte yandan R.A. Abou-El-Haj ise, tarihteki bütün insan toplumları gibi Osmanlı toplumunun da akışkan ve dinamik oldugu gerçeginin göz ardı edilmemesi gerektigine deginir. Bu tespitin, sözde çöküş dönemi olarak adlandırılan 17. yüzyıl da dahil olmak üzere bütün Osmanlı tarihi için geçerli bir kavram oldugunu ve toplumun yapısı zaman içinde degişmiş olsa da, dış görünüşün en azından üç yüzyıl boyunca saglam kalmış oldugunu vurgular. Rıfa'at Ali Abou-El-Haj. Modern Devletin Doğası. ı6. Yüzyıldan ı8. Yüzyıla Osmanlı İmparatorluğu, (çev. Oktay Özel, Canay Şahin). Ankara: Imge Kitapevi, 2000:93·

12 Peirce 2002: 33·

• 13    Peirce 2002: 135.

• 14    Bu iki padişah; 1. Ahmed ve IV. Murad'dır.

ler de bulunamadı. Bu istikrarsız ortamda Peirce'ın isabetli tanımlamasıyla hanedanı bir arada tutan güç, annelerin politikaya girmeleri oldu. ‘5

Osmanlı ve yabancı birçok gözlemci, kadınların politikaya karışmalarını eleştirerek gidişatı yıkıcı olarak değerlendirir. Yine mevcut dönem ile ilgili günümüz yorumlan valide sultanların sadece kendi çıkarlarını göz önünde tutarak güçlerini artırmaya çalıştığı şeklindedir. Ancak olaya başka bir açıdan bakmak belki daha doğru olacaktır. Mesela, hanedanın siyasi tarihindeki kaotik ortam, Peirce'ın da dediği gibi hanedam bir arada tutmuştur. Kişisel çıkarlar da bir sebep sayılabilir ama valide sultanların güçlerini sadece kendi çıkarlan için kullanmadığını da görmek gerekir. Zira valide sultanlar birçok farklı grup ve nüfuz ağlarının ilişkilerinin merkeziydi ve hepsinin ortak çıkarlan adına hareket ediyorlardı.16 Yine D. Goffman'a göre bu durum, 17. yüzyılda harerne kapanıp kalmanın yol açtığı deneyimsizliğe ve şehzadelerin yaşlannın küçük olmasma rağmen, iyi yetişmemiş taht adaylarının sık sık padişah olması, valide sultanların bir yol gösterici olarak kalmasını zorunlu kılıyordu.17 Kuşkusuz siyasi çalkantının şiddetli olduğu bir dönemde çocuk sayılacak yaşta tahta çıkan padişahlan koruması gereken ve aileyi bir arada tutan birileri gerekiyordu onlar da valide sultanlar oldu.

Buna karşın "valide sultanların" ve "kadınların" politikaya girmeleri konusunda sert bir tutum izleyen dönemin tarihçisi Naima, devletin içinde bulunduğu kaotik ortamın nedenleri arasında bunu da göstermekten geri durmadı. Yabancı bir gözlemci olarak Ricaut da onunla aynı fıkirdeydi.18 Naima, kadınların padişahtan çocuk sahibi olmayı yükselme yolu olarak gördüklerini, bunu fırsat bilip, uzun zaman hapis hayatının sıkıntısından yeni kurtulan sultanı sefaya sürüklediklerini söyler. Bunun yanında kadınların politikaya bulaşmalarının devletin dönen çarkının bozulmasına yol açtığını da ekler:

...Gerçi padişah-ı ali-cah nisvan ile ülfete me'lfıf olup, ekser umurdan ol nakısatü'l-akılların sevk ve tahsin ettikleri vadilere süluk etti-

ıs Peirce 2002: ı35.

ı6 Peirce 2002: ıso. ı7 Goffman 2004: ısı. ı8 Ricaut ı668: 9·

ler. Gerçi bu bahane ile birkaç şehzade vücuda gelip bir mikdar halkın yüzü güldü, lakin müdahale ve istila-ı zenan ile mizac-ı nizarn muhtel olup dide-i devlet eleminden ağlamağa başladı.'9

Yaşanan tüm bu olayların tek sorumlusu tabii ki kadınlar değildi.20 17. yüzyılda birçok devlet adamı devletin merkezinde bitmek bilmeyen kriz için günah keçisi sayılıp, bir bedel ödedi. Robert Mantran, Şevval 1053 ile 1066 Zilkade (Ocak 1644-1656 Eylül) arasında, birbirinin ardından göreve gelen on yedi veziriazamdan sadece birinin eceliyle öldüğüne dikkat çeker.21 Bu bir trajediydi ve zaten bir sonuç da vermedi.

Dönemin etkin gücü konumundan çıkmış padişahlardan hiçbiri askeriyeye ters düşmeyi göze alamadı. Kapıkulunun iki ana birliği olan yeniçeriler ile sipahilerin çoğu kez rakip sınıfları desteklemeleri işi daha da karmaşıklaşhrıyordu. Dönemin etkin gücü yeniçerilerdi. Zira Osmanlı hanedan tarihinde bir ilki gerçekleştirip bir sultanı; r032/r622'de Il. Osman'ı (1617-1622) öldürüp, sipahileri de hizaya getirip devletin yöneti-

19 Naimajİpşirli 200T Illflm; Tarihçi, dönem içindeki kaotik durumu elbette sadece buna bagla-mamaktadır. Degerlendirmelerin devamı için bkz. Naimafİpşirli 200T Illflm-m2; İnalcık. "Koçi Bey Risalesi "nde ve yazarı belli olmayan "Kitab-i Mustetab " isimli eserde bozulma nedenleri arasında; saray gözdeleri ve sorumsuz kimseler, padişaha dayanarak veziriazamın bilgisi dışında kararlar çıkarıp, idareyi kargaşaya sokup, devlet otoritesini kendi ceplerini doldurmak için kullandıkianna dair suçlayıcı ifadeler bulundugunu belirtir; Halil İnalcık "Osmanlı Tarihinde Dönemler: Devlet-Toplum-Ekonomi," Osmanlı Uygarlığı. I, (yay. haz. Halil İnalcık, Günsel Renda). Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 2002: 223; Ayr. bkz. Yaşar Yücel. Osmanlı Devlet Düzenine Ait Metinler, Kitabu Mesalihi'I-Müslimfm ve Menafi'i'I-Mü'minfn. I-III, Ankara 1981.

20 Bu dönemde yaşanan iklim degişikligi, nüfus artışları, salgın hastalıklar gibi sorunlar tüm dünyayı etkiledigi gibi Osmanlı devletini de etkilemiştir. Iklim degişimleri için bkz. William J. Griswold. "Climatic Change: A Possible Factor in the Social Unrest of Seventeenth Century Anatolia." Humanist and Scholar: Essays in Honor ofAndreas Tietze, (ed.) Heath W. Lowry - Donald Quataert, The I sis Press ve The Institute of Turkish Studies. İstanbul, 1993: 37-44; Norman Itzkowitz. Osmanlı İmparatorluğu ve İslami Gelenek, (çev. İsmet Özel). İstanbul: Şule Yayınları, 2008: 144-146; Nüfus degişimi ve buna baglı olarak oluşan enflasyonİst ortam için bkz. ltzkowitz 2008: 139-145; Ömer Lütfi Barkan. "The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the Economic History of the Near East". International journal of Middle East Studies. VI, 1975: 3-28; Suraiya Faroqhi. Osmanlıda Kentler ve Kentliler, çev. Neyyir Kalaycıoglu, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 199r 358-375; Suraiya Faroqhi. "Krizler ve Degişim 1590-1699-" Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. II, (ed.) Halil İnalcık-Donald Quataert. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004.

21 Robert Mantran. "XVII. Yüzyılda Osmanlı Devleti: İstikrar mı Gerileme mi?" Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Osmanlı Devletinin Doğuşundan XVIII. Yüzyılın Sonuna. I, (yay. yön. Robert Mantran, çev. Server Tanilli). İstanbul: Say Yayınları, 1991: 289.

mine ağırlıklarını koydular. Bu tarihten sonra yeniçeriler, Osmanlı hanedanı ve devlet yönetimi için bir sorun, hatta korku haline geldi. Yönetim bunları zayıflatmak için her türlü yönteme başvurdu. Naima'ya göre, bu dönemin "yeniçeri-sipahi" kavgalarını bizzat yönetimdekiler çıkarıyordu ve tarihçi bu konuda bir duyumunu da aktarıyordu:

Bu iki ta'ife birbiriyle kıtal etmeyince bize emniyet yoktur ve aralarında mademki adam katl olunmaya kıtale mübaşeret etmezler deyü mukaddemce kethüdasına ta'lim edip sipah zinde bir kaç adamı mermerr olan mevzı'a koyup en sonra giden rasıllü kat eyleyin " diyü hazır etmişler idi.22

Mesela, Finkel'e göre, ıos8jı648'de Sultan İbrahim' e karşı başlayan hoşnutsuzluğun önce yeniçerilere ait Orta Cami'de dile getirilmesinin, bu sınıfın padişahları tahttan indirip, çıkarmakta ne denli belirleyici olduklarının göstergesiydi.2ı

İç karışıklıklar sadece bununla sınırlı değildi. Özellikle uzun süredir Anadolu'da devam eden Celali isyanları da sürekli sorun yaratıyordu.24 Bunun yanında 17. yüzyıla hakim olan Kadızadeliler hareketi, zaman zaman gücünü kaybetse de etkin bir güç olarak varlığını sürdürüyor ve hareketin önde gelenlerinin kurmuş olduğu yakın ilişkiler sayesinde siyasi hayata yön verebiliyordu. Zira Köprülü Mehmed Paşa'nın veziriazamlığa

22 Naimajipşirli 2007: III/n92.

23 Finkel 200T 2!1.

24 Finkel 200T r64-r69; r82-r83; W.J. Griswold, Celali isyanlarının yayılmasını hızlandıran önemli nedenlerden biri olarak Haçova Savaş'ından (roo5/1596) Anadolu'ya kaçan firarilerin, Celalilere baş olmaya soyunmuş olabileceğini gösterir. Kaçan bu firarilerin çoğu muhtemelen deneyimli tımarlı sipahilerdi ve onlar Celali güçlerine lojistik destek ve savaş konusunda katkı sağlamış olmalıydılar. William J. Griswold. Anadolu'da Büyük İsyan, 1591-1611, (çev. ülkün Tansel). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000: I-17 (özellikle r6-r7); Bununla birlikte Finkel, isyanın İstanbul ile Anadolu eya-Ietleri arasında süregiden mücadelenin bir sonucu olduğunu söyler; Finkel 200T r82; S. Faroqhi ise, isyanın çok uzun sürmesinin nedeninin, İstanbul'dan alınan destek olabileceğini vurgular. İstanbul'daki merkezi hükümette isyana karşı izlenecek politikada ciddi farklılıkların olmasının buna yol açmış olabileceğine dikkat çeker; S. Faroqhi 2004: 548 ve 562-568. Ayr. Bkz: Mustafa Akdağ, Büyük eelali Kanşıklıklannın Başlaması. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, r963; Mustafa Akdağ. eelali İsyanlan (1550·160]). Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Ankara, 1983; Timur 1989: özellikle: 45-56.

getirildiğinde iç cephedeki ilk önemli işi, o sırada yeniden canlanmış olan Kadızadeliler'e karşı oldu.2s

• 17.    yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti'ni meşgul eden sadece iç sorunlar değildi. Uluslararası krizler de bulunmaktaydı. Sultan ihrahim'in tahttan indirilmesine ve sonra da öldürülmesine yol açan kargaşa döneminin nedenleri arasında yer alan Girit Savaşı halen devam ediyordu. Osmanlı Devleti'nin orta Avrupa'daki rakipleri Otuz Yıl Savaşları ve krizler içinde çalkalanırken,26 Venedik'le süren bu savaşı bitirmek için göreve getirilen devlet adamları bir çözüm üretemedi. Bunlardan biri olan Veziriazam Tarhuncu Ahmed Paşa'ya ıo63/ı652'de göreve getirilirken önüne konan üç şarttan biri Girit sorununu çözmesiydi. ²⁷ Mısır valiliği yapan, ancak daha sonra Yedikule zindanına hapsedilip serveti elinden alınan bu talihsiz veziriazamın göreve gelmesi hiç de kolay olmamıştı. Hatta padişahın, mührü Giridi Mehmed Paşa'ya yollamasını engellemek için valide sultan perde arkasından divana müdahale ederek, paşanın vezir yapılmasını sağladı.28 Ancak ondan istenen Girit sorununun çözümü,

25 Finkel 2007: 229; Köprülü Mehmed Paşa'nın göreve başlamasından sonraki işleri içinbkz. Naimafİpşirli 200T IVf 1718 vd.; Mehmed Halife. Tarih-i Gılmani. İstanbul: Orhaniye Matbaası, 1340: 44 vd.; IV. Murad, Sultan İbrahim ve IV. Mehmed devirlerinde etkin olan bu Kadızade hareketi, adını IV. Murad döneminin vaizlerinden Kadızade Mehmed Efendi'den almıştır. Amaçlan, islamı, Kur'an-ı Kerim ve Hz. Muhammed'ın sünneti dışındaki uygulamalardan anndırmak ve bu anlayışı devletin tüm kunımlanna yaymaktı; Hareketi tüm tarihi boyutu içinde ele alan geniş bir çalışma için bkz. Semiramis Çavuşo@u. The J<ll(trzadeli Movernent: An Attempt Şen'at-Minded Reform in the Ottoman Empire, (yayınlanmamış doktora tezi). Princeton University, 1990; Hareketin nedenleri ve sonuçlan ile irdelendigi bir çalışma için bkz. Ahmet Yaşar Ocak. "XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorlugıt'nda Dinde Tasfiye (Püritanizm) Teşebbüslerine Bir Bakış: Kadızadeliler Hareketi." Türk Kültür Araştırmalan, XVll-XXI, 1979-198r 208-225. 16oo-18oo yıllan arasında Osmanlı İmparatorlugıt içindeki dini hareketler ve bunlann politikaya etkileri için bkz. Madeline C. Zilfi. The Politics of Piety: The Ottoman tnema in the Postclassical Age: ı6oo-ı8oo, Bibliotheca Islamica, Minneapolis 1988; Madeline C. Zilfi. "Kadızadeliler: Onyedinci Yüzyıl İstanbul'unda Dinde İhya Hareketleri." Türkiye Günlüğü. (çev. M. Hulusi Lekesiz), 58, Kasım-Aralık, 1999: 65-79; Shaw 1982: l/284-286.

26 Bilindiği gibi 17. yüzyıl bütün dünyada krizler çağıdır. Görülen bu kriz ortamından bütün Batı ve Orta Avrupa da etkilenmiş, siyasi ve ekonomik bunalıma her ülke kendisine göre bir tepki vermiştir. Aynntı için bkz. Christopher Hill. "Introduction," Crisis in Eupore ıs6o-ı66o: Essays from Past and Present, (ed.) Trevor Aston, Routledge and Kegan Paul. Londra, 1965= 3-17; David Maland. Europe in the Seventeenth Century, Macınillan and St. Martin Press, 1966.

27 Katip ÇelebifAycibin 2ooT 903.

28 "Valide hazretleri vera'-i perdeden söze gelip "bu meclis bu husus için akd olunmuştur niçin söy-lemezsiz, elbette kimi vezir etmek gerektir cevab veriniz": Naimafİpşirli 2007: III/1042; Valide sul-taniann kimi görüşmelerde hazır bulundugıt bilinmektedir. Selanik!'nin aniatısına göre 1oo8f16oo'de Safiye Sultan, padişah ile Şeyhillislam Sunullah Efendi arasında geçen özel görüşmeye katıldı ve devletin gidişatı hakkında kimi görüşler bildirdi. Selanikifİpşirli 1999: 857-858.

devletin maddi durumunun kötülüğü nedeniyle gerçekleştirilebilecek gibi değildi. Tarhuncu Ahmed Paşa çok geçmeden donanmanın hazırlanması için gerek duyulan para konusunda Kaptanıderya Derviş Mehmed Paşa ile anlaşmazlığa düştü.>9 Onun kaderi de selefierinden farklı olmadı. 17. yüzyılın ortalarındaki uluslararası kriz sadece Venedik'le devam etmiyordu. Bunun yanında yıllarca barış içinde yaşanmış olan Lehistan ile olan ilişkiler de bozulmuştu.3°

• 17.    yüzyılın gelişen olayları ve şartların tanıdığı olanaklar ölçüsünde konumları yükselen valide sultanlar, her alanda etkinliklerini artırdı. Artık "saray" ve özellikle "harem" oyunun oynandığı yerdi. Oynanan oyunda sultan başrolden düşmüş, onun yerini başkaları almıştı. Alain Grosrichard, haremi bir hapishane ve içindeki kadınları ise erkeklerine umutsuzca aşık köleler olarak tanımlar ve gerçekte iktidarın sahibi kirndi diye sorarY Sultan mı, kadınlar mı yoksa daha başkaları mı? iktidarın tek sahibi olması gereken "adamın" konumu bu yüzyılda pek de öyle görünmüyorduY Tavernier (16os-ı689)33 sarayı tasvir ederken, harerne bir bölüm ayıramadığını dile getirir.34 Bu bölüme girmenin mümkün olmadığı itirafında bulunur ve haremdeki kadınların ancak Eski Saray'a gittiklerinde göründüklerini söyler.Js Oysaki seyyahın vurguladığı ve fazla görünmediklerini söylediği kadınların perdenin arkasından da olsa etkinlikleri hiç de küçümsenemeyecek ölçüdeydi ve her biri birer başrol oyuncusuydu.

29 Naimafİpşirli 200T III/r4r2. Zira deniz savaşlannda kullanılan malzemelerin daha yüksek maliyetle olması, kara savaşiarına göre daha büyük bir yük oluşturuyordu. Bkz. Rhoads Murphey. Osmanlı'da Ordu ve Savaş ısoo-ı7oo. (çev. M. Tanju Akad). İstanbul: Homer Kitapevi, 2007.

30 Metin Kunt. "Siyasi Tarih: r6oo-r789.'' Türkiye Tarihi: Osmanlı Devleti ı6oo-ı9o8 (yay. yön. Sina Akşin). Istanbul: Cem Yayınevi, 1988: 30-32; Finkei 200T 223-225.

• 31    Alain Grosrichard. Sultan'ın Sarayı, Avrupalı/ann Doğu Fantezi!eri, (çev. Ali Çakıroglu). Istanbul: Aykırı Araştırma, 2004: r85.

• 32    Bu durumdan IL Osman'ın saltanat yıllarını ve IV. Murad'ın r632 sonrası saltanat dönemini ayrı tutmak gerekir.

• 33    Jean Baptiste Tavernier. Nouve!le Re!ation de l'lnterieur du Serrail de Grand Seigneur contenant plusiers singularitez qui junqu'icy n'ont pas este mises en lumiere, Paris, r68r; Jean Baptiste Tavernier. q Yüzyılda Topkapı Sarayı, Edt. Necdet Sakaoglu, (çev. Teoman Tunçdogan). İstanbul: Kitap Yayınevi, 2007.

• 34    Ricaut'un da durumu farklı degildir. Harem hakkında verdigi bilgilerin duyumlardan ibaret oldu-gunu itiraf eder; Ricaut r668: 38.

• 35    TavernierfTunçdogan 200T I5I; Ricaut da aynı gözlernde bulunmaktadır. Bkz. Ricaut r668: 9·

• L. Peirce, ı6-17. yüzyıl Osmanlı diplomatik faaliyetlerinde özellikle göze çarpan dört kadın olduğunu belirtir: Hürrem (ıso6-ıss8), Nurbanu (ıps-ı587), Safiye (ısso-ı6ı8) ve Kösem.36 Bunlara bir de Turhan Sultan'ı eklemek gerekir. Tüm bu valide sultanlar yaşadıkları sürede bir şekilde siyasete etki ettiler ve bunun ayrıcalığından yararlandılar.

Osmanlı haneden yönetiminde en uzun süre etkili olan ve yirmi beş yıllık valide sultanlığı boyunca siyasetle uğraşan ise Kösem Sultan'dı. Hiç kuşkusuz bu büyük gücü tek başına sağlamadı. Ustaca geliştirdiği ittifaklar sayesinde uzun süre oyunda kalmayı başardı. Onu en çok destekleyenler ise başta Bektaş Ağa olmak üzere, yeniçeri ağalarıydı. 37

• I. Ahmed'in hasekisi Kösem Sultan yaşamış olduğu dört saltanatı kendine özgü bir tavırla dile getirir:

Valide sultan söze gelip "Bunca mallar alındı maslahatta bu şekil görüldü ve beni öldürmek sevdasına düşüldü. Bi-hamdillahi te'ala ben dört devlet görmüşüm, bunca zamandır devlet sürmüşüm. Ben ölmekle ne alem ta'mir olur ve ne yıkılır.J8

Bu kudretli Osmanlı kadınının son başarılı taht değişim girişimi ı8 Recep ıos8/8 Ağustos ı648 tarihinde olacaktı. Oğlu Sultan İbrahim'i tahttan indirip yerine torunu IV. Mehmed'i geçirdiğinde, kendi sonunu da hazırladığını bilemezdi. O yıllarda, harerne kapatılan şehzadeler eskisi gibi tahttaki iddialarını kendileri belirtemiyorlardı. Onun yerine egemen güçler bu işi üstlenmişti ve şehzadeler de onların etkisi altındaydı. Zira IV. Mehmed'in yedi yaşında tahta çıkarılmasının başka bir açıklaması olamazdı. Padişahın çocuk yaşta tahta çıkması birbirine düşman danışmanların istedikleri gibi hareket etmelerine olanak sağlıyordu.

• 36    Peirce 2002: 291.

• 37    Bunların arasında Muslihiddin Aga, Kara Murad Aga ve Karaçavuş'u sayabiliriz.

• 38    Naimajİpşirli 200T Illj1214; Kösem Sultan burada gördügü saltanatı dört olarak belirtse de, aslında altı ayrı saltanat görmüştür: I. Ahmed, Mustafa, Il. Osman, IV. Murad, İbrahim ve IV. Mehmed. Muhtemelen katıldıgı ve yönetime dahil oldugu saltanat dönemlerini belirtmektedir: I. Ahmed, IV. Murad, İbrahim ve IV. Mehmed.

ı. İBRAHiM'iN HAı'i vE IV. MEHMEn'iN Cüıusu

Sükkan-ı Memalik-i Osmaniyye'nün tevecüh-i derün ü du'a-ı icabet-maknınları asar-ı lutf-ı halka zuhur idüp şevketlü Padişahımuz hazretleri bin elli bir senesi Ramazan-ı mübarekenün arefesi olan penç-şenbih gicesinde yedinci sa'at mürılrın vucud-ı şerifleri ile saray-ı dünyayı teşrifbuyurduklarında yedi gün yedi gice cemi-i Memalik-i mahrılse'ye donanma ferman olınup sit-ı sada-yı şevk ü şadmani ve avaze-i hamd ü şükr-i Sübhani peyveste-i kubbe-i asınan olmış idi. Ol vakt-i sa'adet-karinün ta'yini beyanında hayli hoş ayende tarihler söylenüp lakin Şani-i Yani'-nün malız-ı ilham-ı Rabhani ile nazm-ı silk ta'bir itdüği mazmun-ı dil-pezir cümleden a'la ve bi-nazir bir tarih-i alemgir olmağın bu mahalde tahrir olındı.

Hamdü li'llah taze bir gül geldi bağ-ı Aleme, Gül-sitan-ı hazret-i Sultan İbrahim'den....39

Dönemin tarihçisi ve IV. Mehmed'in musahibi Abdurrahman Abdi Paşa'nın anlatımında, doğumu dünyaya gelen taze bir güle benzetilen Şehzade Mehmed, ıosıjı642'de doğduğunda, Osmanlı hanedan soyunun devam edeceğinden dolayı "memalik-i osmaniye" sevinç içindeydi. Uzun süren Sultan İbrahim'in erkek çocuğu olarnama endişesi, alınan bir dizi tedbir sonunda Mehmed'in dünyaya gelmesiyle son buldu.4°

Naima da; Mehmed'in doğumunu Abdurrahman Abdi Paşa'nın üslubuna benzer bir tutum ile ele alır ve şehzadenin dünyaya gelişinin özlemle beklendiğini söyler: "Halk-ı alem zürriyet-i padişah-ı aleme muh-tac u müterakkib idiler."4ı

• 39    Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 7-8; Yazarın aktardığı şiir Şani Yani'e aittir ve bunun son iki kıtası şöyle biter:

Şaniya gökten melekler dediler tarihini;

Nı1rdur, geldi Mehemmed sulb-i İbrahim'den /Sene 1051 (1641-42).

• 40    Naima alınan tedbiri şöyle aktarır: "Sabıka merhum "Sultan Murat Han zamanında olan tüvana şehzadeler i'dam olunup saltanat-ı Devlet-i Aliyye Sultan İbrahim Han hazrederine munhasır olup, anların sulbündan şehzadeler gelmek elzem ü ehemm mühimmat-ı beni nev'-i Ademdir" deyü erkan-ı devlet ve a'yan-ı saltanat hin-i cülı1sda birer hesna cariye gönderip padişah hazrederin tevalüd ü tenasül semdine tergib ettiler"; Naimafİpşirli 200T Illfmı.

• 41    Naima /İpşirli 200T III/ 953·

Bu tutum diğer tarihçilerde de izlenir. Sultan İbrahim'in tahttan indirilmesinde de önemli bir rol oynayan Kara Çelebi-zade Alıdülaziz Efendi, Vecihi Hasan Efendi, Evliya Çelebi, Mehmet Halife de doğumu Şani Yani'nin şiiriyle verirlerY

Şehzade Mehmed'in doğumunu aynı zamanda Sultan İbrahim de beklemektedir. Evliya Çelebi Şehzade Mehmed henüz annesinin karnındayken, Sultan İbrahim'in içinde bulunduğu hali tasvir eder:

Hikmet-i ijuda bu Muhammed ijan ralım-ı maderden müştak · olmazdan mukaddem İbrahim ijan ta'ahhüd itmişdi kim "Eğer bir merd eviadım vücüda gelirse müjde idenden ma'ada ibtida kimi görsem eviadıma anıfi ismini korum" diyü ta'ahhüd itmişdi.43

Bu ortamda dünyaya gelen Şehzade Mehmed, 17. yüzyılda imparatorluğun içinde bulunduğu kaotik ortamın yanında, yönetim kurumunda bihnek bilmeyen hizipler sonucu, Osmanlı Devleti tarihi içinde bir ilkin gerçekleşmesiyle henüz yedi yaşındayken kendini tahtta bulur.44 8 Ağustos 1648 tarihinde gerçekleşen bu alışılmadık uygulama, dönemin yazılı kaynaklarında farklı tepkilerle ele alınır. Ancak, tarihçilerin ortak kanaati, saltanat değişiminin gerekli olduğu yönündedir. Dönemin tarihçisi Solak-zade Mehmed Hemdemi Çelebi, Padişah İbrahim'in yaradılışı icabı kadınlara düşkün olması ve devlet yönetimiyle ilgilenmemesi yüzünden halkın kendisine küskün olduğunu söyler.45 Hasan Vecihi de padişah hakkında iyi bir tutum sergilemez. Tarihçiye göre devletin içinde bulunduğu durum pek de parlak değildir.46

Mehmed Halife'ye göre Sultan İbrahim tahttan halktan uzak durması ve çevresinde onu etkileyenler yüzünden indirildi. Tarihçi, Veziriazam

42 Kara Çelebi-zade/Kaya 2003: s: VecihifAkkaya 19ST so; Evliya Çelebi/Gökyay 199s:II/248; Mehmed Halife 1340: 23; Abdurrahman Abdi Paşa "Vekayi-name " sini, Naima da ''Tarih-i Na'ima " yı hazırlarken Kara Çelebi-zade'den alıntı yapmıştır. Ayrıca Naima eserinin bir bölümünde Mehmed Halife'den de yararlanmıştır.

43 Evliya Çelebi/Gökyay 199s:I/II4.

• 44    IV. Mehmed tahta çıktı^ında, kardeşi Süleyman ondan sadece üç ay küçüktü. Ricaut, Şehzade Mehmed'in tahta çıktı^ında dokuz yaşında oldu^unu söyler. Ricaut 1668: II.

• 4S    Solak-zade Mehmed Hemdemi Çelebi. Solak-zade Tarihi, Il, (haz. Vahid Çabuk). Ankara: Kültür Bakanlı^ı Yayınları, 1989: S78·S79·

• 46    VecihijAkkaya 19ST 8ı.

Hezarpare Ahmed Paşa'nın sultanın bilgisi dışında rüşvet aldığını, fakirlere, zenginlere ve divan erbabına zulmettiğini, bu yüzden de yeniçeriler ve İstanbul halkının sultandan uzaklaştığını söyler. Tarihçi, sultanın yapması gerekenleri de sıralar. Ona göre, sultan, IV. Murad gibi kıyafet değiştirip halk arasında dolaşmalı, memleket işleriyle kendisi ilgilenmeli, Cinci Hoca, Şekerpare Kadın gibi onu etkileyenleri dinlememeliydi.47

O dönemde Veziriazam Hezarpare Ahmed Paşa sevilmeyen bir kişiydi; devlet işlerinin düzgün işlerneyişi eyalet idarecileri yanında İstanbulluları da rahatsız ediyordu. Konumunun ona sağladığı lüksü açıkça sergiliyor, padişahın aşırılıklarını dizginlemek için fazla çaba harcamıyordu. Olayları yakından izleyen biri olarak Katip Çelebi, veziriazamın Girit seferlerinden dönen komutanlara sarnur kaftanlar armağan etmesinin, Sultan İbrahim'in tahttan indirilmesine yol açan olayları kışkırttığını söy-ler.48 Geleneğe uygun olsa da, böylesi gösterişli bir davranış, iç ve dış çatışmaların neden olduğu güçlüklerle boğuşan bir halk için bardağı taşıran damla oldu.49

Sultan İbrahim'e en sert tutumu muhalif kanadın öncüsü de olan Kara Çelebi-zade gösterir.5° Naima onun tutumunu anlatırken, "ba'dehu Kara Çelebi-zade Abdülaziz Efendi söze gelip, misalden bir şey koymayıp dahi açık ve vazılı ol kadar küstahane sözler söyledi ki, bu mahalle tahrir olunmaktan istihya olunup terk olunmuştur" demektedirY Kara Çelebi-zade saltanat değişimi sırasında olayları yönlendirme çabasıyla, şiddetli tartışmaların yaşandığı o günlerde, Sultan İbrahim'i ağır bir dille suçlar:

• 47    Mehmed Halife 1340: 19-21. Tarihçi, eserinin ilerleyen bölümünde, Sultan İbrahim'in faziletlerini sayarken, boylu poslu, cömert bir kimse oldu^unu ve yardıma muhtaç olanlara yardım etti^ini söyler. Mehmet Halife 1340: 22.

• 48    Kiltip ÇelebijAycibin 200T III/85o-852.

• 49    Finkel 200T 2n.

• 50    Sultan İbrahim dönemini eleşiiren bir başka kişi ise Derviş 'Abdullah oldu. Tarihçi geriye dönük yaptı^ı bu eleştiride kadınları ve kara a^aları bu dönemin sorumluları olarak gösteriyordu: "Ve'l-hasıl merhum ve magffırun-leh Sultan İbrahim zamanında kara hadımlar ile avratlarufı tasallutları tahrire gelmez. Ol mertebe iza'at-i beytü'l-mal iyledilerki; memalik-i mahrfısa hasıl olan irad israfına yetişmez oldı. Ulfıfe ve mevacibler kande kaldı. Bu kara hiidımlarufı ve avratlarufı tahanisini padişahımızufı üzerine çöküp, bu mel'fınlar Devleti Aliyye'yi şol mertebe fesada virdiler ki; bu kara ve hiiyin hadımlar ile cariye avratlerüfı fesadları sebebiyle bifı elli sekiz tarihinde Sultan İbrahim hazretleri şehid oldı"; Derviş 'Abdullah/Saka 200T 72.

• 51 Naimajİpşirli 2ooT Illjn65.

... hayır, padişah değilsin, umur-ı şer'iyye ve diniyyeye adem-i takay-yud ile cihanı haraba verdin ve evkahnızı lehv ü gaflet ile geçirip rüşvet faş ve zalemeyi aleme musaHat ve beytülmali itlafve israf ettinizY

Ancak tarihçi bir yandan da valide sultanı ikna etmeye çalışır. Merasimi hiçe sayarak, valide sultanın önüne çıkıp, sadrazam ile müftüyü boşa zaman harcamakla suçlar. Artık beklenecek zaman olmadığını, olayiann yahşması için bir an önce şehzade Mehmed'in tahta çıkması gerektiğini söyler.53

Naima olaylara ilişkin geriye dönük anlatımında, yer yer Sultan İbrahim'e karşı yapılanları saygısız bulur. Tarihçiye göre, Veziriazam Ahmed Paşa, oğlu Baki Bey'in düğününe yeniçeri ocak ağalarını çağırıp orada işlerini bitirmek ister.54 Ağalar düğüne geldiklerinde,55 Recep Paşa gelip gizlice: "ne oturursuz; devletlinin size su- i' kasdi vardır; ba'de'l-yevm hanelerinizde bile bulunmayasız" diye uyarır. Bunun üzerine oradakilerden Kara Murad Ağa: "Ya kazıyye böyle midir? Biz asanlıkla olmayuz gayri bizden suç gitti" diyerek konaktan ayrılıp evlerine giderler. Zira ocak ağaları devletin durumundan rahatsızdır. Gelişen bu olayların sonucunda recebin on yedinci günü yeniçeriler Orta Camii'nde toplanıp, Murad Ağa'yı bir tezkere ile şeyhülislama gönderirler. Bundan sonra tüm ağalar tezkirelerle davet edilir ve Fatih Camii'nde toplanılır. Şiddetli tartışmalardan sonra veziriazamlığa Sofu Mehmed Paşa getirilerek eski Veziriazam Ahmed Paşa'nın öldürülmesine, bu ittifakın da Sofu Mehmed Paşa tarafından padişaha bildirilmesine karar verilir. Ancak padişahın buna sert tepki göstermesi, bu kararın yanına Sultan İbrahim'in tahttan indirilip yerine Şehzade Mehmed'in getirilmesinin de eklenmesine neden olur. Bir gün sonra Ahmed Paşa yakalanıp öldürülür. Gelişen bir dizi olaydan sonra, valide sultana, padişahın "hal'ine" karar verildiği, büyük Şehzade Mehmed'i

52 NaimaJİpşirli 20oT lllfıı66.

53 Kara Çelebi-zadejKaya 2003: 3·4.

54 jorga tahttan indirilme hadisesini anlatırken Sultan İbrahim'in bazı zengin paşaları ortadan kaldı· np, malianna el koyarak, saraydaki birkaç odayı sarnur kürkle döşemeyi düşündügünü söyler. Nicolae jorga. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. IV, (yay. haz. Erhan Afyoncu, çev. Nilüfer Epçeli, çev. kon. Kemal Beydilli). İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2005: 6ı; Olayın detaylı bir anlatımı için ayr. bkz. VecihijAkkaya I95T 8ı-84.

55 jorga, agaların dügüne katılmadıklarını aktarır. jorga 2oor IVJ6ı.

camiye göndermesi bildirilir. Fakat valide sultan: "cami'de cülCıs ola-gel-memiştir, saraya gelsinler" der.56 Bunun üzerine başında Muslihiddin Ağa, Kara Çelebi-zade Abdülaziz Efendi ve Hanefi Efendi'nin bulunduğu grup saraya gider ve Sultan İbrahim'i tahttan indirip yerine Şehzade Mehmed'i geçirmek amacıyla şiddetli tartışmalar yapılır. Ağalar, Valide Kösem Sultan'ı ikna ederek amaçlarına ulaşınaya çalışırlar)? Valide sultan yedi yaşındaki masumun saltanatının şer'an nasıl mümkün olacağını sorar.58 Bunun üzerine Kazasker Hanefi Efendi fetva verir:

mezhebimiz e'immesi olan ulema-i Hanefiyye 'Kebir-i muhtellü'l-aklın saltanab ca'iz değildir, sabiyy-i akilin ca'izdir' huyurdukları kitablanmızda mestCırdur, ol minval üzere fetvalar verilip maslahatan tamam olmuştur. Ma'sılm cülıls edip vezir, temşiyet-i umılr eder.59

Olayların gelişimi valide sultanın "ikna" olmasına neden olur ve: "imdi varayım, getüreyim" diyerek içeri gider.60 Bu arada adet olduğu üzere Bab'üs-sa'ade önüne taht kurulur. Haremin kuşhane kapısından çıkarılan şehzade kendini bekleyenierin huzuruna getirilir ve tören başlar.

ro63jr652 yıllarına tarihlendirilen bir oyma baskıda (Res. 3) görüldüğünden daha küçük olan Mehmed için ro58 Recep ayının on yedinci / 7 Ağustos r648 günü, ikindi vakti başlayan tören, daha önceki törenlerden farklı bir uygulamaya sahne olur. Çünkü tahta çıkacak şehzade henüz yedi

56 Katip ÇelebijAycibin 200T III/853; Naimajİpşirli 200T llljır65; Oysa Il. Osman tahttan indiril-diginde, Mustafa camide sultan ilan edilmişti ve bu oyunun başaktörlerinden biri de Kösem Sultan'dı. Bkz. Peçevi İbrahim Efendi. Peçevi Tarihi. II. (haz. Bekir Sıtkı Baykal). Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları. 1992: 357-358.

• 57    Naima. o sırada valide sultanın padişaha gücendigini, fakat analık şefkati ile merhamet edip iki tarafın arasını bulmaya çalıştıgını aktarır. Naimajipşirli 200T llljır63.

• 58    Katip Çelebi, agalar ile Kösem Sultan arasındaki tartışmanın iki saat sürdügünü söyler. Özellikle de valide sultanın Şehzade Mehmed'in küçük oldugundan dolayı tahta çıkmaması gerektigini savun-dugunu dile getirir: " ... Valide ol mahalle gelüp mevali-i 'izam ve a'yan ile bahse şürfı' idüp, "bu kadar zernandır oglum ne murad ider ise müsa'ade gösterüp fesada delil oldunuz. Bir kere birinizden nasihat ve hayr-hahlık sadır olmadı. Şimdi ewel emirden kaldırup bir karış ma'zfımı yerine geçirmek istersiz. Bu ne sfı'-i tedbirdir!" Katip ÇelebijAycibin 200T III/853-854·

• 59    Naimajipşirli 200T III/ır47·II65; Ayr. bkz. Solak-zade/Çabuk 1989: Il/581-582.

• 6o    Naima'nın bu anlatırnma karşın Mehmed Halife cülfıs sürecini farklı aktarır. Bkz. Mehmed Halife 1340: 21-22; karşılıgında bkz. Katip ÇelebifAycibin 200T 850-853. cülfısun nedenlerini sıralar.

yaşındadır. Teamüllere göre sırayla yeni sultanın eteğinin öpülmesi gerekirken, padişah korkmasın diye sadece sadrazam, ulema ve bir kısım devlet ricali geleneği uygular. 6'

... Evvela şeyhülislam ba'dehfı vezi ve ulema ve küberanın müte'ay-yinleri bey'at ve damen-bus edip, "Ma'sfım havf etmesin" deyü sa'ir nasa hücum ettirmediler.62

Törende hazır bulunan Kara Çelebi-zade, başlattıkları gırışımin başarılı olmasının "gururuyla" olayı anlatır. Açıkça belirtmese de bu olay sonunda kendisine önemli bir görevin verileceğini de beklemektedir. 63

Çünki taht-ı şerife teşriilerinde taraf-ı yemin-i sa'adet-karinlerin-de bu fakir bulunup istilay-ı hayretden naşi canib-i yesar-i mey-menet-şi'arlarında erkan-ı devlet ve mukarriban-ı saltanatdan bir kimse dahi yoğidi. Akd-ı hable'l-metin-i bi'at ve tehniye-i mansıb-ı saltanat için damen-i şevket-me'nusların takbil şerefini bi-fazli-hi Hüday-ı bende-nüvaz cümleden mukaddem bu zerre-i naçiz ihraz edüp el-fazlu li'l-mutekaddim hil'at-ı i'zaz-ı tırazıyle miyan-ı erkanda mümtaz olmak müyesser oldu.64

ıo6ıjı6so civarlarına tarihlendirilen IV. Mehmed'in taht üzerindeki betimlemesinde (Res. 4) olduğu gibi Mehmed tahta oturur.65 Kısa bir süre

• 61    Abdurrahman Abdi Paşa cülus için harcanan parayı şöyle verir: "üç bin seksen kise Hazine Kethudası zabtında olan Hazine-i Amire'den ve bin kise Hass-oda hazinesinden cem'an dört bin seksen kise Babü's-sa'ade'den çıkarılup Divan-ı Hümayıln'da Vezir-i a'zam'a teslim..."; Abdurrahman Abdi Paşa/Derin 2008: n.

• 62    Naima / İpşirli 2007: Illjrı65; "Cülus-ı Han Mehmed, eyledi asude dünyayı"; Kara Çelebi-zade/Kaya 2oor 5: Katip Çelebi/Aycibin 20oT III/854; Solak-zadefÇabuk 1989:ll/578-581; Vecihi/Akkaya 1957: 84; Naima 1 ipşirli 200T III/n7o; Mehmed Halife 1340: 24; Abdurrahman Abdi Paşa/Derin 2oo8: 8.

• 63    Bu olaylar sonunda Kara Çelebi-zade Rumeli Kazaskeri olarak atanmıştır. Mustafa Çelebi bu atama sonrası şu tarihi düşürmüştür: "Bir hak-şinas söyledi tarih-i nasbını; Lakin Aziz Efendi'ye 'izz ile sadr-ı Rum"; Kara Çelebi-zade/Kaya 2003: XX; Katip Çelebi/Aycibin 20oT 854; Vecihi/Akkaya 1957: 8464 Kara Çelebi-zadefKaya 2003: 6.

• 65    Jorga yedi yaşındaki Şehzade Mehmed'in tahta oturmak istemediğini ve aynı gece sünnet edildiğini söyler. Jorga 2oos; IVj61; Ancak Naima Şehzade Mehmed'in aynı gece değil 22.10.1649'da sünnet edildiğini söyler; Naimafİpşirli 200T III/1248.

Resim 3· IV. Mehmed, Baltazar Moncornet, 1652 civarı; Greven. Sammlung Hans Galen, (Majer 2000)

sonra da tahttan indirilen İbrahim boğdurulur.66 Yapılan tören sonunda ağalar ve saray halkı, henüz yedi yaşındaki bir şehzadeyi tahta oturtarak, Osmanlı hanedanlık tarihinde önceden görülmemiş bir ilki gerçekleştirdiler. Zira ı6. yüzyılın başlanndaki taht değişiminde farklı bir tutum sergilenmiş ve I. Ahmed öldüğünde, devlet adamlan Ahmed'in çocuklannın çok küçük olmalan nedeniyle tahta geçemeyeceğine karar vermişlerdi.67 Onun yerine yirmi dört yaşındaki kardeşi I. Mustafa (ı6ı7/ı622-ı623) tahta oturdu. Oysa Ahmed'in en büyük oğlu Il. Osman o sırada on dört yaşındaydı, üstelik I. Ahmed tahtta geçtiğinde ondan daha gençti. Bu tutum değişen Osmanlı anlayışından çok, bitmek bilmeyen yönetim hizipçiliğinden kaynaklanmaktaydı.68

66 Katip ÇelebifAycibin 2007: lll/855; Evliya Çelebi. Sultan İbrahim'i bo^mak için gelen cellatla ara· sında geçen olayı şöyle aktarır: "Koca Vezir ve Kara Murad A^a ve emir paşa ve niçe iş-erleri bünkardan baş almayup şırça saraya cem' olup Koca Vezir Cellad Kara "Ali hezaran deynek ile ura ura şırça saraya ^oyup Cellad Kara 'Ali Sismillah diyüp içeri girince Mazlüm İbrahim ijan "Canım Usta 'Ali neye gel· di?", "ijünkarım cenaze namazı ^ılma^a geldim"" diyüp İbrahim ijan'a şarılır"; Evliya Çelebi/Gökyay I99S:i/ıiJ; Ricaut, Sultan İbrahim'in askerler tarafından meydana gelen bir isyan sonucu öldürüldü^ü· nü ve yerine yedi yaşındaki o^lunun geçti^ini söyler; Bkz. Paul Ricaut. The History of the Turkish Empire From the Year ı6ı3 to the Year ı677. Londra, ı68T 8ı, oysaki Ricaut başka bir eserinde Mehmed'in tahta çıkış yaşını dokuz olarak vermişti; Bkz. Ricaut ı668: ıı.

• 67    Ancak Sultan İbrahim'in en büyük o^lu yedi yaşındaydı.

• 68    Buna karşın İbrahim'in yerine geçebilecek en büyük varis olarak sadece Şehzade Mehmed vardı.

  
  
  
  
  
  

Resim 4· IV. Mehmed, tahtta, anonim, 1650 civarı, Berlin Staatliche Museeum zu Berlin, (Majer 2000)

Resim 5· At üstünde IV. Mehmed, (sa^da) anonim, 1652 civarı, TSMK 17j622

Sultanın yaş sorununu, dönemin tarihçisi Evliya Çelebi her ne kadar yadırgasa da onu överek faziletlerini sayar:

Gerçi bin-i cülüsda (---) yaşında gayet ?:a'I ve nabif şabi idi. Amma gayet reşid ve necib ve 'ald-ı Arisşo ve balTın selim idi. Ba'dehü yigir-miye balig oldul5:da şayd[ü] şikara ma'il olup kesb [ü] heva itmeden taravet haşıl idüp vasatü'l-bal semiz ü cesim olup cesedi cüssedar ve sinesi ber-15:arar ve mübarek ketifleri vası' ve zahrı vası' ve mübarek meyanlarından aşağısı şavil idi. Ve 15:add [ü] l5:ametleri pederi gibi I5:add [ü] bala idi. Ve bazüları semiz ve yed-i mübarekleri arslan pen-

çesi gibi vasi'i idi. Ve veeh-i şerıfı vechü'l-manıar idi. Açık ^aşlı ve ala gözli ve şirin sözli ve münevver yüzli idi.69

Recep ayının yirmi altıncı günü, yeni padişah Sultan IV. Mehmed adet üzere Eyüp Sultan Camii'ne kayık ile götürülür. Eyüp Sultan Türbesi'nde kılıç kuşanır ve fakir fukaraya sadaka dağıttıktan sonra, büyük bir alayla Edirne Kapısı'ndan girerek Topkapı Sarayı'na kadar halkı selam-lar.70 Naima olayı anlatırken, Mirahor Hüseyin Ağa'nın tören sırasında sultanın atının yularını tuttuğunu söylemesi, yeni sultanın yaş sorununu da ortaya koyar. Buna karşın IV. Mehmed törene uygun olarak giydirilmişti:

İçeri libasları kibriti zer-beft üzerine benlü erguvani zer-beft giyip, başlarına münasib Selimi mücevveze üzerine iki arCıze sorguç vaz' olunup tepe sorgucuda nin biza-i decace kadar bir zümrüd-i hadra var idi. Sinn-i şerifleri yedi yaşında gözleri mukalıhal cebin-i mübi-ninde bir elif resm olunup halktan du'a-i "Aleyke avnu'llah" feleke ermiş idi.71

• IV. Mehmed tahta çıktıktan sonra Avrupa ve Asya devletlerinin birkaçının elçilerini kabul etti.72 Gelen bu elçiler yalnız yeni sultanın cülusunu değil, aynı zamanda yapmış oldukları barış antlaşmalarını yenilerneyi de istemekteydiler. Bunlardan biri Özbek Elçisi Seyyid Abdülmennan'dı.73 1059/1649 Pazar günü divana kabul edilen elçi beraberinde getirdiği birçok

69 Evliya Çelebi/Gökyay 1995:Ijn4; IV. Mehmed döneminin tanıklanndan Kürt Hatib, eserinde IV. Mehmed'in yedi yaşında tahta çıkmasının "Osmanlı ve diger memleketlerde görülmeyen" bir durum oldu-gunu söyler; Bkz. Mehmet Çömcüoglu. Risale-i Hatib, XVII. Yüzyıl Ortalanna Ait Bir Tarihçe: Metin ve Dizin, (yayınlanmamış lisans tezi). İstanbul: Istanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Tarihi Bölüm, 1969: 2.

70 Naîmâfİpşirli 200T 111/1170-1171; Ricaut 1668: u; Solak-zâde/Çabuk 1989: II/582; VecihijAkkaya 195T 84; Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 9-10; Katip ÇelebifAycibin 200T III/854; Evliya Çelebi/Gökyay 199s:I/n3; Il/248.

71 Naima/İpşirli 20oT III/II70·II7I.

72 17. yüzyılda elçi kabulü ve agırlama töreni için bkz. Robert Withers, Ingiliz Büyükelçisi -Penzer elçinin yanındaki sekreter diyor- Paul Pindar'ın (1565-1650) yanında 161o'da İstanbul'a gelen bir devlet görevlisidir. 1620 yılına kadar İstanbul'da kaldı. Withers olasılıkla büyükelçilikte çalıştıgı sırada Ottaviano Bon'un eserini gördü ve bunun üzerinde bazı degişiklikler yaptı. Hazırladıgı bu eser John Greaves tarafından 165o'de Londra'da yayınlandı.

73 VecihijAkkaya 195T 91; Abdurrahman Abdi Paşa/Derin 2oo8: 16.

hediyeyi yeni sultana sundu.74 Özbek elçisiyle aynı zamanda İstanbul'a İran şahının elçisi Mahmud Han da geldi ve beraberinde hediye olarak getirdiği iki fıli takdim etti.75 Bir diğer elçi ise Avusturya kralı adına geldi ve beraberinde getirdiği hediyeleri divancia sunarken, sultanın cülusunu kutlamanın yanında barış anlaşmasının süresinin uzatılınasını da amaçlıyordu.76 Bunların yanında yeni sultanın cülusu Rusya ve Lehistan'a bildirildi ve üç seneden beri İstanbul'da tutuklu bulunan Rusya elçileri serbest bırakıldı. Ancak Lehistan ve Rusya tebrik için elçi göndermediler.77

ros8/r648'de Sultan İbrahim tahttan inciirildiğinde tüm hizipler bu konuda görüş birliği içindeydiler. İbrahim'in annesi Kösem Sultan bile oğlunun davranışlarının gerek içeride, gerekse dış ilişkilerde devletin geleceğini tehlikeye düşüreceğini kavramıştı. Ancak gelişen olaylar sonunda Sultan İbrahim'in gidip, yerine yedi yaşındaki IV. Mehmed'in geçmesinin hanedan topraklarında her şeyi çözeceğini umanlar yanıldıklarını kısa sürede anladılar. Mehmed Halife'nin taht değişikliğine bakışı, içinde bulunduğu sosyal sınıfın tutumunu sergiler, sonradan gelişen olaylar ise yanıldığını gösterir.78

Daha önce de belirtildiği üzere Sultan İbrahim'in tahttan indirilip yerine IV. Mehmed'in getirilmesi Osmanlı hanedan tarihi içinde görülen taht değişimlerinden farklı bir durumu beraberinde getirmiş ve eski valide sultanın (Kösem Sultan) Yeni Saray'da kalması uygun görülmüştü. Bu karar ilk bakışta masum ve isabetli gibi görünse de, aslında bir çözümsüzlüğü de beraberinde getirmiş ve çok geçmeden iki valide sultan arasında şiddetli bir rekabet başlamıştı.

Bir sonraki bölümde valide sultanlık makamının yükselişiyle birlikte ele alınacak olan rekabet ortamının yaşandığı sahne saray ve tabi ki haremdir. Alınan karar sonrası iki valide sultan haremi paylaşmak zorunda

74 Bu hediyeler arasında beş kase, bir kılıç ve hançer. yirmi yedi top zerdüz kumaş, on adet at, bir sırmalı sofra örtüsü bulunmaktaydı; )oseph von Hammer. Geschichte des Osmanisehen Reiches: ı62J·ı6s6. VI, Wien, ı829: 489.

75 VecihijAkkaya I95T 94; Hammer ı829: Vl/490.

76 Abdurrahman Abdi PaşajDerin 2oo8: ı6-ı7.

77 Hammer ı829: Vl/490.

• 78    Mehmed Halife 1340: 24; IV. Tarihçiye göre, Mehmed tahta geçtikten sonra önce haremde büyüyüp yetişmiş olan hizmetiiierin yüksek mevkilere atanmalarına ferman buyurdu. Ancak bu atamaların sultan tarafından yapılmadıgı açıktır. Henüz yedi yaşında olan birinin yerine karar verecek önemli siyasi güçler vardı.

kalmışlardır. Harem sıkışık bir alanda farklı dönemlerde yapıların eklenmesiyle büyümüştür. İki valide sultanın aynı zamanda haremde ikamet edecek olması hem mekan açısından hem de siyasal açıdan önemli sorunları da beraberinde getirmiş olmalıdır. Siyasi olarak bunun sonucu birkaç yıl sonra görülür. Güç paylaşımındaki sorun Kösem Sultan'ın öldürülmesiyle son bulmuştur. Mekan sorununun nasıl çözüldüğü belli olmamakla birlikte, o dönemde harerne yeni bir yer inşa edilemeyeceğinden, mevcut mekanlar bölünerek veya var olan mekanlardan biri yeniden düzenlenerek çözüm yolu bulunmuş olmalıdır. Bu belirsizlik, tartışılması gereken bir soruyu beraberinde getirmektedir. Bilindiği gibi Osmanlı hareminde yaşayan her bir bireyin yeri belirlenmiş ve kurallar buna göre uygulanmıştır. Sıra dışı bu durum döneminde büyük bir sorun yaratmış olmalıdır.

PAYLAŞlLAMAYAN SAHNE: İKi VALİDE SULTAN

Topkapı Sarayı'nda arz odası. Ortada taht. Yeniçeri ocağının ileri gelenleri Kara Murat, Bektaş, Mustafa Ağalar ve Kethüda Bey bekleşmektedirler. Sultan Mehmed, Turhan Sultan eşliğinde görününce ağalar ölçülü bir saygıyla eğilirler. Mehmed tahta oturur. Turhan da arkasında yer alır. Derken Kösem Sultan görünür ve ağalar adeta iki büklüm olarak karşılarlar onu...

Turan Oflazoğlu'nun Kösem Sultan adlı oyunu böyle başlar.79 Bu sahne, 1058 recep ayının on yedinci / 7 Ağustos 1648 günü yapılan törenin bir kurgusudur.80 Yine de, Kösem Sultan'a gösterilen hürmet o dönem

• 79    A. Turan Oflazoglu. Kösem Sultan. Istanbul: İz Yayıncılık, 2002: ır; Oflazoglu oyununda Kösem Sultan için olumsuz bir portre çizer; Kösem Sultan tiyatro oyunlarının ve romanların sevilen karakterlerinden biridir. Yaşadıgı dönemin, içinde bulundugu karışık durum ve özellikle Topkapı Sarayı'nda geçtigi düşünülen entrikalar, oyun yazarlarının ilgisini çekmiştir. Bkz. Tahsin Nahid, Şahabeddin Süleyman. Kösem Sultan (Facia-ı Tarihiye Üç Perde) (haz. İnci Enginün). Ankara: Kültür Bakanlıgı, 1990; A. Turan Oflazoglu. IV. Murad. Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 1999; A. Turan Oflazoglu. Deli İbrahim. İstanbul: İz Yayıncılık, 2002; Tarihi konulu romanlar için bkz. jean Beli. Kösem Sultan: Topkapı'da Bir Gelin, (çev. Nihai Önol). İstanbul: Aksoy Yayıncılık, 1998; Reşad Ekrem Koçu. Kösem Sultan. I-II, Istanbul: Dogan Kitap, 2001; Ayrıca tarihi konulu tiyatro oyunları için bkz. Metin And. Türk Tiyatrosunun Evreleri. Ankara: Turhan Kitapevi, 198r 329·345·

• 8o    Dönemin tanıgı Kara Çelebi-Zade Alıdülaziz Efendi olayları anlatırken, IV. Mehmed tahta çıktıjpn· da yanında kendisinin oldugunu söyler. Bkz. Kara Çelebi-zade{Kaya 2003: 6.

için hiç de abartılı değildir. Ağaların hatta tüm "memalik-i osmaniye"nin saygı gösterdiği bu kadın, Osmanlı sarayına ilk geldiğinde elbet durumu böyle değildi. Osmanlı hanedan tarihi içinde en güçlü kadın olarak tanınan Kösem Sultan büyük nüfuzunu haseki iken değil valide sultan olduktan sonra elde etti. Özellikle oğulları IV. Murad ile I. İbrahim'in saltanatları sırasında ve torunu IV. Mehmed'in saltanatının ilk yıllarında olmak üzere toplam yirmi sekiz yıl boyunca yönetirnde etkin oldu.

Kösem Sultan'a gösterilen saygı taşımış olduğu "valide sultan" unvanından kaynaklanıyordu. Osmanlı kaynaklarına göre, padişah annelerine resmi bir unvan olarak "valide sultan" denilmesi III. Murad döneminde başlar.8' Önceleri "mehd-i ulya" veya "valide sultan" denilse de, bu dönemden sonra valide sultan tabiri benimsendi.82 Peirce'e göre, verilen bu unvan ile valide sultan en üst devlet görevlileri seviyesine ulaşmış oluyordu. Yine yazara göre, unvanıann içinde isim belirtilmemesi sahip oldukları yüksek statünün onaylanmasıydı.83

Daha sonraki yıllarda taht değişimi sırasında adet üzere yeni valide sultan ve harem üyelerinin Eski Saray' dan, Yeni Saray'a merasirnle gelmesi de III. Murad döneminde gerçekleşti.84 Valide sultanlık makamının giderek öneminin artması törenin görkeminin artmasına da neden oldu.85 Öyle ki, tören sırasında yönetici sınıfın tamamı, hem dini hem de sivil tüm teşkilat bulunurdu. Eski Saray'dan valide sultanı getiren arabanın arkasında yer alan memurlar cülus töreni geleneğini hatırlatan bir uygulamayla etrafa para saçarken, aynı zamanda valide sultan makamının önemini de vurgulamış oluyorlardı.86

Törenle Yeni Saray'a gelen valide sultan ertesi gün sadrazama gelişini bildiren bir hüküm yollardı. Hüküm yalnız gönderilmez yanında

• 81    Atayi. Şakayık Zeyli, Akt. Uzunçarşılı 1988: 154.

• 82    Uzunçarşılı, Lütfi Tarihi'nde bu unvanın ilk defa lll. Mehmed döneminde kullanıldığını ancak, Tarih·i Emini'de belirtildiği gibi lll. Murad döneminde kullanılmaya başlandığının doğru olduğunu söyler. Bkz. Uzunçarşılı 1988: 154;

• 83    Peirce 2002: 251.

• 84    Valide Alayı için bkz. Ahmed Vasıf Efendi. Vasıf Tarihi. 1, İstanbul: Bulak Matbaası, 1221/1806; 'Ata 1292-93: 3/65; ). Deny. "Valide Sultan". İA. XIII, 1986: 179·180; Uzunçarşılı 1988: 154-156; Uluçay 1992: 62-63.

• 85    Örneğin Şehsuvar valide sultanın (1682-1756) alayı için bkz. Ahmed Vasıf Efendi 122rj18o6: 42 vd. 86 Uzunçarşılı 1988: 155; para dağıtılması, adeta tahta çıkan padişahın askere cülus dağıtmasını hatırlatmaktaydı. Peirce 2002: 251.

geleneldere uygun olarak sarnur kürk ile bir de hançer bulunurdu. Getirilen kürkü giyen sadrazam, fermanı sessizce okur ve gelen kişiye hilat giydi-rirdi.87 Bu merasim valide sultanlık makamına ne kadar önem verildiğini göstermekteydi.

ı6. yüzyılın sonundan itibaren valide sultan halkın gözünde önde gelen biriydi. Artık statüsüne uygun olarak, padişahlara düzenlendiği gibi, merasim ve törenler olmadan halkın önüne çıkmıyordu.88 Öldüklerinde bile bu merasim ihmal edilmiyordu.89

Valide sultanlara, padişah için düzenlenene benzer bir tören ise bir saraydan diğerine geçmesi gereken durumlarda uygulanıyordu. IV. Mehmed döneminde sultanın sık sık Edirne'ye gidip gelmesi, birçok törenin yapılmasına yol açıyordu. Mesela, 1079/ı668'de Valide Turhan Sultan'ın İstanbul'a gelişini Tavernier tasvir etmekten kendini alamıyordu. Seyyah törenin ihtişamını dile getirirken, özellikle dört yüz ata binmiş sipahiyi, üzerlerindeki giysilerinden, ellerinde tuttukları zırhlara kadar ayrıntılarıyla anlahyordu. Bununla birlikte valide sultanın bindiği arabanın yanında birçok arabanın da törende bulunduğunu aktarıyordu. Törenin ihtişamının seyyahı etkilediği görülmektedir. Ancak Tavernier'in verdiği bilgilerin de abartılı olduğu göz ardı edilmemelidir.9°

Hiç kuşkusuz valide sultanın saygınlığının artmasında, padişahların halktan kopuk yaşamaya başlamalarının önemli bir etkisi olmalı. Özellikle Kanuni Sultan Süleyman'dan sonra çok nadir olarak seferlere katılan parli-şahlar günlerini daha çok sarayda geçiriyor ve Osmanlı hanedanının baştan beri oluşturmaya özen gösterdiği "gazi padişah" imgesini pek de önemsemiyor görünüyorlardı. Halktan uzak yaşamaya başlayan padişahların yerine başka figürler ön plana çıkması kaçınılmazdı ve bunlardan biri de valide

87 Uzunçarşılı 1988: 156.

88 Deny 1986: 179·180.

89 Peirce 2002: 254· lll. Murad'ın annesi Valide Nurbanu Sultan için düzenlenen cenaze töreninin tasviri için bkz. Nurhan Atasoy, Filiz Çagman. Turkish Miniature Painting. İstanbul, 1974: levha 30, TSM, B. 200, y.ı46a; Banu Mahir. Osmanlı Minyatür Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2004: 132; tasvirin bulundugu eser hakkında bilgi için bkz. Serpil Bagcı, Filiz Çagman, Günsel Renda ve Zeren Tanındı. Osmanlı Resim Sanatı. İstanbul: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 2006: 152-155·

90 TavernierjTunçdogan 200T 157·160; Ayr. Safiye Sultan için düzenlenen tören hakkında bilgi için bkz. Selaniki Mustafa Efendi/İpşirli 1999: 696-697.

sultan oldu. Peirce, 990/1582'de III. Murad'ın oğlu Şehzade Mehmed için düzenlenen sünnet töreninde kadınların oynadığı rolü, hanedanın ülke içindeki yüzünün biçimiendirilmesi yolunda atılmış önemli bir adım olarak değerlendirir.9ı Kanuni Sultan Süleyman sonrası yıllarda yapılan törenierin en görkemiisi olan bu kutlamaya yabancı ve Müslüman birçok devlet adamı davet edildiY Törenin otuz yedinci günü yapılan sünnet sonrası, kullanılan ustura Valide Nurbanu Sultan'a sunulurken, şehzadenin annesi Haseki Safiye Sultan'a ise altın bir tabak içinde sünnet derisi gönderilmiştir.93

Valide sultan makamının önemini elbet sadece bunlar vurgulamıyordu. Anadolu ve Rumeli topraklarında tahsis edilen haslar güçlerini vurgulama yanında onlara ciddi anlamda bir gelir kaynağı da sağlıyordu.94 Dahası başkentte büyük külliye yapabilme ayrıcalığı belki de onun yükseltilen makamının halka açıkça gösterilme çabasının bir sonucuydu.95

91 Peirce 2002: 254.

92 Töreni anlatan dönem kayna^ için bkz. Selaniki Mustafa Efendijİpşirli 1999: I/I3I-I36/ 138; Peçevij Baykal ı999: 64-70; Aynca törenin yabancı bir gözlemci tarafından anlatımı için bkz. Nevin Özkan. "Bir İtalyan Arşiv Belgesine Göre Şehzade Mehmet'in Sünnet Dü^nü (ı582)." Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 4/4. 2003: 89-ııo; Ayr. bkz. Orhan Şaik Gökyay. "Bir Saltanat Dü^ü." Topkapı Sarayı Müzesi Yıllığı.. I, 1986: 21-56; Hilmi Uran. Üçüncü Sultan Mehmed'in Düğünü. İstanbul: Ka^tçılık ve Matbaacılık A.Ş. 1943; Nurhan Atasoy. "III. Murat Şehinşahnamesi Sünnet Dü^ü Bölümü ve Philadelphia Free übrary'deki İki Minyatürlü Sayfa." Sanat Tarihi Yılığı.. V, 197r 359-370; Nurhan Atasoy. 1582 Surname-i Hümayun: Düğün Kitabı. İstanbul: Koçbank, 1997; Gülsüm Ezgi Korkmaz. Surnamelerde 1582 Şenliği, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Bilkent Üniversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Edebiyatı Bölümü, 2004; Aynca Surname metinleri için bkz. Mehmet Arslan. Türk Edebiyatında Manzum Surnameler (Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1999.

93 Hammer ı829: ıp. Peçevi'de geçmeyen bu bilgiye, Gökyay da değinir ama kaynak olarak Hammer'i göstermektedir. Gökyay 1986: 51; Hammer ise bu bilgi için bir kaynak göstermez.

94 Anadolu ve Rumeli topraklarında verilen bu haslar genelde "başmaklık" veya " paşmaklık" olarak adlandırılırdı. Haslar bazen nakden, bazen de arazi geliri olarak tayin olunurdu. Haslar için bkz. Deny 1986: ı82; Ayrıca valide sultanların servetlerinin kaynakları için bkz. Peirce 2002: 282-288.

95 Bu anlamda ilk külliyeyi Nurbanu (1525/30 ?-ı583) 157o'li yıllarda Mimar Sinan'a yaptırmıştır. Valide sultanların eserleri için bkz. Ayvansarayi Hüseyin Efendi. Hadikatü'l Cevamf' (İstanbul Camileri ve Diğer Dini-Sivil Mimari Yapılar) (haz. Ahmed Nezih Galitekin). İstanbul: işaret Yayınları, 2001; Gülru Necipoglu. The Age of Sinan: Architectural Culture In The Ottoman Empire, Reaktion Books Ltd. Londra, 2005; Doğan Kuban. Osmanlı Mimarisi. Istanbul: Yem Yayınları, 2007; İbrahim Pazan. Padişah Anneleri, Eserleriyle Valide Sultanlar. İstanbul: Babıali Kültür Yayıncılıgı, 2007; Valide sultanların vakfiyeleri için bkz. Anonim. Tarihimizde VakıfKuran Kadınlar: Hanım Sultan Vakfiyeleri (Deeds of Trust of the Sultans Womenfolk: Actes de Fondaıian de Sultane Hanım). (ed.) Tülay Duran, İstanbul Araştırma Merkezi, Türkçe, Fethi Kayalı, Vahit Çabuk, Ingilizce. Robert Bragner, Tarihi Araştırmalar ve Dokümantasyon Merkezleri Kurma ve Geliştirme Vakfı. İstanbul, 1990; Hasan Yüksel. "Osmanlı Toplumunda Vakıflar ve Kadın (XVIXVII Yüzyıllar)." Osmanlı. V, (ed.) Güler Eren. Yeni Türkiye Yayınları, 1999: 49-55.

Valide sultanların servetlerinin çogu kamu yararına kurdukları vakıflar aracılıgıyla halka geri dönmekteydi. Özellikle III. Murad döneminde, valide sultanın güç ve zenginliginin artması sonucu, hanedanın dindarlık ve cömertliginin gösterilmesi adeta valide sultanın ayrıcalıgı durumuna gelmişti. Bunun en iyi yolu da hayır ve bayındırlık işleriydi.96 Hayır işleri arasında özellikle Mekke ve Medine için yapılanlar daha çok önemsenirdi. Ömegin Kösem Sultan kutsal kentlere giden hacılara su saglanması, yoksulların giydirilmesi ve Medine camilerinde Kur'an okutulması gibi hayır işleri yaptı.97

Tüm bunların yanında valide sultanlar kimi zaman yönetime maddi destek de saglıyorlardı. Mesela, Selaniki, Safiye Sultan'ın savaş hazırlıgı için yaptıgı bir yardımdan bahseder:

Ve bu esnada hazret-i Valide-i Padişah-ı cihan-penah u sa'adetdes-tgah halis malından iki kise altun, top arabaları tecdid olunup ve kifayet mikdan güzide bargir alınup sarf olunmayup, gaza vü cihadı fi sebili'llah içün harc olunmaga ta'yin buyruldu.98

Devletin askeri gücüne yatırım yapan sadece Safiye Sultan degildi. Daha sonraki yıllarda, Turhan Sultan, Çanakkale Bogazı'nı koruyan iki kalenin yeniden yapımını üstlenerek, hanedan içindeki önemini ve konumunu gösteriyordu.99

L. Peirce, ı6. yüzyılın sonuna dogru valide sultan kurumunun öneminin bu denli artmasını iki nedene baglar. Bunlardan birincisi birçok haneye dagılmış sultan ailesinin haremin Yeni Saray'a taşınmasıyla tek hanede toplanmasıdır. Yazar, hanedan ailesinin bir çatı altında birleşmesiy-

96 Peirce 2002: 274; Bunlar arasında Hürrem, Nurbanu, Safiye, Kösem ve Turhan sultanların yaptıgı hayır işlerini sayabiliriz. Örnegin Turhan Sultan'ın hayır işleri için bkz. Anonim. Tarihimizde VakıfKur an Kadınlar 1990: 61-90; Yüksel 1999: 49·55·

97 Naimaflpşirli 200T III/1329-1331; Mücteba İlgürel. "Kösem Sultan'ın Bir Vakfiyesi." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. 21, 1966: 86-94.

98 Selaniki Mustafa Efendifİpşirli 1999: 790.

99 Bkz. Naimaflpşirli 200T IV/1848; Lucienne Thys-Şenocak. "Bir Valide Sultan'ın Himayesinde Seddulbahir ve Kumkale." Osmanlı Mimarlığının 7 Yüzyılı "Uluslarüstü Bir Miras. " İstanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, 2000: II2·II7; Lucienne Thys-Şenocak. Ottoman Women Builders: The Architectural Patronage ofHadice Turhan Sultan, Ashgate Press, 2005.

le, önemli bir statüye sahip kadınların kendi karİyerlerini sürdürmelerinin yanında, oğullarının karİyerlerinin de yükseltme çabalarının birbirine çok yakın devam etmeleri anlamına geldiğini söyler. Bununla birlikte bu durumun rekabete fazlasıyla açık bir ortam doğurduğunu ve bu ortam için bir güç hiyerarşisi gerektiğinden valide sultanın statüsünün artırılması yoluna gidildiğini ileri sürer.ıoo Bu dönemde Osmanlı hanedan tarihi içinde şiddetlenen çatışmalarda uzlaşıcı rolün yanında hanedan ailesini bir arada tutma görevini de valide sultanlar üstlendi.

L. Peirce'ın öne sürdüğü ikinci neden ise daha çok kişisel bir başarının sonucuydu. Kanuni Sultan Süleyman'ın gözde hasekisi Hürrem Sultan'ın ayrıcalığını kullanarak elde ettiği birçok alandaki kimi haklar, sonradan valide sultanların hakları olarak kabul görecek ilkeler oldu. Haklı olarak Peirce, Hürrem'in şahsında hasekiliğin çıkışı, III. Murad saltanatının valide sultanın gelişini hazırlamakla kalmayıp, bunun yanında bu kurumun Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümünden sonra en az yarım yüzyıl ayakta kalarak valide sultanın politik itibar ve gücünü kurumsallaştırdığına dikkat çekiyordu.¹0'

Bunun yanında kimi modem tarihçiler valide sultanın sadece kendi çıkarlarını göz önünde tutarak gücünü artırdığı söylemini benimseme eğilimindedir. Özellikle 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyıl kapsamında yapılan tartışmalarda ortak kanaat valide sultanların kendi ihtirasları ve otoritelerini güçlendirme adına birçok entrikaya karışması yönündedir. Dahası birçok araştırmacı bu dönemi "kadınlar saltanatı" olarak da adlandırmaktadır. Ahmet Refik Osmanlı dönem kaynaklarından yola çıkarak yazdığı romanına bu ismi vermiştir.'02 Mesela, N. Jorga, III. Mehmed'in (1595-16o3) durumunu anlatırken acınacak bir tablo çizmesinin yanında, bunun tek sorumlusu olarak yönetimi elinde tutmak istediğini söylediği valide sultanı gösterir. '03 İ.H. Uzunçarşılı, konuyu Nurbanu ile Safiye Sultan arasındaki çekişme üzerinden ele alırken, Valide Nurbanu Sultan'ın, Haseki Safiye

100 Peirce 2002: özellikle: 148 vd.

101 Peirce 2002: 148.

102 (Altınay) Ahmet Refik. Kadınlar Saltanatı. I-IV, Istanbul: Kitabhane-i Askeri, 1937; (Altınay) Ahmet Refik. Kadınlar Saltanatı. I-II, Istanbul: Iş Bankası Kültür Yayınlan ve Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000. 103 Jorga 2oor III/338.

Sultan'ın etkisini kırmak için, oğluna güzel kızlar sunduğunu ve bu iki kudretli kadının arasındaki rekabetin her iki tarafın adamlarının da yönetime dahil olmalarına yol açtığını ileri sürer.ıo4 M.Ç. Uluçay da, Nurbanu Sultan örneğini verir. Ona göre Nurbanu ile gelini Safiye Sultan arasındaki rekabetin nedeni güç sorunudur. Buna bağlı olarak her iki valide sultan da devlet işlerine karışmış, hatta çevrelerindekilerin rüşvet almalarına göz yummuşlardır.ıo5

• S. Shaw, 17. yüzyılın başında I. Mustafa'nın tahta çıkarıldığı süreçte Kösem Sultan'ın etkinliğinden yola çıkarak, kendi çıkarları doğrultusunda gücü elinde tutmak ve çocuklarının öldürülmesini önlemek için verdiği mücadeleyi örnek gösterir.106

• A. D. Alderson, 17. yüzyıla gelindiğinde devletin güç kaybetmeye başlamasıyla, siyasi yapı içindeki güç merkezinin şehzadelerden, vezir ve haremdeki sultan hanımıara kaydığını ve aralarındaki çıkar ilişkisinden doğan birçok entrikanın olduğunu ileri sürmektedir. Ona göre bu dönem devleti idare edecek son derece akıllı ve siyasi yönü gelişmiş valide sultanlar bulunmaktaydı ve politik entrikaların yaşandığı bir süreçti. ıo7

Osmanlı sarayına 1012j16o3'te gelen, I. Ahmed'in hasekisi ve sultan IV. Murad ile İbrahim'in annesi Kösem Sultan yaşamının büyük bölümünü sarayda geçirdi. Yirmi sekiz yıl süreyle valide sultanlık payesini taşıdı ve yaşadığı süre boyunca yönetimdeki etkisi devam etti.¹08 Ancak IV. Mehmed tahta çıktığında bu durum yeni padişahın annesi Turhan Sultan'ın etkinliğinin artmasıyla değişmeye başlayacaktı.

Kösem Sultan'ın Osmanlı hanedan tarihindeki önemli başarılarından biri hiç kuşkusuz I. Ahmed öldükten sonra tahta Il. Osman'ın yerine Mustafa'nın geçmesinde oynadığı belirleyici roldür. I. Ahmed'in genç yaşta ölümünden sonra Eski Saray'da altı yıl geçiren Kösem Sultan, ancak oğlu IV. Murad'ın cülusundan sonra 1033/1623'te Yeni Saray'a

• 104    Isınail Hakkı Uzunçarşılı. Osmanlı Tarih. Illfl, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995: 43· 105 Mustafa Çagatay Uluçay. Padişahlann Kadınlan ve Kızlan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 198o: 40; Uluçay 1992: 65.

106 Shaw 1982: l/263.

• 107    A.D. Alderson. Osmanlı Hanedanının Yapısı, (çev. Şerafetlin Severcan). İstanbul: İz Yayıncılık, 1998: 89.

ıo8 Yirmi sekiz yıla terunu IV. Mehmed'in saltanatının ilk üç yılı da dahildir.

gelebildL Oğlunun saltanatının ilk yıllarında, yönetirnde onun ve çevresindeki güçlerin etkisi vardı.ıo9 Ancak IV. Murad 1033/1623'ün ilk yıllarında yirmi yaşında olduğu sırada İstanbul'u sarsan olayların meydana getirdiği bunalımı kendinden beklenmeyen bir olgunlukta halletti. no Annesi Kösem Sultan'ın ıo38/ı628'de veziriazama yazdığı mektuplar, oğlunun henüz çok genç olmasına karşın bağımsız karar verme hakkını kabullendiğinin bir göstergesi gibiydi. m C. Finkel, bu süreçte aynı zamanda valide sultanın damadı olan Hafız Ahmed Paşa'nın (1564 ?-1632) yeniçeri ayaklanmasının sona erdirilebilmesi için feda edilmesinin, Kösem Sultan'ın itibarını da belli ölçüde zedelemiş ve belki de valide sultanın gücünü daha tedbirli kullanmasına yol açmış olabileceğine dikkat çekmektedir.¹¹2 IV. Murad'ın 1049/164o'ta zamansız ölümüne ve onun yerine Kösem Sultan'ın ikinci oğlu İbrahim'in tahta geçmesine kadar, valide sultan politikadan çekilmek zorunda kalacaktır.

• IV. Murad -olasılıkla Kösem Sultan'ın ricası üzerine- bir kardeşini hayatta bırakınıştı."3 Onun zamansız ölümü sonrası arkasında bıraktığı tahhn tek varisi İbrahim oldu. Uzun süre kafeste yaşamak zorunda kalan yeni padişah tahta geçtikten sonra, devlet işleriyle pek uğraşmayan bir tavır sergiledi. Bu durum birkaç yıldır siyasetten çekilmiş olan Kösem Sultan'ın yeniden ön plana çıkması demekti. Valide sultan 1042/ı632'nin kanlı olaylarından sonra yitirdiği gücü yeniden kazandı, ancak, bu durum veziriazam ile valide sultan arasındaki rekabeti kaçınılmaz kıldı. İstanbul'da iki siyasi güç karşı karşıya geliyordu: Ordu ve saray."4

Sultan İbrahim tahtın tek varisiydi ama asıl sorun ondan sonra tahta çıkacak bir varis olmamasıydı ve padişahın aniden ölmesi hanedanın

109 Matuz 1990:166. Finkel 200T ı84.

no Hammer 1829: V/143 vd.

ııı )orga 2oor lll/377; Finkel 20oT ı88.

ıı2 Finkel 200T ı88; jorga 2oor III/377-

ıı3 Hıristiyan bir elçi IV. Murad'ın ölece^ine yakın son kardeşi İbrahim'i de öldürmek istedi^ini yazar. Jorga 2005: lll/390; Ayr. bkz. Hammer 1829: Vf 285-286; zira İbrahim, IV. Murat için "büyük bir padişah, ama gaddar bir adam" diyecekti. Bilindi^i üzere IV. Murad Revan'ın fethinden sonra 1635'te Şehzade Bayezid ve Süleyrnan'ı da bo^durmuştu. Hammer ı829: Vj205. Di^er kardeşi Şehzade Kasım' ı ise Ba^dat Seferi öncesi ı638'de bo^durttu; Hammer ı829: V/232; jorga 2005: III/ 388.

ıı4 Finkel 200T 201-202; Jorga, IV. Murad'ın ölümü sırasında devletin asılyöneticisi olarak Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa'nın görüldü^nü söyler. Bkz. )orga 2005: IVj22, 48.

da sonu demek olacaktı. Kösem Sultan'ın görevi bu sorunu çözmek oldu. Sonunda İbrahim yükümlülüğünü büyük bir başarıyla yerine getirdi. "5 Kösem Sultan'ın oğluna sunduğu cariyelerden ilki Kör Süleyman Paşa'nın hediyesi olarak saraya getirilen kölelerden biriydi: Turhan.ıı6 Bu sırada valide sultan yeni gelen cariyenin ileride kendisine ciddi bir rakip olabileceğini düşünmeyecek kadar güçlü bir konumdaydı. Yeni köle, IV. Murad'ın kız kardeşi Atike Sultan (ö. ı67o'ten önce) tarafından eğitilmiş, Kösem Sultan tarafından da özel olarak hazırlanarak oğluna sunulmuştu.117 Çok geçmeden Turhan Sultan Şehzade Mehmed'i dünyaya getirdi. Şehzadenin doğumu, yaklaşmakta olan bir mücadelenin de habercisiydi. Geçecek altı yılın sonunda sahnede iki valide sultan olacaktı ve her ikisi de Peirce'ın belirttiği gibi, Osmanlı hanedan tarihinde hiç de yabancı olunmayan bir oyunu oynayacaklardı: Taht mücadelesi.118 Ancak bu kez oyunda şehzadelerin rolünü iki valide sultan üstleniyordu.

ıos8jı648 yılına gelindiğinde İstanbul halkının alışık olduğu bir olay gerçekleşti ve bir isyan sonucunda taht değişimi oldu. Sultan İbrahim'in yerini oğlu Şehzade Mehmed aldı. Olay, Osmanlı hanedan tarihi içinde sıradan gibi görünse de, farklı bir durum söz konusuydu; yeni padişah henüz yedi yaşındaydı ve durum devlet ileri gelenlerini düşündürüyordu.

Yukarıda da belirtildiği gibi, bulunan çözüm pek de alışık olunmayan bir durumdu. Geleneldere göre Eski Saray'a gitmesi gereken eski valide sultan Yeni Saray'da kalmaya devam edecek, bir süreliğine yeni padişaha naiplik görevini üstlenecekti. Görevin Kösem Sultan'a verilmesi, valide sultanlık makamının ne kadar kurumsallaşmış olduğunu göstermesi yanında, büyük validenin Eski Saray'a gitmeyip, Yeni Saray'da kalacak

ıı5 Alınan tedbir için bkz. Naimajlpşirli ZOOT Illjru1 vd.; Aynca İbrahim'in durumu hakkında bkz. Hammer 1829: V/354·364. Naima İbrahim'in padişah olarak son sözlerinden birinin "Ya 'ni şimden son· ra gelecek selatinin ceddi benim" oldugunu söyler. Naimajlpşirli 200T Illjıı67.

ıı6 Hadice Turhan Sultan hakkında son bir çalışma için bkz. Lucienne Thys-Şenocak. Hadice Turhan Sultan, Osmanlı İmparatorluğu'nda Kadın Baniler, (çev. Ayla Ortaç), Kitap Yayınevi, (İstanbul 2009).

ıı7 Peirce 2002: 313-314. Ahmed Resmi Efendi, Atike Sultan'ın Turhan Sultan'ın mürebbiyesi olduğunu söylemektedir. Ahmed Rasmi Efendi. Hamiletü'l Kübera. (haz. Ahmet Nezihi Turan). İstanbul: Kitabevi, 2000: s6.

ıı8 Peirce 2002: 31.

olması onun gücünü göstermesi bakımından da dikkat çekicidir. Kuşkusuz Kösem Sultan yaşadığı yıllar içinde büyük bir siyasi deneyim edinmiş tecrübeli biriydi. Bu dönemin büyük valide sultanlarının sonuncusu olacak olan Turhan Sultan, Peirce'ın da dediği gibi bazı konularda bu iş için tecrübesizdi: eşi İbrahim tarafından kovulmuş, Kösem Sultan'ın tahakkümü altında kalmıştı ve her şeyden önemlisi de valide sultan olduğu sırada çok gençti.ır9 Ancak, Turhan Sultan bir müddet sonra kendi hakkı olduğunu düşündüğü otoriteyi kullanmaya başlayınca oyun karıştı. Sahne iki valideye dar gelmeye başlayacaktı.

Kösem ve Turhan Sultan rekabeti ve her ikisinin siyasi hayatı Osmanlı tarih yazarları ve modern araştırmacılar tarafından ilgi duyulan bir konudur. Bu iki kudretli Osmanlı kadını hakkında farklı görüşler ileri sürülür. Kimi araştırmacılar ikisini karşılaştırarak birini diğerine daha üstün tutma eğilimi sergilerken, Naima gibi kimi diğer Osmanlı yazarları ise her ikisini de gözetme yoluna gider.

Örneğin Mehmed Halife, Sultan İbrahim'in ölümünün sorumlularını sayarken de, Kösem Sultan'ın öldürüldüğü olayı anlatırken de, büyük valide sultan hakkında bilgi vermekten kaçınır.12° Katip Çelebi, Sultan İbrahim'in tahttan inciirildiği süreçte Kösem Sultan'ın oğlunun tarafını tutuğu ve olayları yatıştır:ıpaya çalışan bir görüntü sergilediğini verme çabası içindedir.l2l Dahası büyük valide sultanın ölümüyle sonuçlanan olayı aktarırken bile onu ön plana çıkarmaz.m Hasan Vecihi de Katip Çelebi'yle aynı tutumu sergiler.123

Naima ise Kösem Sultan'ın ölümü sonrası uzun ve dramatik anlatısında, onun özellikle hayırsevediğini ön plana çıkarıp övrnesinin yanında ciddi anlamda da savunur. Tarihçiye göre, valide sultan hayır işlerine çok önem verirdi. Bizzat kendisi kıyafet değiştirerek zindanları dolaşır, borçluları gözü ile görür ve defterlerini alıp borçlarını öderdi. Ayrıca kendisine hizmet eden cariyeleri, iki üç sene hizmetlerinden sonra azat edip münasip

rı9 Peirce 2002: ıso.

120 Mehmed Halife 1340: 19-24; 28-29.

121 Katip ÇelebifAycibin 200T 853

122 Katip ÇelebifAycibin 2007: 897.

123 Vecihi/Akkaya I95T I09·III.

biriyle evlendirdiğini de ekliyordu. Dahası onu büyük bir servet yapmakla suçlayanlara cevap bile veriyordu. Ona göre, valide sultan bu serveti hayır işlerinde harcadı, eğer böyle yapmayıp servet hazineye kalsaydı, har vurulup harman savrulurdu.124

Naima, valide sultanın servetiyle ilgili olarak Kara Çelebi-zade gibi düşünen kimi devlet adamlarına cevap veriyordu. Zira Kara Çelebi-zade muhalif kişiliğini Kösem Sultan'a yöneltmekten çekinmemişti. Saray kadınlarının elindeki has toprakların görüşüldüğü bir divanıhümayunda, valide sultanın elinde yüklü miktarda toprak olduğunu duyunca, bu duruma şiddetle karşı çıkarak: "bu kadar toprağı olan bir valide duyulmamıştır" diyordu.125 Kara Çelebi-zade'nin bu tutumu valide sultana karşı olan düşüncelerini anlamamızı kolaylaştırmaktadır. Zira IV. Mehmed tahta çıktıktan sonra Kösem Sultan'a naiplik görevini önerirken bunu pek de isteyerek yapmadığı anlaşılmaktadır. Turhan Sultan'ın gençliği ve tecrübesizliği onu buna sevk etmiş olmalıdır.

Naima ve Kara Çelebi-zade'den daha sonraki bir aniatı bu kez Turhan Sultan için Silahdar Mehmed Ağa'ya aittir. Silahdar, valide sultanın ölümünü 1094/ı683'te anlatırken, halkın valide sultanın ölümüne verdiği tepkiyi de gözler önüne seriyordu. Ona göre herkes üzülmüş, kederlenip, heyhat, devletin en güçlü direği gitti diye feryat fıgan etmişti.1²6 Darüssaade ağalarını da şiddetli bir şekilde eleştiren Derviş 'Abdullah ise ı8. yüzyılda yazdığı eserinde büyük valide sultandan yana bir tutum sergiler. Tarihçi konuyu ele aldığı anlatısında olaydan kara ağaları sorumlu tutar ve valide sultan için üzüldüğünü gizlemez.127

Bunun yanında kimi modern tarihçiler Kösem Sultan ve Turhan Sultan hakkında tekrarlana gelen, valide sultanın sadece kendi çıkarlarını göz önünde tutarak gücünü artırdığı söylemini beniruserne eğilimindedirler. Bu bağlamda Kösem ve Turhan sultanların kişilikleri üzerine de değerlendirmeler yapılır. Turhan Sultan için daha olumlu bir tablo çizilmeye çalışılırken, Kösem Sultan için aynı tutumun sergilenmediği görülür. Kimileri

124 Naimajİpşirli 200T III/I329-I33I.

125 Kara Çelebi-zade/Kaya 2oor 9·

r26 Silahdar 1928: rr7.

127 Derviş 'Abdullah/Saka 200T 75·

onu utanç verici biçimde yasadışı yollarla kendine büyük bir servet yapmak ve devletin işleyişine çok fazla müdahale etmekle suçlar.

N. Jorga'nın, Turhan Sultan'a bakışı da pek olumlu değildir. Yazar, valide sultanı devleti yıllardır temelinden sarsan kötülüklerin kaynağı olarak göstermekte ve ölümü çoktan hak ediyor demektedir.128 N. Itzkowitz, pek farklı bir tutum sergilemeden, Turhan Valide Sultan'ın gücü elinde tutmak adına, oğlu IV. Mehmed'in av merakını teşvik ettiğini, Kösem Sultan'ın ölümünden sonra tahtın gerisindeki iktidarı ele geçirerek bütün idareyi elinde tuttuğunu ileri sürer.129

M.Ç. Uluçay, Osmanlı hanedan tarihinin en tanınmış kadını olarak gösterdiği Kösem Sultan'ın, özellikle Sultan İbrahim'e güzel cariyeler sunarak gücü elinde tutmayı amaçladığını söyler. Dahası yazara göre, Kösem sırtını yeniçerilere dayayarak devleti istediği gibi yönetiyordu, çünkü hırslı ve pek çok kanlı olayda başrol oyuncusuydu. Ancak yine de onun hayırsever yanına da dikkat çekmeden geçmemektedir. Yazar, Turhan Sultan'ı ise başlardaki tecrübesizliği nedeniyle bazı usulsüzlüklere meydan vermesinden dolayı eleştirmekte, ancak onun temiz ve iyi kalpli biri olduğunu belirtmektedir. Yaptığı en iyi işin de Köprülü Mehmed Paşa'yı göreve getirmesi olduğunu söylemektedir.13°

Y. Öztuna, Turhan Sultan'ı övmekten kendini alamaz. Yazara göre bu Osmanlı kadını yaşamının tümünü devletin iyiliği için adamıştır. Öyle ki yaptırdığı hayır eserleri bile bu özelliğinin gerisinde kalmaktaydı. "Hiç ihtirası olmayan, cesur, vatanperverdi her şeyden önemlisi fedakardı. Dahası devleti 'dehşetli bir anarşiden kurtardı."' Buna karşın Kösem Sultan için daha sert bir tutum sergiler. Büyük valide politikaya aşık olmuştu ve tek amacı saltanat sürmek, emir vermek ve devleti yönetmekti. 131 S. Shaw da buna benzer bir suçlamayla Kösem Sultan'ın padişahın servetinin çoğunu yönetici sınıf arasında dağıtarak gücünü artırma çabası içinde olduğunu ileri sürer. IJ2 Buna karşın Abdurrahman Şeref Bey, Kösem Sultan'ın

128 jorga 2005: IV/76.

129 ltzkowitz 2008: II5·II6.

130 Uluçay 1980: 48•49· s8·s9; Uluçay 1992: Gs.

131 Yılmaz Öztuna. Osmanlı Devleti Tarihi, Siyasi Tarih. I, Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınlan, 1998: 356. 359· 132 Shaw 1982: l/268. Örnegin. Kösem Sultan'ın, kendi durumunu saglamlaştırmak için Hüseyin

namuslu ve şerefli olduğu, devlet işlerinin düzgün yürütülmesine katkı sağladığı görüşündedir.'33

C. Finkel, Kösem Sultan'ın ölümünden önce Boğaz'ın Ege ucuna doğru iki taraflı bataryalar inşası için birilerini görevlendirdiğini, ancak onun yeni bir hisar projesini yapma fikrinin ancak gelini Turhan Sultan'ın döneminde sonuçlandığına dikkat çeker.'34 Bunun yanında Kösem Sultan için yapılan kimi gözlemleri verirken, Naima'nın onun hakkındaki düşüncelerini aktarır ve kudretli bir kadın olduğunun altını çizer.'35 A.D. Alderson, Kösem'i komplolar kuran, entrikacı ve gücü sürekli elinde tutan biri olarak görür.'36 Ahmed Akgündüz ve Said Öztürk'ün ortak çalışmasında, IV. Murad döneminde çıkan kimi isyanların sorumlusu olarak Kösem Sultan gösterilir. Bunun nedenin de kukla bir padişah ile devleti idare etmek olduğu ileri sürülür. Dahası Sultan İbrahim döneminde Kösem Sultan'ın varlığının padişahın aleyhine bir durum olduğu, hatta ıo58-ıo6ıjı648-ı65ı yılları arasında Kösem Sultan'ın naiplik yaptığı dönemin, Osmanlı hanedanının en acı günlerinin bir bölümünü oluşturduğu savunulur. Buna karşın Turhan Sultan için düşünceleri daha olumludur ve onu Kösem Sultan'dan -hatta Hürrem Sultan'ı da değerlendirmeye katarak- daha iyi kalpli biri olarak gösterme eğilimindedirler. Özellikle ıo66jı656'da yönetimi Köprülü ailesine vermesini isabetli bir karar olarak görüp, bunun sonucu olarak devletin gerilemesini otuz-kırk yıl kadar geciktirdiği fikrini savunmakta-dırlar.'37 Ali Çimen popüler tarih perspektifindeki eserinde onu suçlayıcı bir tavır sergiler. ¹³⁸

Paşa'yı sadrazamlıga getirdigini söylemektedir. Shaw 1982: /267.

133 Abdurrahman Şeref. Osmanlı Devleti Tarihi, (haz. Musa Duman). Gökkubbe Yayınları. İstanbul, 2005: 246.

134 Finkel 2oor 237.

135 Finkel 2oor 218.

136 Alderson 1998: u3,133·

137 Ahmet Akgündüz ve Said Öztürk. Bilinmeyen Osmanlı. İstanbul: OSAV Yayınları, 1999: 185, 194, 197-198 Özellikle yazarların kadınlar saltanah içinde Kösem Sultan'ın etkisi hakkındaki görüşler için bkz. 201-202.

138 Ali Çimen. Tarihi Değiştiren Kadınlar. Popüler Tarih. İstanbul: Timaş Yayınları, 2oo8:no-u9. Ömegin: "devlet tam ayaga kalkarken oglunu bogduruyor" veya "bu kez torununu avuçlarının içine alıyor."

L. Peirce, iki valide sultanı karşılaştırırken onların ortak bazı yönlerini de ortaya koyar. Yazara göre, birbirlerinin rakibi olan bu iki kudretli kadınının yaşadıkları olayların benzeştiği yanlar vardır. Mesela, IV. Murat 1049/164o'ta ölüm döşeğindeyken kardeşi İbrahim'i ortadan kaldırmak isterken nasıl Kösem Sultan buna engel olduysa, yıllar sonra bu defa IV. Mehmed aynı olayı gerçekleştirmek isteyince Turhan Sultan kendi çocukları olmamasına karşın şehzadeleri korumasına almıştır.ı39 Yazar, her iki valide sultan için de olumlu bir tablo çizmektedir. Turhan Sultan'ın adet ve adaba titizlikle uyan biri olduğunu söyler, her iki valide sultanın yapmış olduğu hayır işlerine dikkat çeker.ı4o Bununla birlikte Peirce, Kösem Sultan'ın "kadınlar saltanatı"ndaki renkli ve nüfuzlu hasekilerin sonuncusu olduğunu belirtir. ı4ı Yazarın bu görüşüne karşın Turhan Sultan'ın ıo66jı6s6 yılına kadar geçen süresi, geçmişi aratmayacak ihtişamdaydı.

Modem tarihçilerin bu tutumları özellikle valide sultanların siyasete karışması sonucu oluşan kimi olayların ve bunların doğurduğu sonuçların cevaplarını bulmada belki de en kolay yolun bu olmasından kaynaklanmaktadır.

Sonuç olarak ı6. yüzyılın sonlarından itibaren statüleri yükselen valide sultanlar, siyasi ve politik bir güç edinmeleriyle, belki biraz da zorunlu olarak kendilerini siyasi sahnede buldular. Gerek kendi kariyederi ve gerekse çocuklarının kariyederi birbirine bağlanınca da rekabet ortamının doğması kaçınılmaz oldu. Özellikle 17. yüzyılın ortalarında şiddetli bir çatışmaya dönüşen Kösem ve Turhan sultanlar rekabeti bunun en somut örneğini oluşturmaktaydı.

Bu bölümde üzerinde durulmak istenen, gelişen olaylar sonrası siyasi bir güç kazanan valide sultanların etkisinin; yaşadıkları mekan olan haremi aşıp geniş bir çevreye yayıldığını ortaya koymanın yanında, bu süreçteki rakipler arasındaki çekişmenin sarayın mekanlarında yaşanınaya başladığına da dikkat çekmekti.

139 Peirce 2002: 136; Shaw 1982: l/267.

140 Peirce 2002: 277. 278, 286, 336. Yazar, Turhan Sultan'ın hayırseverlik işlerini kayınvalidesi Kösem Sultan'a benzetir. s. 278.

141 Peirce 2002: 142.

BAŞARISIZ BiR DARBE GİRİŞİMİ VE BüYÜK VALİDE SULTANIN SONU

Sultan İbrahim'in saltanatının bitiminin baş aktörlerinden biri hiç kuşkusuz Kösem Sultan'dı. Valide sultan siyasi gücünün devamını sağlamak için, kendi oğlunu tahttan indirtip yerine torununun geçmesini sağladı.

Önceki bölümlerde belirtildiği gibi Kösem Sultan'ın Eski Saray'a gitmeyip Yeni Saray'da kalması fikrini ortaya atan Kara Çelebi-zade Alıdülaziz Efendi'ydi:

her teceddüd-i nevbet-i saltanatda Saray-ı sipenc ayin-i vahşetden azim-i ravza-i huld-i berin olan padişah-ı magfılrun validesi Saray-ı Atik'a nakl ile mesned-i izzetden mehcur olmak resm-i dirin olmağın Büyük Valide dahi, zahiren künc-i inzivaya çekilrneğe inz rica etmiş iken sultan-ı sipihr-i asitan hazretlerinin mader-i mihri-hanları henüz sinn-i şebabda olup hakikat üzre alemden bi-haber ve İstikialinde nizam-ı umur-ı memlekete terettüb-i zarar olduğu cihetden Büyük Valide kema-kan bir müddet dahi hidmet-i terbiye vü nezaretde ibka olundu.'42

Finkel alınan bu kararı, Il. Osman'ın tahta çıktığı süreçteki uygulamaya benzetir. Yazara göre tıpkı ıo26jı6q'de I. Ahmed öldüğünde tahta oğlu yerine kardeşi geçirildiğinde veraset hakkı ile ilgili geleneksel kabullerin değişmesi gibi, bu kez de valide sultan konumu yeniden tanımlanıyordu. Haremin en kıdemli kadını sarayda kalırken, Turhan Sultan zamanı gelene kadar bir kenarda bekleyecek ama sonra gücünü gösterecekti. ı4ı

Alınan karar sonraki süreçte siyasi olayların şekillenmesinde de önemli bir rol oynadı. Zira sonraki birkaç yıl içinde sarayda, özellikle de haremde yeni oyunlar yazılmaya ve sahneleurneye başlanacaktı. Yeni oyunda başrolde yine Kösem Sultan vardı. Bu zeki kadın, İ.H. Uzunçarşılı'nın tanımlamasıyla; dört padişah devrinde saltanat sürmeye alıştığı için'44 valide sultanlık payesini başkasıyla paylaşmak niyetinde değildi.

142 Kara Çelebi-zade/Kaya 2003: 13.

143 Finkel 2007: 212.

144 Uzunçarşılı 1995: 252.

Çabuk büyü oğlum, çok, çok çabuk!

Saraya da girdi ikilik, asker ocaklarına da

Ancak sen, Mehmed'im, bu çatışan bu birbirini yok etmeye çalışan güçleri buyruk altına alırsan, ancak sen sağlam bir baş olarak gelişir bu güçleri yararlı bir işe koşarsan esenliğe erişir bu gövde; ancak o zaman gerçek büyüklüğe, mutlu bir sürekliliğe kavuşur ülken, güçlülüğe dayanan sağlıklı bir barışa.'45

Aniatılar iki valide sultan arasındaki rekabetin çok zaman geçmeden başladığını gösterir. Kösem Sultan ile Turhan Sultan arasındaki rekabetin şiddetinin artması büyük valide sultanın öldürülmesinden birkaç yıl öneeye dayanıyordu. Naima'nın ıo6ojı6so olaylarını anlattığı bölümdeki aktanını bunu doğrular. Tarihçi, iki valide sultanın bir yerde geçinemeyip, harem halkının ayrılığına sebep olduğunu, her iki grubun arasında büyük tartışmalar çıktığını, hatta çözüm için sadrazarnın davet edildiğini söyler. Sonunda birkaç kara ağa sürgün edilerek sorun çözülmeye çalışılır.'46 Tarihçinin anlattıkları haremdeki gruplar arasındaki çekişmenin artması sonrasında, sınıfların kendi içlerindeki çekişmenin mekansal örgütlenmeye de yansıdığı ve sınırların zorlandığı görülmektedir. Bu süreçte olayların akışında etkin olan sınıf ise özellikle kara ağalardı.

ıo6ıjı6sı'de büyük validenin ölümünden bir yıl önce gerçekleşen olayda etkin olan güçler arasında kara ağaların varlığı Kösem Sultan'ı tedbir almaya itmiş olmalı. Valide sultan kara ağaları karşısına alıp, harerne girmelerini ve dışarıya haber taşımalarını yasaklayan bir konuşma yaptı:

145 Oflazoglu. Kösem 2002: 6.

146 "İki valide-i muhtereme bir yerde imtizac etmeyip Darüssa'ade halkına ba'is-i tefrika olmakla ikisinin agaları beyninde azim münakaşa ve muhavere zuhı1r edip, "Ne yüzden tedbir gerektir" deyü sad-rıa'zam içeri da'vet olunup ba'zı asar-ı zarar hiss olunınakla Sinan Paşa Köşkü'nden ileri gitmege cür'et etmeyip i'tizar ile köşkten dagıldılar ve birkaç tavaşi nefy olunup fitne mündefi' oldu;" Naima f İpşirli 200T III/1259·

... Cümlenüze tenbih. Ba'del-yevm kendü halünüze olasız. Gerek harem umuruna gerek taşra umuruna karışmayasız. Cümlenüz azadsız kölesiz. Ancak harem kapusı önünde oturmakdan gayrı işünüz yoktur. Size ta'yin olunan harem kapusı önünde olan odalar-dur. Eğer harem kapusundan içerü bir adım duhulunuz tezkire irsal eylediğünüz mesmu'um olur ise bila-eman vela-te'hir kati olunursız. Eger umur-ı mühimme olub tarafımıza bildirmek iktiza ider ise, bir tezkire ile ketbuda kadına ifade idesiz. Ol dahi bize ifade ider. Ve kezalik taşraya dahi gerek tezkire ile ve gerek lisanen bir kelamınız çıkdugı mesmu'um olur ise enva'-i ukubet ile kati olunursız.I47

Derviş 'Abdullah'ın geriye dönük anlatısında büyük validenin kara ağalara karşı sert tedbir aldığı açıkça görülmektedir. Tarihçi bu konuşmadan sonra kara ağaların harem kısmındaki taraftarlarının da uzaklaştırıldığını söyler. Valide sultan diğer saray halkını da bu konuda uyarmaktan geri durmaz:"Neferatınuzdan birisi taşradan içerüye ve içerüden taşraya gerek kelimat ve gerek tezkire götürdügi mesmu'um olursa cümlenüz kati ile iktifa olunursız. ı48

Konuşma oldukça sert, suçlayıcı ve sınırları hatırlatıcı bir nitelik taşıyordu. Dahası büyük valide sultan, suçsuz olduklarını dile getiren kara ağaları "Devletiü sultanım bizim cürmimüz nedir? Bilelüm;" diyerek önceki taht değişimlerindeki etkilerinden ve özellikle de Sultan İbrahim'in kendisi için verdiği sürgünden dolayı da sorumlu tutuyordu.¹49 Kara ağaların böyle bir uyarı alması ve özellikle de haremdeki etkinliklerinin azaltılma-

147 Derviş 'AbdullahfSaka 2007= n Derviş 'Abdullah'ın aktardıgı bu olay Silahdar Tarihi'nde de geçer. Bu iki aniatı bir birini destekler ancak Silahdar, uygulamanın IV. Mehmed tarafından yapıldıgını söyler: "Harem-i hümayunda olan nisvan ve tevaşi Arab taifesi aşık ve ma'şuk ve külli gicelerde nöbetleri namıyla içerüde kaldıkça ba'z fesahatleri padişah hazretlerinin ma'lumları olmagla cülfıs-ı hümayfınla-rından sonra hizmeti olmayan Arab içerüye girmesün ve nöbetçi olan gice kalmasun tenbih buyurdı. Ve bu vazi'den Arablar gücendi. Nihani kızlar ile sözi bir idüp, cabeca gicelerde divan ve dam üzerinde koca gördük ya'ni harem ıstılahınca koca ibareti adem gördük diyü feryad ider oldılar." Silahdar 1928: 580-582.

148 Derviş 'Abdullah/Saka 2007= 73·

149 " Hey bre kara hınzirlar! Dahi cürmüfiüzi bilmez misiz? Sultan Osman fıtnesini iyledüfiüz. Ve Sultan Mustafa fıtnesi iyledüfiüz. Cariyeler ile yek-dil olup, oglum ile benim aramıza nifak idüp, beni bahçe ve yalı köşelerine tarh itdürdüfiüz." Derviş 'Abdullah/Saka 2007= 73·

sına yönelik bu girişim, valide . sultan ile kara ağalar arasındaki çatışmanın şiddetini göstermesi bakımından önemlidir. Bununla birlikte kara ağaların harem içindeki taraftarlarının uzaklaştırılmış olması kara ağaların kadınlar bölümünde de oldukça etkin olduklarını açıkça göstermektedir.

Aslında ıo6ıjı6sı yılına gelene kadar ağalar harem ile uyum içinde bir süreç yaşadı. Harem -daha doğru bir ifadeyle saray ve devlet- yönetimi genelde büyük valide sultanın elindeydi. Ancak, aynı anda iki validenin varlığı bazı sorunları da beraberinde getirdi. Oluşan iki grup kendi egemenliğini ortaya koyma mücadelesi verdi. Bir tarafta Kösem Sultan, diğer tarafta ise Turhan Sultan vardı. Bu tarihte Turhan Sultan artık kendi etrafında oluşan güç sayesinde etkinliğini yavaş yavaş arhrmış gibi görünüyordu. Bu durum Kösem Sultan'ı rahatsız etmiş olmalı ki yeni bir taht değişimi için girişime başladı. Büyük ve küçük valide sultanların arasındaki rekabet sarayı ikiye böldü.'5°

O güne kadar ağalar harem ile iyi geçinmiş ve büyük valide sultanı destekler bir tutum sergilemişlerdi. Ancak, J. von Hammer'in de dikkat çektiği gibi, yeniçerilerin izni olmadan sadrazam tayin edilmesi haremdeki bir gerçeğin ortaya çıkmasına ve bu zamana kadar siyasi ağırlığı ile büyük valide sultanın üstünde bir gücün varlığının ortaya çıkmasına yol açtı.151 Sarayda ortaya çıkan yeni güç Turhan Sultan etrafında, özellikle Uzun Süleyman Ağa olarak tanınan baş lalanın etkin çalışmasıyla oluşmuştu. Yeni sadrazarnın atanmasından on gün sonra, uzun zamandır birbirini tehdit eden bu iki grup, ı6 Ramazan ıo6ıj2 Eylül ı6sı tarihine gelindiğinde artık birbirlerine açıktan açığa düşmanlık göstermeye başladılar. Ne var ki Kösem'in öyküsü henüz bitmemişti ve yeni bir oyun hazırlamaya başlayacaktı. L. Peirce, iki valide sultan arasındaki bu güç mücadelesini, daha önce tahta geçme sorunu etrafında baba ile oğul arasındaki gerginliğin bir devamına benzetmekteydi.152

Kösem Sultan tek çıkar yolun yeni bir padişahın tahta geçmesi olduğunu düşünüyordu. İki valide sultan arasındaki çekişmenin başlan-

150 Jorga 2oor IV/69.

151 Bu sırada sadrazamlıga Siyavuş Paşa getirildi; Hammer 1829: 539·

152 Peirce 2002: 334·

gıcında büyük valide sultan tecrübeli ve siyaseti iyi bilen biri olduğundan avantajlı görünüyordu. Bilindiği gibi Kösem Sultan I. Ahmed'in gözde cariyesi olduğundan beri iktidarın merkezinde bulunuyordu. Buna karşın Turhan Sultan genç ve tecrübesiz bir görüntü sergilemekteydi. Ancak, olayların gelişimi hiç de beklendiği gibi olmadı. Kösem Sultan'ın karşı grubu hertaraf etme girişimi boşa çıktı ve oynadığı oyun onun sonu oldu. Kanlı biten bu hesaplaşma sırasında Turhan Sultan'ın hiç de küçümsenmemesi gereken biri olduğu ortaya çıktı. Peirce bu mücadelede, küçük valide sultanın iki önemli güce sahip olduğunu söyler: birincisi harem-i hümayundaki uzun deneyimi, ikincisi ise 17. yüzyıl ortasına gelindiğinde valide sultanın kurumsal meşrutiyetinin ve gerekliliğinin herkesçe kabul edilmiş olmasının ona sağladığı avantajı iyi kullanması.153

Dönemin anlatılanndan anlaşıldığı kadarıyla, olaylar Kösem Sultan'ın yeniçeriler arasında oluşan hoşnutsuzluğu alevlendirerek, Turhan Sultan taraftarlarını ortadan kaldırmak istemesiyle başlar.154 Dönemin birçok tarihçisi kendi bakış açısıyla olaya değinir. l55 Bunlar arasında en ayrıntılı olarak ele alanlar Naima ve bir yabancı gözlemci olarak Ricaut'tur.156 Geriye dönük bir değerlendirmeyi de ı8. yüzyılda Derviş 'Abdullah yaptı.l57 Ricaut, yabancı bir seyyah gözüyle, olasılıkla da olaya tanık olan birinden duyduklarını ayrıntılı olarak anlatır ve büyük valide sultanın ölümünden de üzüntü duyduğunu gizlemez.158 Ricaut olayı o kadar önemsemiştir ki, yazdığı eserin konusu kapsamı dışına çıkma pahasına detayları vermekten kendini alamamıştır. Naima'nın uzun ve dramatik anlatısı sarayda gerçekleşen olayın boyutunu anlamamız bakımından önemlidir. Tarihçi, Kösem Sultan'ın öldürülmesini anlatırken, 153 Peirce 2002: ısı.

154 Ricaut olayın başlama nedeninin daha eskiye dayandığını ve Kösem Sultan'ın Sultan İbrahim'i öldürme olayiarına karışması ve Turhan Sultan'ın kocasının başına gelenin oğlunun başına da gelmesinden korkması olduğunu söyler. Ricaut ı668: 12.

155 Olayı ele alan dönem kaynakları için bkz. Katip ÇelebijAycibin 200T III/897-899; Solak-zadejÇabuk 1989: Ilj6o2-6o3; Naimajipşirli 200T 1325-1346; Ricaut ı668: 11-24; Evliya Çelebi/Gökyay I99S: l/115. Abdurrahman Abdi PaşajDerin 2oo8: 38-42; Katip Çelebi, Evliya Çelebi, Solak-zade ve Abdurrahman Abdi Paşa olayı çok ayrıntılı olarak ele almamalarına karşın, Naima ve Ricaut detaylı bilgi verir.

156 Naimajipşirli 2ooT III/I325-ı34ı; Ricaut ı668: 11-24.

157 Olayın farklı bir anlatısı için bkz. Derviş 'Abdullah/Saka 2007: 74 vd.

158 Ricaut ı668: 11-24.

valide sultanın ölümünden duyduğu üzüntüyü de dile getirerek olaya karşı tutumunu da sergiler:

Müverrih bu husılsu ziyade tafsil edip İstima'ından tıba hüzn ü melal gelecek nice ahval zikr eylemiştir. Yazılmak münasib değil idi, lakin tarihden masıld alıval-i alemin nik ü bedi ve deka'ik u hakayıkına vakıf olmaktadır.'59

Tarihçinin, iki valide sultanın arasındaki mücadelenin başlama nedenleri arasında saydığı aynı makamı paylaşmanın getirdiği bir dizi sorun ve yandaşlannın kışkırtmalannın olayın iki valide sultan dışında da geliştiği izlenimi verir. Özellikle baş aktörlerin sarayın iç ağalan olması bunu doğrular. Naima, tahtın sahibinin değişmesinden sonra Turhan Sultan'a validelik makamı verilmesinin küçük valide sultanın da çevresinde bir taraftar topluluğunun oluşmasına yol açtığını söyler. Bu durum özellikle harem içindeki hiziplerin şiddetlenmesine neden olur. Grubun başını çeken ve küçük valide sultan üzerinde etkin olan baş lala Süleyman Ağa, padişahın hocası Hoca Reyhan Ağa ile musahip İsmail Ağa, bir müddet sonra büyük valide sultanın adamlarını ikinci plana iterler.'60 Özellikle Naima'nın durumdan endişe duyan Kösem Sultan'ın,'6' Turhan Sultan'ın adamlanndan korktuğundan can derdine düşüp yeniçeri ağalarına sırtını dayadığını söylemesi,'62 bu sırada haremde güç dengesinin yavaş yavaş Turhan Sultan ve adamlarına geçtiğini de gösterir. Gelişen olaylardan rahatsız olan Kösem Sultan'ın adamları, özellikle de Bektaş Ağa, valideyi yoldan çıkarmaktan geri durmadılar. Naima, olaylar sırasında sabırlı davranan büyük validenin de sabrının taştığını söyler:

159 Naimafİpşirli zooT III/1325.

• 160    Derviş 'Abdullah geriye dönük anlatımında iki validenin arasını bozan kişi olarak Lala Süleyman'ı gösterir: "Evvela gerçek valde sultanufi baş agası iken baş kapu oglanı olan Uzun Süleyman Aga didük· leri kara mel'fın iki valde arasında nifak itmekle aralarında bir mikdar burfıdet vakı' olmagın...;" Derviş 'Abdullah/Saka ZOOT 74·

• 161    Naima, durumu anlatırken Kösem'in Turhan Sultan'dan çekinmesini şöyle aktarır: "Turhan Sultan etba'ının şerrinden havf-i cana düşüp.. .": Naimafİpşirli zooT III/1325.

• 162    Katip Çelebi büyük valide sultanın, agaların varlıgının şart olduguna dair bir düşünce içinde oldu-gunu söyler: "çün Büyük Valide noksan-ı 'akl muktezasınca, "devleti tutup duran bu agalardır. Bunlar giderse 'alem here ü merc olur" i'tikadında idi." Katip ÇelebifAycibin ZOOT III/896.

... büyük valide'nin dahi haline münasib olan sabr u sükUt ve ibadat ve ta'ata rükun iken ' ^^ uUjı û i6j ma-sadakı olmağın devlet ve ta'ayyünden el çekmeyip Turhan Sultan'ın taraf-ı hilafında olup iki validenin tevabi'i beyninde bi'd-defe'at müşacere olmuştu.¹64

Gelişmeler Kösem Sultan'ı yeni bir oyun yazmaya itti; şimdiki amacı, IV. Mehmed'i tahttan indirip yerine Il. Süleyman'ı geçirmek ve Turhan Sultan'ı da Eski Saray'a göndermekti. Böylece eskisi gibi tek başına saltanat sürmeyi amaçlıyordu. Zira Şehzade Süleyman'ın validesi Dilaşub Sultan (ı627-ı689) Turhan'a göre daha saf gönüllü ve yönetilmesi daha kolaydı. Oyunu başlatırken yanında güvendigi bostancıbaşı Ali Aga ve kireşçibaşı bulunuyordu.165

Anlatılar, olayın şiddetli olarak yaşandıgı yerin saray oldugunu göstermektedir. Özellikle Turhan Sultan'ın taraftarlarının agırlıklı olarak saray halkından oluşması durumun onun lehine gelişmesine neden olmuştur. Kösem Sultan'ın IV. Mehmed'i tahttan indirme girişimi, Godfrey Goodwin'in de dedigi gibi, saray casuslarla dolu oldugundan166 çok geçmeden Turhan Sultan ve adamları tarafından duyulacaktır.

Kösem Sultan işe önce agaları kışkırtmakla başladı. Onlara yolladıgı tezkirede "sizin aleyhinize sa'y eden maru'z-zikr dört nefer tavaşiyi taleb ü takl edesiz"ı67 diyerek, planını da anlatıyordu. Buna göre, gece demir kapı ve bazı kapılar büyük valide sultanın emriyle açık kalacak, yeniçeriler ve agalar saraya girerek, Sultan IV. Mehmed'i ve Turhan Sultan'ın adamlarını öldürerek, tahta Süleyman'ı geçireceklerdi. Yeni senaryo hazırlanmış ve roller dagıtılmıştı, geriye sadece oyunun oynanması kalmıştı. Ancak bu plan Naima'nın da belirttigi gibi "heyhat, rubbe ümniyettün tuthikü min-ha'l-meniye,"168 onun sonunu hazırladı.

ı63 Araf Süresi 6. Ayet: "İnne'l-insane le-yetga " (Insan kendini yeterli gördügü için mutlaka azgınlık eder). Ayetin tamamı şöyledir: "kella inne'l-insane le-yetga, " (Hayır! Insan kendini yeterli gördügü için mutlaka azgınlık eder).

ı64 Naimajİpşirli zooT III/ı325.

ı65 Naimajlpşirli zooT Illfıp6.

ı66 Godfrey Goodwin. Osmanlı Kadınının Ozel Dünyası (çev. Sinem Gül). Istanbul: Sabah Kitapları, 1998: II7.

ı67 Naimajipşirli zooT lllfıp6.

ı68 Heyhat! Öyle dilekler vardır ki onlarla ölüm bile alay eder. Naimafİpşirli 200T Illfıp6.

Büyük valide sultan ağaları böyle kışkırtırken, bir yandan da kan dökülmeden olayı halletmenin peşindeydi. Bunun için helvacıbaşı Üveys Ağa'ya iki kavanoz zehir verip, padişaha içirmesini söyledi ve bu işi becerebilirse büyük ihsanda bulunacağını vaat etti. Ancak büyük valide sultanın en yakın yardımcısı Meleki Kadın, bildiği bu sırrı gidip Turhan Sultan'a anlattı. Durumu öğrenen valide sultan, Süleyman Ağa ve Reyhan Ağa'ya haber verdi ve hemen tedbir alındı.169 Tam bu sırada ağalar tarafından saraya gönderilen ve dört hadımın istendiği tezkire geldi_ I?O Süleyman Ağa olayların ayrıntılarını öğrenme çabasındayken, büyük valide sultanın planını bilen biri gelip ona planı anlattı: "Bu gece sarayın ba'zı kapıları açık kalacaktır ve ocak halkı gelip şu vecihle sıl'ikasda cür'et edeceklerdir. "ı7ı

Gelen bilgi önemliydi ve tedbir alınmazsa, kendisi dahil birçok kişi öldürülecekti. Durumu hemen Turhan Sultan'a iletti. Reyhan Ağa, Lala İbrahim Ağa, İsmail Ağa ve Ali Ağa bu durumun kabul edilemeyeceğini, büyük valide sultanın öldürülmesi gerektiğini bildirdiler. Hemen bir plan yapıldı, buna göre; olaylardan haberleri yok gibi davranarak karşı tarafı ortadan kaldıracaklardı. Durum giderek Kösem Sultan'ın aleyhine gelişiyordu.

Plan yapılır ve akşamüzeri olaydan haberleri olmamış gibi davranılarak saray avlusuna çıkılır. Büyük valide sultanın adamlarının kılıç kuşanıp bir şeylere hazırlandığı görülünce, Süleyman Ağa geri dönüp zülüflü kethüdası ile birkaç kişiyi çağırıp padişahın tarafında olmalarını ister: "Padişahın ekmeğini ne gün için yersiz hal ü kazıyye şöyledir ma'sılm-ı pak padişaha bu gadre razimıSJZ."172

Naima, ağanın daha sonra birçok bölüğe haber yolladığını, bunlar arasında Eski Saray'ın teberdarları, Yeni Saraylı denilen emektarlar ve büyük

169 Naimaflpşirli 200T III/1326; Derviş 'Abdullah bu olayı anlatırken, Uzun Süleyman'ın küçük valide sultana haber verdiğini söyler: "Yakında senüi'i tarafında olan kara agalarui'i cümlesini kati iderler. Ve sizi habs iderler. Zira büyük valdenüi'i agaları müşavere iyledüklerin haber aldım. Sultan Mehemmed azi idüp, Sultan Süleyman nasb ideceklerdür. ikinci yahıld üçinci giceye degin bu fıtne zuhılr ider. Eger bu kulıi'iuza i'timad olunmaz ise tecessüs buyurasız ki; büyük valdenüi'i agaları ba'de'l-işa silahlanup, kapusı tarafına varırlar...;" Derviş 'Abdullah/Saka 200T 75·

170 Tezkireyi getirip hadımları isteyen ağalar şöyleydi: Yeniçeri Ağası Kara Mustafa Ağa, Bektaş Ağa, Kethüda Bey ve Ömer Ağa ve Şeyhülislam Abdülaziz Efendi, Kadıaskerler ve Nakip Efendi; Katip Çelebi/ Aycibin 20oT III/897·

171 Naimafİpşirli 20oT III/1326-1327.

172 Naimafİpşirli 200T III/1327·

validenin kahvehanesinde olanların dışındakilerin bu ittifaka dahil olduklannı söyler. Bunun yanında zülüflülerin yüz yirmi kişi olduklarını da belirtir. Ayrıca has odada bulunanlara da haber yollanıp durum onlara da anlatılmıştır.I73

İttifak sağlandıktan sonra, Süleyman Ağa önderliğindeki grup kılıç kuşanıp saray meydanına gelir. Ancak büyük valide sultanın adamları da silahlanmış onları bekliyordur. Naima, bu grubun yaklaşık üç yüz kişi olduğunu ve valide odası etrafında nöbet tuttuklarını söyler.174

Durumu gören kapı ağası gelip Süleyman Ağa ile yanındakilere neden toplandıklarını sorar ve büyük valide sultanın istendiğini öğrenince durumu padişaha bildirir. Ancak, padişah istediklerinin olamayacağını ve dağılmalarını emreder. Fakat grup dağılmaz ve Süleyman Ağa önderliğinde büyük validenin bulunduğu yere yürünür. Nihayet odanın önüne gelindiğinde ağa tam içeri girecekken, bu sırada olayların gelişiminden habersiz olan Kösem Sultan kendi adamlarının geldiğini düşünerek, nöbetçilere "geldiler mi?" diye sorar. Ancak soruya cevap verenin Süleyman Ağa olduğunu anlayınca içeri kaçıp saklanır. Naima, valide sultanın nihanhanelerin -mahzen, bodrum- birine saklandığını, hatta burada bulunan bir dolap üzerindeki gizli bir iç odada kaybolduğunu söylemektedir. Ancak Kösem Sultan'ın saklanması boşunadır. Gelenler onu saklandığı yerde bulur ve Küçük Mehmed adında biri asılı olan perdelerin birinin ipini kesip, valide sultanı orada boğar.175 Ölüm olayı şehzadelerin öldürülmesine benzer bir şekilde gerçekleşmiştir. Kan dökmeden boğulması hanedan üyesine gösterilen saygıdan kaynaklanmaktadır. P. Ricaut, Kösem Sultan'ın özellikle kılıç ve başka bir silahla değil, iple boğulma emrini padişahın verdiğini söyler.176

Plan işlemiş ve valide sultan odasında basılarak boğulmuştu. I77 Ricaut, olayların kırk saat sürdüğünü, ayrıca büyük valide sultanın son sözünün "yiğit-

173 Naima/İpşirli 20oT III/1327.

174 Naima/İpşirli 20oT III/1327

175 Naimaflpşirli 20oT III/IJ28.

176 Ricaut 1668: 19.

177 Bu çahşma sırasında yaşanan bir olayı Ricaut şöyle aktarır. "Olaylar hızla gelişirken, Süleyman Aga durum hakkında Turhan Sultan'a bilgi verir. Valide sultan durumdan endişe eder ve hızla oglunun odasına girer, arkasında Süleyman Aga da vardır. Valide: 'ah eviadım mahvolduk,' diye haykınr;" padişah birden dehşete kapılır ve lalası Süleyman Aga'ya sarılarak "Lala, Lala kurtar beni" der. Ricaut olayı anlahrken padişahın kullandıgı sözü Türkçe olarak vermiştir. Ricaut 1668: 16.

ler, bana zalimlik etmeyin" olduğunu söyler. I78 Böylece ı6 Ramazan ıo6ıj2 Eylül ı6sı tarihinde sahneden biri daha çekilmiş oluyordu.ı79 Naima olayın detaylarını verirken, büyük validenin ölümünden duyduğu üzüntünün yanında yakalanıp öldürülmesinden önceki davranışı da saygısızca bulur. Bununla birlikte cenazenin ve Kösem Sultan'ın cariyelerinin olayın gerçekleştirildiği gün beklenıneden Eski Saray'a götürülmesi ise dikkat çekicidir.

Ol gün, şehit valide-i şehidenin cenazesi Harem-i hümayCmdan ihraç ve Saray-ı Atik'a gönderHip anda techiz ü tekfin olunup, Sultan Ahmed merhumun türbesinde defn olundu. Harem-i hümayCmda ne mikdar cevarisi var ise hemen ol gün cümlesi Eski Saray'a nakl olunup merhume malından bir mikdar gayeti on bin akçeye dek verilip ikişer sandık esbab u eşyalar ile cümlesi taşra ihrac olundular ve hallerine münasib birer Müslimana tezvic ettiler.180

Sonuç olarak, 17. yüzyılın başlarından itibaren Osmanlı hanedan tarihi içinde önemli bir yer edinmiş, yirmi sekiz yıl valide sultanlık yapmış, birçok isyan ve altı taht değişimi görmüş olan Kösem Sultan'ın hikayesi bitmiş oldu. Artık onun yerine sahnede başkaları vardı.

YENİ DöNEM, YENİ OYUNCULAR

Bu olaydan sonra naiplik görevi Turhan Sultan'a geçerken, ülke yönetiminde de onun taraftarları etkin olmaya başladı. ıo66jı6s6'da Köprülü sülalesinin ilk ferdi yönetime gelene kadar da bu böyle devam etti. Artık valide sultana olan yakınlığı ve onun üzerindeki etkin gücü sayesinde sarayda nüfuzu her geçen gün daha da artacak bir fıgür sahnede olacaktı: Süleyman Ağa.

178 Ricaut 1668: 23

179 Naimajlpşirli zooT III/1328-1329; jorga konuyu anlatırken valide sultanı öldürenleri şöyle tanımlar; "Rum asıllı, asil ve yetenekli bu kadın, sarayın hadım ayak takımı ve 'akılsız' o^lanları tarafından kısa bir direnişten sonra bir perdenin ipi ile en acı şekilde gece vakti bo^azlandı;" Jorga 2005: IV/69; Öztuna, Kösem Sultan öldürüldüğünde altmış iki yaşında, Uzunçarşılı, altmış beş ile yetmiş arasında, Finkel ise yetmişe yakın oldu^nu söyler; 357; Uzunçarşılı 199S: 256; Finkel 200T 218; Bununla birlikte dönemin tarihçeleri ve günümüz araştırmacılarının ortak kanaatİ bu dönemin "a^alar saltanatının" sonu oldu^ yönündedir.

18o Naimajipşirli zooT III/I343·

Olayların ertesi günü korkuyu üzerinden atan padişah, sabah devlet adamlarını ve saray görevlilerini huzuruna çağırdı. İlk sözü alan Hoca-zade Mesud Efendi ve Hanefi Efendi, Osmanlı padişahına karşı gelenlerin hepsinin asi sayılacağını ve öldürülmesinin caiz olduğunu savundular. Hemen sancak-ı şerefln çıkarılmasını ve padişaha itaat eden tüm Müslümanların toplanması için şehre tellallar gönderilmesini, gelmeyenlerin de cezalandırılmasını önerdiler. Tüm bu olaylar sırasında İbrahim'in tahttan indirilmesinin baş aktörlerinden olan müftü Kara Çelebi-zade Alıdülaziz Efendi'nin olmaması dikkat çekiciydi. Kararsız bir tutum sergileyen müftü padişahın çağrısına da icabet etmeyince yerinden oldu ve kısa bir süre sonra da Sakız Adası'na sürgüne gönderildi.'8' Onun yerine uzun tartışmalardan sonra Turhan Sultan'ın çevresi tarafından desteklenen Ebu Said Efendi atandı. Bu atamadaki amaç hiç kuşku yok ki, öldürülen büyük valide sultanın katilleri için müftüden istenecek fetvanın önüne geçmekti. Yeni müftünün ilk işi sancak-ı şerif etrafında toplanmayanların idamı için fetva vermek oldu.'82

Artık İstanbul siyasetinde yeniçerilerin egemenliği son bulmuş, gösterinin yeni oyuncuları Turhan Sultan'ın konumunu destekleyen saray ağaları olmuştu. Siyaset sahnesinde tek başına kalan yeni valide naiplik görevini padişah rüştünü ispat edene kadar devam ettirecekti. Ancak gelişen bu olaylar sırasında, düzenin yeniden sağlanması ve yeniçeri ağalarının etkisiz hale getirilmesindeki kararlarda önemli rol oynayan kişi Uzun Süleyman Ağa'ydı. C. Finkel'e göre Ağa: "Turhan Sultan'ın iradesinin esas temsilcisiydi. "'83

Tüm bu olayların bir diğer başaktörü ve Kösem Sultan'ın en büyük destekçisi Bektaş Ağa'nın ise durumu pek parlak görünmüyordu. Olaylar ağaların aleyhine gelişince onlar da canlarını kurtarma telaşına düştü.'84

ı8ı Abdurrahman Abdi Paşa/Derin 2008: 41.

r82 Katip ÇelebifAycibin 20oT 898; Naimafİpşirli 2ooT III/I333-I3J6.

r83 Finkel 2007: 220.

r84 Olayların bitmesinden sonra agaların başına geleni Katip Çelebi şöyle degerlendirir: "bir iki sene 'aleme velvele virüp Devlet-i 'aliyye'yi kabza-i tasarruflarına alan agaların 'akıbet-i kan bu vechile hitam bulup ke-enne-lem-yeki'ın oldılar. Hadden tecavüz iden bagilerin hakkında 'adetullah böyle olagelmiş-dir;" Katip ÇelebifAycibin 2ooT 898.

Süleyman Ağa, Bektaş Ağa'yı sevmiyor, ona karşı kin duyuyordu. Zira Bektaş Ağa dört hadımının başının istendiği tezkire için de ağaları teşvik etmişti. Çaresiz durumda kalan Bektaş, Süleyman Ağa'ya bir tezkire yollayıp yalvardı. Hata yaptığını, padişaha karşı asi olmadığını ve canının bağışlanmasını diliyordu:

Cümlemiz mansıblarımızdan geçtik, kuşca canımızı bize bağışlan.

Haşa ki, biz padişaha asi olayız. Huzur-ı hümayuna varmaktan imtina'ımız dahi kesret-i tebe'atı küstahanemize bina'en su'i ceza tertibinden havfendir.'85

Ağanın yalvarması boşunaydı, bir süre saklanmaya çalıştı ancak en yakın dostunun ihbarı sonucu bulunarak öldürüldü. '86 Bunu izleyen günlerde, Kösem Sultan'ın yandaşlarından birçoğu ortadan kaldırıldı.

O sırada Veziriazam Siyavuş Paşa yeterince güçlü değildi. Zira birkaç hafta içinde, bu dönemde Osmanlı hanedan tarihinde çözüm bulma çabasının yansıması olan görev değişikliği bir kez daha gerçekleşti ve yerine Gürcü Mehmed Paşa getirildi. Ancak gelen paşanın da selefierinden farklı bir kaderi olmadı. Tüm bu atamalarda etkin olan biri öne çıkıyordu: Süleyman Ağa.'87 Naima, Siyavuş Paşa'dan mührü Süleyman Ağa'nın aldığını söylerken ağaya karşı olan tutumunu sergilercesine, olayın saygı sınırları dışında geliştiğini ve paşaya bir vezir gibi davranmadığını dile getirir.'88

Veziriazamlığa getirilen Gürcü Paşa'nın başarısızlığı yerini Tarhuncu Ahmed Paşa'ya bırakmasına neden oldu.'89 Ancak, atama hiç de kolay olmamış, hatta padişahın mührü Giritli Mehmed Paşa'ya yollamasını

r85 Naimafİpşirli 200T III/IJ42.

r86 Katip ÇelebifAycibin 2007: 898; Naimajipşirli 2ooT Ill/1344-1346.

187 Katip ÇelebifAycibin 2007: 899; Naima/İpşirli 20oT III/r368.

• 188    Tarihçinin aktarırnma göre Süleyman Ağa, veziriazamdan mührü isterken sert bir şekilde "ver mühr-i şerifi" demişti. Naima/İpşirli 200T III/1368; Evliya Çelebi de Naima'ya benzer bir tutum sergiler. Süleyman Ağa'nın yaptığının saygısızca olduğunu belirtir: "bre sefiyye oğlan, deyü müh-ri alup Gürci Muhammed Paşa'ya virdi; " Evliya Çelebi/Gökyay 1995: l/rr5, yine başka bir yerde: Illfr88.

189 Katip ÇelebifAycibin 2o0T 903.

engellemek için Valide Turhan Sultan perde arkasından divana müdahale ederek, kendi istediği kişinin vezir yapılmasını sağlamıştır.'9°

Kösem Sultan'ın ölümünden sonra artık gücü elinde tutmaya başlayan önemli oyunculardan biri Turhan Sultan olmuştu. Mehmed'in çocuk yaşta olması onun yerine kararlar alması ve yönetirnde etkinliği kaçınılmaz olmuştu. Bu dönemde Turhan, oğlunun programını düzenliyor, hazineden alınan gelirleri toplayıp dağıtıyor, arada oğlunun onayı olmadan bazı idari kararlar bile veriyordu. Mesela, Turhan, sadrazarnın kendisini ve padişahı Tophane'deki dökümhanelere ve oradan da Eyüp Sultan'a davet etme programını değiştirme yetkisini kendinde bulabiliyordu.'9' Turhan sadece oğlunun hayahnı programlamıyordu, aynı zamanda devletin yönetimiyle ilgili önemli kararlar da alıyordu. Sadrazarnın çeşitli asker sınıflarına maaş ödenmesi için ısrar etmesi üzerine valide sultan şiddetle karşı çıkmış ve hazinede para kalmadığını, bu parayı başka yerden bulması gerektiğini söylemişti.'92

Valide sultanın müdahalesi sonucu sadrazam olan Tarhuncu Ahmed Paşa'nın destekçileri, yine valide sultan ile Hoca-zade Mesud Efendi'ydi. Ancak bu gelişmenin dışında kalan Süleyman Ağa durumdan pek memnun olmadı. Kendi tabiriyle kadri bilinmiyor ve sözü dinlenmiyordu. Naima, bu durumu hissettirmeye çalışan ağanın padişah ve valide sultana naz yaptığını söyler.'93 Tarihçi, bunun yanlış olduğunu ve padişahlara naz yapmanın bulunduğu mevkiden düşmeye yol açacağını, boş kafalı'94 ağanın bunu anlamadığım söyleyerek onu yerrnekten de geri dur-maz.'95 Nihayet uzun süre sarayda etkili olan Süleyman Ağa'ya daha fazla dayanamayan valide sultan, onu azledip, Mısır'a gitmesine izin verdi.'96

• 190    Valide hazretleri vera'·i perdeden söze gelip "bu meclis bu husus için akd olunmuştur niçin söyle· mezsiz, elbette kimi vezir etmek gerektir cevab veriniz;" Naima/İpşirli 200T Ill/ıo42; Ayr. bkz. Evliya Çelebi/Gökyay 1995:l/ıı5.

• 191    "Sa'adetlü arslanımı bayramın ikinci güni Tophane'ye dimişsiz buncan demden berü gitdügi degildür. İnşallah bayramın ikinci güni Tershane Bagçesi'ne gitsün. Üçünci güni Eyüb'e gitsün şöyle ma'lılm olma;" TSMA E72ooj69; Yay. Thys-Şenocak 2009: 58.

• 192    TSMA E72ooj68; Yay. Thys-Şenocak 2009: 59·

• 193    Naimafİpşirli 2ooT III/1410.

• 194    Oysaki Naima, Kösem Sultan'ın ölümüyle sonuçlanan olayları anlatırken Süleyman Aga'yı akıllı ve iri yarı biri olarak tanımlamaktadır; Naima/İpşirli 200T III/1326.

• 195    Naima/İpşirli 200T III/1410. Naima, aganın bundan başka biriki kabahati daha oldugunu söyler. Bkz. Naima/İpşirli 20oT III/1410.

• 196    Naima/İpşirli 20oT III/1409.

Tarhuncu Ahmed Paşagörevde ancak biryılkalabildi. Başarısızlığının bedelini canıyla ödedi. Ondan sonra bu göreve gelen bir dizi veziriazam da kısa süre bulundukları mevkide durumu düzeltemediler. Girit Savaşı devam ediyordu ve siyasi sahnedeki iktidar mücadelesinin yarattığı kaotik durum tutarlı bir politika izlenmesine engel oluyordu.

İKTİDARIN ORTAKLARI: DARÜSSAADE AGALARI

Keykavus197 (ö. 475 sonrası ?) Kabusname adlı eserinde, harerne alınacak hadım ağalarında aranması gereken özellikleri sayar:

Geldik imdi hadım etmeğe kul alırsan nişanı budur ki gayet kara ola ve türş yüzlü ola. Ve yüzü buruş buruş ola. Ve gövdesi arık ve derisi kuru. Ve saçı yufkacık ve dişleri seyrek, avazı incecik ve baldırı ince ola. Ve dudağı kalın ola ve burnu yassı ola. Ve parmakları kısacık ola ve boyu büğrü ve boynu inçe ola. Bu dediğim bilgi olunca sarayda hadım olmaya yarar. Filcürnle bu dediğim bigi ya dev gerekmiş hadım olmaya. Amma gerekmez ki sarayda ak hadım ola. Hassa ki benzi kızıl ola. Ve gayet sakın sanşın hadımdan ve kah hazer et bu cinsten. Hassa ki saçı yoluk ve gözü cımluzrak (sulanık) ve çapaklı ve yaşarır ola. Aydurlar ki kendi sever avrati veya ayruk kişiye sev-dirrnek için gidilik eder. Hasılı bunun gibiden hayır gelmez imiş.198

Osmanlı sarayında "kızlar ağası" veya "darüssaade ağası" olarak adlandırılan ve haremin sorumlusu kara ağaların saraya ilk alınışında Keykavus'un bu öğütleri dikkate alınmış olmalıdır.ı99 Öyle anlaşılıyor ki kadınlarla aynı alanı

197 Ziyarogulları'ndan (928-1077) Emir Unsurü'l-Maali Keykavus 1082 yılında yazdıgı ve oglu Giylanşah için nasihatleri içeren Farsça "Nasfhatname"si, "Kabusname " adıyla tanınmaktadır. Eser, vaktinde uyanmaktan, emanet saklamaya, yemek yemekten şarap içme adabına kadar birçok nasihatin bu-lundugu kırk dört bölümden oluşur.

198 Keykavus. Kabusname, (haz. Orhan Şaik Gökyay). İstanbul: Kabalcı Yayınları, 200T ıı8.

199 Hadım kullanımı Osmanlılara özgü degildir. Çin, Roma, Memluklu, Abbasi gibi devletlerin saraylarında da görülmektedir. İslam dünyasında hadımların kullanımı konusunda ayrıntılı bilgi için bkz. David Ayalon. Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study of Power Relationships, Jerusalem: The Hagnes Press, 1999; Ayr. bkz. Fuat Köprülü. "Hadım," İA, 198T 46; Buna karşın İslam alimleri hadım edilme gelenegini dogru bulmamaktadırlar. Buna neden olarak da Nisa Süresi ıı9 Ayet gösterilmektedir. "Onları mutlaka saptıracagım, mutlaka onları kuruntulara sokacagım ve onlara emredecegim de (putlara adak için) hayvanların kulaklarını yaracaklar. Yine onlara emredecegim de Allah'ın yarattıgını degiştirecekler. "

paylaşacak olan erkeklerin hadım edilmesi yeterli değildi, bunun yanında bir dizi özelliğe de sahip olmalıydılar. Zira Tavernier'in aktanını bunu doğrular:

sayıları çok daha az olan ve Afrika'dan gelen siyah hadımlar, daha önce de belirttiğim gibi, çok daha pahalı. Onların türünde çirkinlik güzellikten daha makbul sayıldığından, en şekilsizleri çok daha değerli oluyor. Basık bir burun, ürkütücü bakışlar, koca bir ağız, kalın dudaklar, simsiyah ve seyrek dişler, bunları satan tüccarların çıkarına oluyor.200

Osmanlı sarayında, hadım ağaların ilk kez ne zaman kullanıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Ancak en azından Çelebi Sultan Mehmed (1413-1421) döneminde olmalıdır. Mehmed Neşri, II. Murad'ın (14211444/1446-1451) isfendiyar'ın201 (1392 (?)-1440) kızını almaya gönderdiği düğün alayında iki hadımın; Şerafeddin Paşa ve Reyhan Paşa'nın isimlerini de sayar.202 Tarihçinin verdiği bilgiye göre iki paşa da olasılıkla Çelebi Sultan Mehmed döneminde sarayda yetişmiş olmalıdır.

Osmanlı sarayında ak ve kara ağalar olmak üzere iki grup bulunmaktaydı. Ahmed Tayyarzade 'Ata, II. Murad devrinde haremde ak ağaların kullanıldığını söyler.203 Ç. Uluçay'a göre iki grubun birlikte çalışması II. Mehmed döneminde olmuştur.204 Bununla birlikte bu dönemde ak ağalar daha önemli bir konumdaydı. Zira Bab'üs-sa'ade ağalığını yürüten ak ağa, Enderun'un da en önemli kişisiydi ve harem-i hümayuna da bak-maktaydı.ıo5

200 TavernierfTunçdogan 2007: 25.

201 Sinop'ta hüküm süren Candarogulları Beyligi'nin hükümdarı.

202 Mehmed Neşri. Kitab-ı Cihannüma. Il, (haz. Faik Reşit Unat, Mehmet Altay Köymen). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995: 579; Fuat Köprülü hadım kullanımının en azından I. Bayezid dö· neminde (1389-1402) oldugunu söyler; Köprülü 198T 46.

203 'Ata 1292·93: 34·

204 Uluçay 1992: 117.

205 Il. Mehmed'in kanunnamesinde bu durum açıkça belirtilmektedir "ve bizzat rikab-ı hümayı1ma sahib-i arz olanlar vüzeram ve kadiaskerlerim ve deftiı.rdarlarım ve yeniçeri agası ve iç halkından kapu agası ve odabaşı ve hazinedarbaşı ve kilercihaşı ve Saray-ı Amire'min agası sahib-i arzdır. Amma kapu-agası olan ihtiyar baştır. Ekseriya odabaşı ve kapuagası arz etmek gerekir;" Ahmet Akgündüz. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, I. Kitap: Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fatih Devri Kanunnameleri. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1990: 320.

Sarayda görevli iki sınıftan kara ağaların güçlerinin artmaya başlaması ı6. yüzyılın sonunda oldu.206 Bu döneme kadar geçen sürede kara ağalar devlet siyasetinde önemli bir rol oynamadı. Ancak yüzyılın sonunda darüssaade ağalığının ak ağalardan alınıp 982/1574'te Halıeşi Mehmed Ağa'ya (ö. 1590) verilmesi dengelerin değişmesine neden oldu.207 Görevde on altı yıl kalacak olan ağa, kendisine verilen yetkilerden faydalanarak darüssaade ağalığı görevinin bab'üs-sa'ade ağalığından ayrılmasını sağladı. Çok geçmeden 995/1586-87'de bab'üs-sa'ade ağasının idaresinde bulunan haremeyn evkafı nezareti görevini üzerine alarak gücünü daha da artırdı. Elde edilen güç darüssaade ağalarının zenginleşmesini sağladı. Mesala 1079/ı668'de darüssaade ağası nezaretinde yüz on üç vakıf vardı. Bu vakıfların yüz on ikisi İstanbul'da, otuz yedisi Rumeli'de, yüz altmış dördü Anadolu'daydı.208 Zira Albertus BoboviUS209 (ö. 1675 ?) kara ağaların ak ağa-

206 Darüssaade a^alarının artan bu güçlerine paralel olarak, sanat hamili^ine de soyunmalan hakkında güncel bir çalışma için bkz. Tülün De^innenci. Resmedilen Siyaset: Il. Osman Devri (ı6ı8-ı6ıı) Resimli El Yazmalannda Değişen İktidar Sembolleri, (yayınlanmamış doktora tezi, [sonradan Iktidar Oyunları ve Resimli Kitaplar, Istanbul 2012, Kitap Yayınevi]). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, 2007; Ayr. bkz. Zeren Tanındı. "Topkapı Sarayı'nın A^aları ve Kitapları." Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Sosyal Bilimler Dergisi. 313· 2002: 41-56; Zeren Tanındı. "Bibliophile Aghas (Eunuchs) at Topkapı Saray." Muqarnas, 2004: 333-343·

207 Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 45; Bu de^işimin nedeni konumuzun dışında olmasına karşın Derviş 'Abdullah'ın görüşü şöyledir: "Ey aziz karındaşlar! Şevketlü padişahımız bu kara hayiniere bu mertebe i'tibar itdügi nedendür diyü su'al iyiersenüz cevab budur ki; padişahlar bu kara mel'unlara i'tibar ve i'timad itdüklerine sebeb üçdür. Evvelki sebeb budur ki; padişahlar şahzade iken bu kara hadımlardan okurlar. Küçük yaşından berü ülfetleri bunlar iledür. Anınçün bu kara hayiniere i'tibar iderler" Zira İmam Fakih Ebu'l-Leys rahmetu'llahi aleyh hazretleri te'lifiyledügi Şir'atü'l-islam kitabında fasl-ı fı Süneni't-ta'lim ve't-ta'allüm didügi fasılda yazar ki "Oglancıkları okumaga virdügiftüz vaktde ahlak-ı hamide sahibi ademiere viresiz. Ve nesebi hasebi pak olsun ve edib olsun, avrat olma-sun. Ve abd olmasun. Hürrü'l-asl olsun. Lisanı fasih olsun... ;" Derviş 'AbdullahfSaka 200T ıoo-ıoı. 2o8 Ülkü Altındağ "Dârüssaâde." TDVİA. 9^ 1994: 1; Dârüssaâde ağalarının politik gücü ve senetlerine örnek olarak bkz. Jane Hathaway. "The Wealth and Influence of an Exiled Ottoman Eunuch in Egypt: The Waqf lnventory of Abbas Agha." JESHO. 37/4. 1994: 293-317; Jane Hathaway. "The role of the Kızlar A^ası in 17th-ı8th Century Ottoman Egypt." SI. 75, 1992: 141·158.

209 Leh kökenli Albeıt Bobovi (Bobowsky, Bobrowsky, Ali Ufki) Tatarlar tarafından esir alındıktan sonra saraya satılmış ve 19 yıl iço^lan olarak yaşamıştır. Özellikle musiki sanatında uzmanlaşan Bobovi, Ali Ufki Bey olarak da tanınır. Saraydan ayrıldıktan sonra "Serai enderum cioe, Penetrale del Seraglio detto nuovo dei Gran Signori Re Ottomani " adlı eseri yazdı. ı665'te yazdı^ı metni Almanlar ı669'da, İtalyanlar da ı679'da yayınlamıştır; Ayr. bkz. C. G. Fisher ve A. W. Fisher. "Topkapı Sarayı in the Mid-Seventeen Century: Bobovi's Description. " AO. ıo, 1985[1987]: 5-8ı; Albeıtus Bobovius. Albertus Bobovius ya da Santuri Ali Vjki Bey'in Anılan Topkapı Sarayı'nda Yaşam, (çev. Ali Berktay). Istanbul: Kitap Yayınevi, 2002.

lardan daha fazla bir gelire sahip olduğunu söyler. Buna göre, ak ağaların yıllık gelirinin iki yüz on dokuz bin lira olmasına karşın; bu rakam kara ağalar için altı yüz elli bin liraydı.2'0 Bununla birlikte Bobovius, darüssaade ağasının gelirine ek olarak padişahtan, kadın efendilerden, sultanlardan ve hasekilerden aldıkları hediyelerden dolayı akağalardan daha fazla bir servete sahip olduklarını da belirtir. ²¹¹

Tüm diğer görevliler gibi darüssaade ağalığının da belirli bir görev süresi olmadığından, oyunda ne kadar kalacakları sahnedeki becerilerine ve kurdukları ilişkilere bağlıydı. Mesela, el-Hac Beşir Ağa (ö.1746) bunu en iyi şekilde gösterenlerdendi. Ağa, 1129/1717'de atandığı görevde yirmi dokuz yıl kaldı.212 Bazı nedenlerle görevden alınanlar ise Mısır'a sürülürdü. Bunlardan biri IV. Mehmed'in sünnetinden sonra çok kan kaybetmesine neden olduğu öne sürülen Celali İbrahim Ağa'ydı (ö. ı6sı).2'J

• 17.    yüzyılın başında Osmanlı Devleti'nde tahta çıkma geleneğinde meydana gelen değişiklik darüssaade ağalığı kurumunun öneminin artmasına neden oldu. Sancağa gönderilmeyen şehzadelerin eğitiminden sorumlu olmalarının yanında, belki de esas güçlerini borçlu oldukları valide sultaniara olan yakınlıkları bunda önemli rol oynadı. Bobovius, kara ağaların ne kadar güçlü bir konum elde ettiklerini aktarır:

Hiçbir sıra dışı görevi olmayan bu zenci haremağaları, ak ağalada aynı maaşı alır, ama kızlar ağası yetkisi altındaki birçok selatin camisinin yönetiminden gelen büyük geliriere sahiptir ve bunlardan günde üç yüz sikkeyi bulan bir kazanç sağladığı tahmin edilmektedir ki, bu da yılda yaklaşık altı yüz elli bin lira yapar; üstelik padişahtan, kadın efendilerden, sultanlardan ve hasekilerden sık sık büyük armağanlar alan kara ağalar her zaman ak ağalardan daha büyük servetler biriktirir, çünkü adı geçen kişilerin her an yakınında bulunur ve hünkarın gözdesi olmak ya da bu konumu sürdürmek isteyen bütün kadınların çevirdiği entrikalara karışabilirler; bu tür

210 BoboviusjBerkay 2002: 27·28.

2n BoboviusjBerkay 2002: 28.

212 Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 63.

213 Naimajİpşirli 200T Illjı248; Ahmed Resmi Efendi/Turan 2ooo: 54·

işlerde arabuluculuk yapıp başarı sağladıkları zaman imparatorluğun en yüksek rütbeleriyle ödüllendirildikleri bile görülür ve aslında sadece yarı kadın erkekler olmalarına karşın, birçoğunun ordulara komuta ettiğine, kimilerinin de en büyük eyaletleri yönettiğine tanık olunmuştur.214

Padişah ve ailesine olan yakınlıkları sayesinde güçleri hızla artan darüssaade ağaları önce sarayda, daha sonra özellikle 17. ve ı8. yüzyıllarda devlet yönetiminde etkili olmaya başladı. 215 Öyle ki sadrazamların azil ve tayinlerinin yanında saltanat değişimlerinde bile önemli rol oynuyorlardı. Elbet kabul edilmelidir ki; ı6. yüzyılın sonlarından itibaren haremin ve sarayın etkin bir gücü konumuna gelmeye başlayan harem ağalarının bu gücü elde etmesinde önemli bir etken de gelecekte hanedanlığı yönetecek olan sultanların eğitiminde aktif olarak yer almalarıydı.216 r8. yüzyılda Derviş 'Abdullah, kara ağaların güçlerini ve padişahların onlara itibar etmelerini üç nedene bağlıyordu. Bunlardan ilki kara ağaların şehzadelere olan yakınlıklarıydı: "Evvelki sebeb budur ki; padişahlar şahzade iken bu kara hadımlardan okurlar." İkinci sebep olarak padişaha istedikleri zaman ulaşabilmelerini gösteriyordu ve buna örnek olarak da ıo96jı684-85'te tebardarlar ocağında hocalık yaptığı sırada duyduğu bir olayı aktarıyordu: "Bir gün kızlar agası Yusuf Aga'nufi agzından bu sözi işütdim ki: "Şevketlü padişahımız ile bir husus içün bu gice görüşmek iktiza iyledi. Meger baş kadın ile bir odada yatur uyurlar imiş. Yardım, uyandırdım. Güçle güciyle göfilüni yapdım. Hele işimi gördim" didi." Tarihçinin ileri sürdüğü üçüncü neden ise valide sultan ve harem kadınlarıyla olan yakın ilişkileriydi. "Üçünci sebeb, bu mel'un ve hayin kara hadımlar valde sultan ve sa'ir kadınlamii karşusına varup, kelb gibi temelluk ve yehudiler gibi tabasbus iderek ve ba'zı vakt aglayurak derler ki; bizden gayri padişahımıza ve size hayr-hah yokdur. " Bu ağlamaların işe yaradığını ve etkilenen kadınların padişaha gidip kara ağaları övdüğü-

214 Albertus BoboviusjBerkay 2002: 28. 215 Derviş 'Abdullah/Saka 200T 74,101.

216 Jane Hathaway. Beshir Agha, Chief Eunuch of the Ottoman Imperial Harem. Oneworld, Oxford, 2oos:xiv.

nü söyler: "Bu karalar bizim abd memlukümüzdür. Bunlarufi malları ve vücudları bizimdür. Her ne işiniz olur ise bunları mahrem idüp, ancak bunlar ile müşavere idesiz. "2'7

Hiç kuşku yok ki Osmanlı hanedan tarihi içinde önemli darüssaade ağalarından biri el-Hac Mustafa Ağa'ydı (ö.ı624).2'8 Ağa bir ilki gerçekleştirerek divanıhümayunun maaş dağıtmak amacıyla toplandığı bir gün I. Mustafa'yı odasına kapahp II. Osman'ın tahta geçmesini sağladı.2'9 Böylece I. Mustafa'nın tahta çıktıktan sonra onu sürgüne göndermek istemesinin intikamını da almış oluyordu. Hasan Bey-zade Ahmed Paşa'ya göre, ağayı sürgünden kurtaran valide sultan; onun tatlı diline ve ağlayan gözlerine aldanmıştı:

... mukadderat-ı ilahiyye zuhur itmekle mukarrer olmağla, anlarun pendai hayr-hahanelerin kabu ü iz'an eylemeyüp, gudubet-i li sanına ve çeşm-i giryanına aldandılar.220

El-Hac Mustafa Ağa'nın saltanat değişimindeki rolü darüssaade ağası kurumunun bu dönemde ne denli güçlendiğini göstermesi bakımından önemlidir. I. Mustafa'nın kısa süren saltanatı sırasında da ağa sesini yükselterek, sultana karşı muhalif kişiliğini yansıtmaktan geri durmamış-tı.22' Ancak, ağanın saltanat değişimindeki etkisi dönemin tarihçisi Hasan Bey-zade tarafından şiddetle eleştirildL Tarihçiye göre o yanlış bir tutum sergiiemiş ve yaptığı iş sonunda devlet üç ay gibi kısa bir sürede iki defa cülus bahşişi dağıtmak zorunda kılmıştı. Hasan Bey-zade sadece bunu eleştirmiyordu; aynı zamanda ağanın I. Ahmed döneminde sağlamış olduğu rahatlık ve gücü kaybetmesinden rahatsız olduğundan, gücünü tekrar elde

217 Derviş 'Abdullah{Saka 200T 101-102.

218 El-Hac Mustafa Aga için bkz. Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 48; Degirmenci 200T özellikle Sultanların Vazgeçilmez Dostu: El-Hac Mustafa Aga başlıgı alhnda 71-83 vd.

219 Katip Çelebi{Aycibin 200T 433; Peçevi{Baykal 1992: 338-339; Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 48.

220 Hasan Bey-zade Ahmed Paşa. Hasan Bey-zade Tarihi, Metin ve İndeks (ıooJ-ı045/ı595·ı6J5)- III, (haz. Şevki Nezihi Aykut). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2004: 919.

221 Peçevi/Baykal 1992: 338.

etme çabasıyla tüm bunları yaphğını ileri sürüyordu. Bu nedenle ağanın Sultan Mustafa hakkında gizlenmesi gereken hareketlerini söylemesi de yanlıştı.222 Hasan Bey-zade'nın bu tutumuna karşın, Katip Çelebi, ağanın I. Ahmed döneminde saygı duyulan ve işleri önceden düşünüp halleden biri olduğunu söyler.223

Yönetime etki eden sadece el-Hac Mustafa Ağa olmadı. Ondan sonra gelenler de aynı girişimlerde bulunmaktan geri durmadı. Bunlardan biri el-Hac Mustafa Ağa'dan yaklaşık elli yıl sonra göreve getirilen Süleyman Ağa'ydı.224 Abdurrahman Abdi Paşa'nın "ceri ve cesfır"225 olarak tanımladığı ağa kısa sürede elde ettiği güç sayesinde el-Hac Mustafa Ağa gibi Osmanlı hanedan tarihinde bir ilki gerçekleştirerek ıo6ıjı6sı'de hem de henüz lala iken bir valide sultanın ölümüyle sonuçlanan olayın baş aktörü oldu. C. Finkel'e göre "Turhan Sultan'ın iradesinin esas temsilcisi" olan ağa bu olaydan sonra gücünü daha da artırdı.226

Ancak Süleyman Ağa da dönem tarihçilerinin eleştiri okıarından kurtulamadı. Naima, Sadrazam Siyavuş Paşa ile Süleyman Ağa arasındaki anlaşmazlığın ayrıntılarını verdiği anlatısında, ağayı elde ettiği güç sayesinde her işe karışmakla suçlar. Bu anlaşmazlık sırasında paşanın "bu ne asıl vezarettir ki ben bir Arabın maglub ve malıkUmu olam" sözünün, Süleyman Ağa'nın kulağına gitmesi, paşanın görevinden alınmasına neden oldu.227 Tarihçinin bu aktanını gösteriyor ki dönem içinde darüssaade ağaları önemli bir güce ulaşarak, yönetime rahatça müdahale etmişlerdir.

Darüssaade ağalarının siyasi oyundaki başarıları ve rollerin dağıtımındaki etkilerine en şiddetli eleştiriyi yapan, bununla birlikte kara hadımlığın Osmanlı hanedanlığına özgü olduğunu söyleyen "Ve'l-hasıl Al-i Osman Devleti'nde gayri devletde kara hadımlar yokdur. Ve bu dev-

222 Hasan Bey-zade Ahmed Paşa/Aykut 2004: 919.

223 Katip ÇelebifAycibin 2ooT 433

224 Süleyman Aga için bkz. Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 55-56; Derviş 'AbdullahjSaka 2007: 74-75·

225 Abdurrahman Abdi Paşa/Derin 2oo8: 46.

226 Finkel 200T 220; Naima, Süleyman Aga'nın akıllı ve iri yarı biri oldugunu söyler. Evliya Çelebi onun için "zişt-i akfır " tanımlaması yapar; Evliya Çelebi/Gökyay 1995:IIIj287

227 Naimafİpşirli 200TIII/ı365.

lete dahi yakın zamanda duhul iylediler" Derviş 'Abdullah oldU.228 Öyle ki tarihçi, I. Ahmed, I. Mustafa, II. Osman devirlerini de içine alarak, kara ağaların Osmanlı taht mücadeleleri içindeki rollerine dikkat çekerken, bu devrin tarihini yazan kişileri, darüssaade ağasından korktukları için gerçekleri olduğu gibi yazamamakla suçlar. Dahası Sultan İbrahim ve IV. Mehmed devirlerinde yaşanan ve kadınların etkin olduğu dönemi hazırlayanların da kara ağalar olduğunu söyler_229 Mesela, Kösem Sultan'ın ölümüyle sonuçlanan olayın başlatıcısı olarak kara ağaları gösterir:

ol kara kafır hadımlar ümmü'l-mü'minin olan valde sultan hazretlerini şehid idüp, nice cevahirlerin yagma iylediler, sübhanallahi'l-azim. Uzun Süleyman didükleri kara kafır ve münafık hadırnun nifakıyla ne kadar fıtne ve fesad zuhur iyledügi kütüb-i tevarihde musarrahdur...23°

Sonuç olarak, ı6. yüzyılın sonlarından itibaren güçlenmeye başlayan darüssaade ağası kurumu uzun yıllar siyasete yön verdi ve adeta yönetimin bir ortağı oldu. Yüzyılın sonunda çıktıkları sahnede uzun yıllar kalmayı başaran ağalar, bunun yanında rollerin dağıtımında da önemli bir rol oynadı. Naima gibi kimi diğer Osmanlı tarihçilerinin şiddetli eleştirilerine maruz kalmalarına karşın, Il. Osman'ı tahta çıkaracak ve IV. Mehmed'in isyancılardan sığındığı ilk kişi olacak kadar güç elde ettiler.

Bu bölümde ele alınmak istenen konu, önceki bölümde de üzerinde durolan "valide sultanların" artan siyasi gücüyle paralel olarak "darüssa-ade ağalarının" gücünün artışını ortaya koymakh. Tarihsel süreç içinde birbirleriyle yakın ilişki içinde bulunan her iki kurumun birbirine paralel bir gelişim süreci göstermesi dikkat çekicidir. Dahası özellikle ı6. yüzyılın sonlarından itibaren Enderun' dan, harerne taşındığı gözlemlenebilen yöne-

228 Derviş 'Abdullah/Saka 200T 66.

229 Orhonlu 1988: 233-234.

230 Derviş 'AbdullahjSaka 200T 75; Orhonlu 1988: 234-235.

tirnin iki baş aktörünün yaşam mekanlarının oluşumunda bir şekilde siyasi ortamdaki güçlerinin önemli bir rolü olmalıdır.

ÇöZÜM ÇABALARI: TURHAN SULTAN'IN SAHNEDEN ÇEKİLMESİ

Mehmed Halife, Sultan İbrahim'in öldürülmesinden ıo66jı655 tarihine gelinceye kadar kul tayfasının dokuz defa ayaklandığını, bunların haksız yere yapılıp, pek çok kişinin öldürülerek maliarına el konulduğu suçlamasında bulunur.23' Tarihçinin bu tutumu devletin içine girdiği durumu açıkça gösterir. Mesela, ıo66jı656'da İstanbul'da aylarca devam eden şiddetli bir isyan adeta devletin içinde bulunduğu kötü durumun dışavurumudur. Daha sonra "Çınar Yakası" olarak adlandırılan olayın görgü tanığı Eremya Çelebi Kömürcüyan'ın anlatısı olayın boyutunu verir. 5 Cemaziyelevvelfı Mart günü gerçekleşen isyan nedeniyle Cuma namazı bile iptal edilmiştir.232 isyancılar maaşlarının düşük akçeden ödenmesinden şikayet ederek, sorumluların idamını istemekteydi. Bunlar arasında bazı kara ve ak ağalar vardı; ama listedekiler arasındaki asıl önemli kişi valide sultandı. Eremya Çelebi, olaylardan çok korkan padişahın sürekli titreyip ağladığını söyler.2JJ isyancıları yatıştırmak kolay olmadı. istenilen kişilerden sadece valide sultandan vazgeçildi ama geri kalanlar öldürüldü.234 Bunlar arasında Kösem Sultan'ın planlarını Turhan Sultan'a söyleyen Meleki Kadın da bulunuyordu.2J5 Olaylar uzun süre devam etti. Padişah ancak iki ay sonra saray dışına çıkıp Cuma narnazına gidebildi.236 Büyük olasılıkla isyan valide sultanın naiplikten

231 Mehmet Halife 1340: 49·

232 H. D. Andreasyan ve F.Ç. Derin. "Çınar Vak'ası." İstanbul Enstitüsü Mecmuası. " III, 195T 58; Ayr. Çınar Yakası için bkz. VecihifAkkaya 195T 133-136.

233 Andreasyan-Derin 195T 61; Mehmed o sırada on dört yaşındadır.

234 Ereroya Çelebi, IV. Mehmed'in annesinin aifedilmesi için aglayrp bagışlanmasını isterligini söyler. Ereroya ÇelebifAndreasyan-Derin 195T 63.

235 "Kendi adamları tarafından "büyük sultan" adı verilmiş olan Mülki Hatun için de neler söylenemez? Kendi çocugu için 6.ooo kuruş sarf ederek, mücevher ve inci ile süslü bir altın beşik yaptırmış olan bu kadın şimdi ne hale geldi. Kendisi oldugu gibi, bütün şan ve şerefi mahvoldu ve o büyük serveti başkalarına kaldı. Ölümü de şan ve şevketine layık bir şekilde olmamıştır. Delikten delige kaçtıktan sonra, saklandıgı yerde bulunmuş ve cellat tarafından bogulduktan sonra, rezilane bir şekilde agaca asılmıştır;" Andreasyan-Derin 195T 63.

• 236    Andreasyan-Derin 195T 71. Olayın farklı bir gözden anlatımı ve daha fazla ayrıntı için bkz. Naima/ ipşirli 2ooT IV/1648-1655·

çekilip "Köprülüler" döneminin başlamasına yol açan kararın alınmasında etkili olmuştur.

Alınan tedbirlerin sonuç vermemesi, hizip gruplarının kendi amaçları dogrultusunda çalışıp zenginliklerini artırma çabası işleri daha da kötüleştirdi. Halk her fırsatta isyan etti ve birilerini günah keçisi seçerek bedel ödetti. Bu dönemde aranan çare bir türlü bulunamıyordu. ıo66jı6s6 yılına gelindiginde yaşlı olmasına karşın, görev yapacagı yıllarda birçok yenilik yapacak biri sahneye çıktı: Köprülü Mehmed Paşa.

Köprülü Mehmed Paşa'nın veziriazamlıga getirilmesi Turhan Sultan'ın naiplik döneminin de sonuydu. Beş yıl on iki gün sürdürdügü bu görevi bittiginde henüz yirmi dokuz yaşındaydı. Ancak yaşadıgı dönemdeki siyasi çalkantılar onu yormuştu. Her ne kadar naiplikten feragat etmiş olsa da valide sultanlık görevi ölünceye kadar devam etti.>37

Köprülü Mehmed Paşa ıo66jı6s6'da göreve geldiginde yeni bir dönem de başlamış oldu: Köprülüler dönemi.'38 Finkel'in "güçlü hanedanların saltanatı" olarak tanımladıgı>39 bu dönemde ardı ardına Köprülü ailesi fertleri ile onların himayesindeki kişiler veziriazam oldu ve devlet yönetiminde önemli işler başardı. Mehmed Paşa'nın ıo7ı/ı66ı'de ölümünden sonra göreve gelen oglu Fazıl Ahmed Paşa, genç yaşına ragmen o dönem için uzun sayılabilecek süre sadrazamlık yaptı ve o da babası gibi görev başındayken ıo87/ı676'da öldü. Ailede adeta başarı başarıyı getiriyordu. Veziriazamlık görevini alan sonraki fert Köprülü Mehmed'in damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'ydı ve o da 1093/ı683'te Viyana Kuşatması'ndaki başarısızlıgı bahane edilerek idam edilene kadar başarılı işler yaptı. Bu tarihten sonra ailenin bir diger damadı Siyavuş göreve gel-

• 237    Turhan Sultan Osmanlı hanedan tarihinde valide sultanlık payesini en uzun süre taşıyan kişidir. 238 Köprülü Mehmed Paşa için bkz. Tayyib Gökbilgin. "Köprülüler." İA. VI. 197T 892-908. (Altınay) Ahmet Refik. Köprülüler. 1-11, İstanbul, 1913; Metin Kunt_ ne Köprülü Years: 1656-1661. (yayınlanmamış doktora tezi). Princeton University, 1971; Heidrun Wurm. Der Osmanische Historiker Hüseyn b. Ga'fer, genannt Hezarfenn und die lstanbuler Gesellschaft in der zweiten Haelfte des 17. ]ahrhundirts. Freiburg 1971; Metin Kunt, "The Waqf as an Instrument of Public Policy: Notes on the Köprülü Family Endowments." Studies İn Ottoman History in Honour of Professor V.L. Minage, (ed.) Colin Heywood-Colin lmber. Istanbul 1996: 189-198; Jorga 2005: IV/78-1o3; Itzkowitz 2008: ıı8-123, 146. M. Çagatay Uluçay Harem adlı kitabında Turhan Sultan'ın Köprülü Mehmed Paşayı veziriazamlıga getirerek devlete ve millete en büyük iyiligi yaptı^ını söyler. Uluçay 1992: 65.

239 Finkel 200T 228-258.

rnek için dört yıl bekledikten sonra ancak birkaç ay veziriazamlık yapabil-dL Onu takip eden yıllarda Köprülü Mehmed'in küçük oğlu Fazıl Mustafa norjr689'da aldığı görevi, 1103/I69ı'de Habsburglara karşı yapılan savaşta ölene kadar devam ettirdi. II04/r692'de Kara Mustafa'nın yetiştirdiği Çalık Ali bir yıl, II09·III4/r697-I702 arasında Köprülü Mehmed'in kardeşinin oğlu Amcazade Hüseyin Paşa ve II22/I7ro'da da hanedanlığın veziriazam olan son üyesi Fazıl Mustafa'nın büyük oğlu Nurnan bu göreve geldi.24° 17. yüzyılın ikinci yarısında ve ı8. yüzyılın başlarında sadrazamlık yapan Köprülüler Osmanlı vezir ailelerinin en varlıklı ve en güçlüsü konumuna ulaştı. D. Goffman'ın vurguladığı gibi, bir nevi padişah yönetiminden vezir yönetimine yumuşak geçiş oldu ve bu Osmanlı yaşamının pek çok yönünde görüldü; ancak en yalın biçimde sergilendiği alan ise bayındırlık işleriydi.241

Sonuç olarak, ı6. yüzyılın sonlarından itibaren yönetirnde görülmeye başlanan değişim, yeni oyuncuların sahne almasına olanak tanıdı. Yeni oyuncular arasında valide sultanlar ve darüssaade ağalarının varlığı sarayın -özellikle de haremin- ön plana çıkmasına neden oldu. Valide sultanların daha aktif bir politika sergilemeleri -belki de zorunda kalmaları- her alanda yansımasını buldu.

Ancak bu çalışmanın konusu siyasal süreci irdelemek ve modern araştırmacıların tutumlarının nedenlerinden çok, siyasi yönden etkinlikleri artan ve haremde ikamet eden iki önemli gücün -valide sultan ve darus-saade ağalarının- yükselen konuıniarına paralel olarak, değişimin ikamet ettikleri rnekanlara ne ölçüde yansıdığıdır. Siyasi güç kazanan harem mensuplarının yaşam alanlarında yapmış olduğu çözümlemeler ve bunların yansımaları tartışılacak konular arasındadır.

Kabul edilmelidir ki bu dönemin siyasi ortamını anlamak, özellikle IV. Mehmed'in görünürdeki bağımsız duruşuna karşın arkasındaki siyasi yapıyı oluşturan saraydaki etkin güçlerin yaşam alanları arasında oluşturdukları sınırların ve çizgilerin belirlenmesinin altında yatan nedenleri bulmayı kolaylaştıracaktır. Zira bir sonraki bölümde ele alınacak olan IV.

240 Finkel 200T 228.

241 Goliman 2004: 264.

Mehmed'in tahta çıkış süreci ve sonrasında iki valide sultanın varlığının getirdiği kimi sorunlar yukanda verilmeye çalışılan siyasi ortam dikkate alınarak irdelenecektir.

ÜÇÜNCÜ BöLÜM

TOPKAPI SARAYI HAREMİ:

YASAKLAR VE SINIRLAR

Onceki bölümlerde vurgulandığı gibi özellikle ı6. yüzyılın ikinci yarısında valide sultan ve darüssade ağaları makamının güçlenmeye başlaması bu iki sınıfın siyasi hayatta etkin bir rol oynarna-larına yol açtı. Buna paralel olarak Osmanlı hanedan tarihi içinde haremin etkinliğinin artması da, kadınların ön plana çıkmaya başladığı ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren oldu. Özellikle ı6. yüzyılın sonlarından itibaren siyasi sahnede görülmeye başlayan kadınlar, haremin karmaşık mekanlarına çekilmek yerine, mekanları iktidar oyununun oynandığı bir sahneye dönüştürdü. Oyundaki rol arkadaşları ise kara ağalardı. Bu dönemde siyasi çalkantıların ve hanedan yönetimindeki değişimin ön plana çıkardığı iki fıgürün -valide sultan ve darüssaade ağası- güç kazanmaya başlaması ile birlikte yaşadıkları mekanlar da önem kazandı.

Bu bölümde üzerinde durulacak olan kimi Osmanlı tarih yazarlarının şiddetle eleştirdiğP valide sultan ve darüssaade ağalarının yaşadığı haremin yapısı ve özellikle IV. Mehmed döneminde siyasi çalkantıların, hiziplerin hayat bulduğu yer olan harem-i hümayunda bilinçli veya bilinçsiz olarak oluşan sınırlar ve buna bağlı olarak haremin hiyerarşik yapısındaki güç oyunlarıdır. Ayrıca, ıos8jı648 ile ıo62jı6sı yılları arasında Osmanlı hanedan tarihinde ilk kez, iki rakip valide sultan haremi birlikte kullanmışlardır. İki ayrı valide sultanın tek bir valide sultan odasına yerleşmeleri ya da onu paylaşmaları sonucu kimi mekansal sorunların mimari örgütlenmeye yansıması ve çözümü de tartışılacaktır. Valide sultan odasının görece kısıtlı ve küçük alanında iki aktif siyasi fıgürün bir arada olması büyük sorun yaratmıştı. Ancak daha önce de üzerinde durolduğu gibi bu sorun taraflardan birinin ölümüyle çözümlenebilmiştir!

I Harem-kadınlar-ağaların Osmanlı yazarları tarafından eleştirilmesi için bkz. Bölüm 2.

• 2    Kösem Sultan'ın öldürülmesiyle ilgili bkz. bölüm 2.

Harem, İslam dünyasında saray yaşamıyla ilişkili bir kurumdur. Wolfram von Soden, harem kelimesinin Akkadca'dan geldiğini söyler. Ona göre kelimenin aslı "baramu(m)"dur ve "örtmek, gizlemek, ayırmak" anlamını içeriO Arapçada harem (^Y·")"haram olan, korunan, gizli, kutsal, yasak kılınmış, mukaddes olan yer" anlamına gelir.4 Bunun yanında evlerde kadınlara ayrılan bölümü de işaret eder. Yunanlı yazar Ksenofon (MÖ.430-355) kadınların evde oturmasının dışarıda vakit geçirmesine tercih edildiğini ve bunun da yasayla belirlendiğini söyler. Buna göre ideal hane yapısında kadınların bulunduğu mekan sürgülü bir kapıyla erkeklerinkinden ayrılır, böylece evden çıkmaması gereken hiçbir şey dışarı çıkmaz ve cariyelerin doğurganlığı evin sahibi tarafından denetlenir.S

Yahya Kemal (Beyatlı), saray kelimesinin bizde de, Frenk'te de bir kadın rayiliası olduğunu söyler. Yazara göre daha ilk ziyaretinizde Topkapı Sarayı'nın erkek değil de dişi olduğunu sezersiniz. Birinden diğerine geçilen bu yüzlerce oda bir vücut ve ten cennetidir. Mermer vücutlu, san saçlı, mavi gözlü, kömür gözlü Rum ve ela gözlü latin kızlan sarayın kadınlığını gösterir.6 1961-70 yıllan arasında Topkapı Sarayı Müzesinin müdürlüğünü yapan Hayrullah Örs'ün ise bir mahalleye benzettiği7 sarayın Haliç cephesinde kurulu olan harem, sarayın diğer mekanlarından farklı olarak daha dar, sıkışık ve karmaşık bir yapıya

• 3    Wolfram von Soden. "baramu(m), " Akkadisches Handwörterbuch, I, Unter Benutzung des lexikalischen Nachlasses von Bruno Meissner (ı868-1947) bearbeitet von Wolfram von Soden, Otto Harranssowitz, Wiesbaden, 1965: 323·

• 4    Mehmet Kanar. "Harem," Arapça Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları, 2009: 741; Şemseddin Sami. "Harem," Kamus-ı Türki, (haz. Ahmed Cevdet). İstanbul: İkdam Matbaası, 1318: 545; Harem mukaddes olan yer anlamını içerdi^nden, Mekke ile Medine toprakları için de kullanılır, aynı zamanda yabancıların girmesi yasak olan evin bölümü ve bu bölümde -haram- ikamet eden kadınları da içerir; Anonim. "Harem." İA. VIJI, 198T 230; İsmail Parlatır. "Harem." Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınları, 2oo6: 584; Alıdülkerim Özaydın- Nebi Bozkurt. "Harem." DİA. XVI, 199T 132.

• 5    Ksenofon. Oikonomikos. Akt. Cemal Kafadar. "Tanzimat'tan Önce Selçuklu ve Osmanlı Toplumunda Kadınlar," Çağlar Boyu Anadolu'da Kadın; Anadolu Kadınının 9000 Yılı. Ankara: Kültür Bakanlıgı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlügü, 1993: 197· Yunanlı filozof, yazar, tarihçi ve asker olan Ksenofon aynı zamanda Sokrates'in ögrencisiydi. Uzun yıllar Pers ordusunda Anadolu'da bulundu.

• 6    Yahya Kemal. Aziz İstanbul: Topkapı Sarayı'nda, Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları, (İstanbul. 1964): 114.

• 7    "Bir mahalle düşünün: kurulalı yüzlerce yıl olmuş, bu arada büyük yangınlar çıkmış. yananların yerine yeni binalar yapılmış; günün birinde deprem mahallenin büyük bir kısmını yerle bir etmiş, halk, eski yapıların kalıntılarıyla yeni barınaklar kurmuş; ama bu arada yoksulluk da baş göstermiş, bu da yetmemiş gibi kafile kafile göçmen gelerek buraya yerleşmiş...;" Hayrollah Örs. "Haremin Muamması." Türkiyemiz, 2, 1970: 2.

sahiptir. Abdurrahman Şeref Bey, 1909'da haremi gezdigi.nde, "Harem-i hümayun dairesi aynca bir alemdir" tanımlamasıyla büyük, muhteşem, süslü salonlar ve odaların ötesinde; dar, izbe merdivenler, alçak tavanlı odalar ve karanlık avlulardan oluşan sade bir yer olduğunu söyler.8 Haremin yaşam alanlanndan oluşan sade, dışa kapalı yapısı bugün de görülebilir.

P.J. de La Porte, büyük efendinin sarayının şehrin geri kalanından ayrı ve tamamen kendine özgü yasaları ve yaşam tarzları olan bir yer olduğunu söyler.9 1699-1714 arasında İstanbul'da bulunan Aubrey de La Motraye ise sarayı küçük bir şehre benzetir:

Saray o kadar geniş bir alana yayılıyor ki, doğrusu burayı küçük bir şehre benzetmernek elde değil. Aslında, bir saraydan çok bir saraylar kümesinden söz etmek daha doğru olacak. ı o

1655-56'da istanbul'da yaşayan Thevenot (1633-1667), hükümdarın sarayının görkemli olması gerekirken sade olduğunu söyler." Fransız doğa-bilimci Joseph Pitton de Tournefort, sarayın farklı zamanlarda ve padişahların istekleri doğrultusunda yapılan; bu nedenle çoğunlukla birbiri üstüne yığılmış, kimi yerlerde birbirinden kopuk konutlar topluluğu olduğuna dikkat çeker.12 Bununla birlikte seyyah, sarayın hiçbir eksiği olmadığını, bahçelerin, özel bahçeleri aratrnadığını da belirtir.

• 8    Şeref 1329: 8. Cüz: 457·

• 9    P.J.de La Porte. Tableau de l'Empire otoman. Paris, 1757; Akt. Gresrichard 2004: I4J.

ro "Saray o kadar geniş bir alana yayılıyor ki, dogrusu burayı küçük bir şehre benzetmernek elde degil. Aslında, bir saraydan çok bir saraylar kümesinden söz etmek daha dogru olacak; zaman içinde gereksinim duydukça eklemeler yapılmış, bazen bir sultanın istegine göre bir şeyler eklenmiş, yani böylece saray genişleyerek neredeyse küçük bir şehir halini almış. Dünyada belki de bu kadar geniş bir alana yayılan ve bu kadar büyük başka bir saray yok, dolayısıyla yapı Büyük Saray olarak anılmayı fazlasıyla hak ediyor." Aubry de La Motraye. La Motraye Seyahatnamesi (Voyages du Sr. A. De la Motraye en Europe, Asie Eten Afrique) (çev. Nedim Demirtaş, haz. Erkan Serçe). İstanbul: İstiklal Kitabevi, 200T 104.

n "Hükümdann sarayı İstanbul'a denizden gelirken göze çarpan ilk yerdir. Sahildeki bahçeleri ile çok güzel bir manzaraya sahiptir. Fakat muhteşem degildir. Bu kadar kudretli bir hükümdann sarayı çok görkemli olması gerekirken sadedir." Jean de Thevenot. Relation d'un voyagefait au Levant. Paris, 1663: 44-45; Jean Thevenot. ı6ss-ı6s6'da Türkiye, (çev. Nuray Yıldız). İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, 1978: 64-65. Fransız gezgin Jean Thevenot, Doguya yaptıgı seferde 1655'te İstanbul'a geldi ve 1656 yılına kadar şehirde kaldı. Farklı seyahatlerinde Mısır, Filistin, Irak, İran ve Hindistan'a gitti. Bu gezilerinden birinde 1667'de İran'da öldü.

• 12    TournefortjTunçdogan 2005: Il. Kitap, 12. Mektup: 30.

Tournefort'un aktarırnlarında dikkat çeken önemli bir ayrıntı, saray bahçelerinde gezintiye çıkan sultanlar hakkında söyledikleridir. Seyyah, bu gezintiler sırasında alınan bazı tedbirlere dikkat çeker. Buna göre, bahçede gezen hanım sultanları Galata halkının bakışlanndan korumak için balıçelere yapraklan dökülmeyen ağaçlar dikilmiştir.'3 Zira Tournefort'tan önce Thevenot da benzer bir yaklaşımla bunun korumacı bir tutum olduğunu söyler:

Hadım ağaları sarayın idaresini ellerinde tutarlar, kadınlara hizmet ederler, sarayın diğer mensuplanndan ayrı olarak hep birlikte otururlar, onları korumak için çok titiz ve uyanıktırlar. Sarayda bu yarı erkekleri aldatacak kadın bulunmamaktadır. Çünkü hükümdann çok kıskanç olduğunu ve bu kadınlardan birinin tek bir bakışının hayatına mal olacağını iyi bilirler. Sultanlar sarayın bahçesinde gezindikleri zaman, bostancılar yahut bahçıvanlar surların etrafında bulunmaktadırlar. Arkalarındaki büyük ve yüksek çatıya bağlı olan sopalan tutarak, deniz tarafına bakarlar ve sultanların dışarıdan görülmelerini önlemek için bahçe ile onlar arasında bir çeşit sur meydana getiriler, fakat hadım ağalan tarafından görülme endişesiyle bizzat kendileri sultaniara bakmaya cesaret edemezler, aksi takdirde derhal başları uçurulur. Bu kıskançlık o kadar fazlaydı ki, surlar yüksek olsa bile denizden geçen kayık veya gemilerin, sultanların bahçede oldukları sırada buraya dört yüz adımdan daha fazla yaklaşmalarına müsaade edilmezdi. işlerine gitmeleri için oradan geçmeleri icap ettiği takdirde şayet bahçenin yakınından geçiyorlarsa nöbetçi bir tüfek atarak onları uzaklaştırır ve böylece onlar da denizde büyük bir tur atmak zorunda kalırlardı.'4

• 13    "Bahçede gezen hanım sultanları Galata halkının ve diger yakın yerlerdeki halkın bakışların· dan korumak için balıçelere yaprak dökmeyen agaçlar dikmeye özen göstermektedirler;" Tournefortf Tunçdogan 2oos; ll. Kitap, 12. Mektup: 29; Mesela, n48/ 1735·36 tarihli bir fermanda lznik ve Karamürsel kadılarından saray bahçeleri için çınar, dişbudak, ıhlamur, karaagaç, idris ve çitlenbik gibi agaçlar istenmesi de bu tür sık agaçh bir bahçeyi çagrıştırır. Yay. Ahmet Refik. Onikinci Asr·ı Hicri'de İstanbul Hayatı (ı689·1785). Istanbul. 1930: 133·

• 14    ThevenotfYıldız 1998: 68; Thevenot 1663: 67-68.

Resim 6. Harem'in kadınlar bölümüne açılan kapı üzerindeki kitabe (Lev. 6/23)

Her iki metnin sunduğu bilgiler birlikte değerlendirildiğinde haremde yaşayan sultanların, saray bahçelerinde gezerken rahat hareket edemedikleri, kontrol altında oldukları ve kontrolü sağlamak için sıkı tedbirlerin alındığı açıkça görülür. Thevenot alınan tedbirleri padişahın kıskançlığına bağlıyor.

Haremin korunması adına yapılanların altında yatan düşünce hiç kuşku yok ki padişahın hane halkının yaşadığı alanın mahremiyetine verilen önemden kaynaklanıyordu. Bu bağlamda gösterilen özenin sadece sınırların dışında değil, aynı zamanda haremin kendi içinde de uygulandığı görülmektedir. Zira bugün, haremin kara ağalara ait bölümünden kadınlara ait bölümüne geçerken kullanılan kapının üzerinde yazılı olan ayet (Res. 6), haremin sınırlarını vurgular:

Ey iman edenler! Yemek için çağrılmaksızın ve yemeğin pişmesini beklemeksizin (vakitli vakitsiz) Peygamber'in evlerine girmeyin. (33=53)·'5

Kitabede yazılı ayette'6 geçen peygamberin evine ızınsiz girmeyin uyarısı, haremi kutsallaştırması yanında bu bölüme girmenin belli kuralla-

• 15    Ahzab Suresi 53· ayet; kitabedeki ayeti Necdet Sakaoglu ve Ahmet Şimşirgil Ahzab Suresi 52. ayetin ilk bölümü olarak verir; Sakaoglu 2002: 332; Ahmet Şimşirgil. Taşa Yazılan Tarih, Topkapı Sarayı, Tarih Düşünce Kitapları, İstanbul, 2005: ı86; Ahmet Akgündüz ise benzer içerikli bir diger ayetin varlıgını belirtir ve Nur Suresi 27. ayet demektedir; Akgündüz 2000: 244.

ı6 Kitabedeki ayet 53· ayetin bir kısmıdır. Ayetin başka bir yerinde ise peygamberin hanımlarından bir şey istediginiz zaman perde arkasından isteyin demektedir.

Resim 7· Harem'in kadınlar bölümüne açılan kapı 1915 (Gallica. bnf.frJBibliotheque nationale de France)

n olduğuna da dikkat çek-mektedir.'7 Ayetin harem kapısı ıçın seçilmesinin nedeni haremin bir aile yapısına sahip olduğunun vurgulanması yanında bu bölüme izinsiz girilmerne-si gerektiğinin de hatırla-tılınası olmalıdır. İzinsiz girilmemesi gereken yerin peygamberin evi olması haremin kadınlar bölümünü kutsal bir boyuta taşımaktadır. Kur'an'da benzer içerikli bir diğer ayet de başkalannın evlerine izinsiz girilmemesini önerir. Ancak bu ayette özellikle peygamberin evi zikredilmez; genel bir tanımlama yapılır: "evlerinizden başka evlere, geldiğinizi hissettirip, ev sahiplerine selam vermeden girmeyi-

niz"(24:27). Haremin kadınlar kısmının girişindeki Tann'nın elçisinin evinin anıldığı bu ayet kutsallık yüklemekte, harem peygamberin evi, harem halkı

da peygamberin hane halkıyla özdeşlenmektedir. Bu bağlamda düşünüldüğünde girilmesi izne bağlı olan bir yerde yaşayan kişiler de kutsal bir boyuta taşınıyordu. Zira haremin kelime anlamının girilmesi yasak yer olduğu düşü-

17 François Charles Pouqueville (1770-1838) kendisine harem gezdirilecegi sırada kapı açıldıgında saygı ile kanşık bir korku hissettigini söyler: "Anahtarların büyüklügü ve kapı menteşelerinin açılırken çıkardıgı ses, buranın yalnızlığı ve kutsallıgı ile karışınca ilk anda hepimize saygı ile karışık bir korku duygusu verdi;" Akt. Penzer ı.ooo: 7ı.; Fransız diplomat ve tarihçi olan François Charles Pouqueville 1798-1820 yıllan arasında Doguya seyahat yaptı.

Resim 8. Saraylı Kadınlar: Paul Ricaut. Histoire de l't^tat present de I'Empire Ottoman ... 1 670.

nüldüğünde daha da anlam kazanır. Hane halkının özel yaşamla ilgili bölümlerinin uzanhsı olarak haremde yaşayan kadınlara da "harem" denmesi,^{1 8} islamiyerin bu bölümlere hane kadınlarıyla aile bağı olmayan erkeklerin girişini kısıtlamasından kaynaklanıyordu. Aynı zamanda, harem saygı, dinsel saflık ve şerefkavramlarını içeriyordu. Dahası Tanrı'nın yeryüzündeki gölgesi (Zillullah fı'l-arz) olan padişahın kendisi ilahi bir varlık değildi ama hiç şüphesiz mevcudiyetiyle kutsal bir mekan yaratmaktaydı. Zira sarayın sadece erkeklerin bulunduğu bölümüne, padişahın orada yaşamasından dolayı harem-i hümayun denmekteydi. L. Peirce, ı6. yüzyılın sonlarında Yeni Saray'a, padişahın hane halkını yerleştirmek üzere bir dizi mekan yapılınca buranın sultanın varlığından dolayı aynı isimle anıldığını söyler.'9 Osmanlı tebaasının ıS Motıaye haremi gezdigi sıradaki harem kelimesinin sadece kadınlara ait bölüm anlamına gelmedi-gini aynı zamanda kadınları da ifade ettigini söyler: "Bu noktada, harem kelimesinin sadece kadınlara ait bölüm anlamına gelmeyip, aynı zamanda bizatihi kadınları da ifade ettigini belirtmekte yarar görmekteyim. Biz nasıl bir Hıristiyandan evlidir, degildir diye söz edersek, Türkler de içlerinden biri için harem sahibidir, degildir diye söz ederler;" MotıayejDemirtaş 2007= no.

19 Peirce 2002: 2-3.

zihninde oluşan sultanın sarayının dokunulmazlık imgesi o kadar yer etmişti ki, 17. yüzyılın akışı içinde zorla tahttan indirmelerin yaşandığı süreçte bile çok ender saldırıya uğradı. Alana bir tür kutsallık niteliği atfedilmesi tarihsel süreç içinde kendiliğinden oluşmuş ve benimsenmişti.

Norman Mosley Penzer 1934'te sarayı gezdiği sırada, haremin asıl işlevini kaybetmesine karşın, o dönem için bile rnekanlara girmenin zorluğunu dile getirir: "kendimi övmek gibi olmasın ama bu yazıların yazıldığı anda sarayı benden daha fazla görmüş olan bir başka kişi tanımıyorum. "zo Yazar kendini ayrıcalıklı hissetmekte hiç de haksız değildi. Ondan önce birçok kişi bu konuya değindi. Mesela, İtalyan gezgin Pietro della Valle (ıs86-ı652) ı6ıs'te haremde neler olup bittiğini söylemenin olanaksız olduğunu söyler.Z1 Benzer bir söylemi Tavernier de dile getirir:

Padişahın aşk yaşamında nasıl davrandığı, asla el atamayacağım bir sır ve bu konuda hiçbir bilgi edinemedim. Zaten, eğer amaç bir roman yazmak değilse, bu konudan söz edilmesi çok güç. Kaldı ki, aşk serüvenleri, sırları ortaya dökebilecek sırdaşlara asla göz yummayan entrikalardır ve ortada dolaşan söylentiler büyük olasılıkla gerçeklerden çok uzaktır.Z2

François Petis de La Croix'nun aktardığına göre, Venedik elçiliğinde görevli Dragoman Signor Grellot, haremi merak edip gözetlernek istemesinin bedelini hayatıyla ödedi. Pera' daki evinin darnma kurduğu bir teleskopla fırsat buldukça haremi izlemiş, ancak görevliler tarafından bir gün yine haremi izlerken yakalanınca idam edilmişti.23 Sonuç olarak girişin kesinlikle yasak olduğu bu kısma hiçbir elçi, devlet adamı

• 20    "Konu göründüğünden daha ilginçtir. Oryantalist tarih ve sosyoloji öğrencisi elinde bir tomar izin ve referansla beraber valiye, müze müdürüne ve diğerlerine gidip birçok ricayla çokca sabırla sarayın halka gösterilmeyen kısımlarını, yanında birileriyle özel olarak ziyaret edebilir; " Penzer 2000: 27.

• 2I    "Saadet Kapısı'nın ötesinde neler olup bittiğini söylemenin olanaksız olduğu anlaşılmıştır. " Akt. Miller I93I: 5; Penzer 2ooo: 2r. Pietro della Valle 8 Haziran I6I4'te Yenerlik'ten başladığı gezisinde 15 Ağustos 1614'te İstanbul'a gelmiş, yaklaşık bir yıl sonra 2 Eylül 1615'te İskenderiye'ye gitmek üzere ayrılmıştır.

• 22    TavernierfTunçdoğan 200T I56.

• 23 François Petis de La Croix. Etat giniral de l'empire Ottoman. I, Paris, I695: 355; Corneille Le Bruyn. Voyage au Levant, I, Pais 1725: 141; Akt. Miller 193I: 5·

ya da tarihçi girmediği varsayılabilir. Elimizdeki bilgilerin çoğu N. Necipoğlu'nun isabetli tanımlamasıyla, bildiklerini bir zamanlar sarayda yaşamış kişilerden topadamış veya herhangi bir şekilde buraya girmeyi kısmi olarak başarmış meraklı Batılıların düş gücüyle süslenmiş hikayelerinden oluşmaktadır.24

BiRKAÇ GiZLi ZiYARETÇi

Bu bölümde sıkı kontrol altında tutulan, ancak tarihi kaynaklardan anlaşıldığı kadarıyla harerne girebilme imkanı bulahilmiş birkaç ziyaretçinin gözlemleri üzerinde durulacaktır. Bunlardan birisi aynı zamanda III. Murad'ın hekimi de olan Domenico Hierosolimitano'ydu.25 Bu İtalyan doktorun anlattıkları konumu sayesinde doğru kabul edilebilir. Ancak yine de haremin tüm mekanlarını görmüş olması olası görünmemektedir. Hierosolimitano içinde hamamların ve fıskiyelerin bulunduğu kırk bağımsız odanın olduğunu ve sultanın istediği zaman gizli koridorlardan geçerek kimse görmeden istediği odaya girdiğini söyler. Sultana ait odaların kadınların kullandığı odalara kadar uzandığını da belirtir.26 Hierosolimitano, haremde uzun bir koridorun iki yanında iki sıra halinde duran cariyelerin katıldığı bir törenden bahsetmektedir. Buna göre sultan sıralanmış cariyelerin arasında geçerken gönlünün çektiğine o akşam onunla olmak istediğini belirtmek için bir mendil atıyordu.27 Yaklaşık on yıl sonra bu defa III. Mehmed için bir orgu kurmakla görevlendirilen Thomas Dallam28 harerne girme şansı bulmuştur.29 Topkapı Sarayı'nın tümünü anlatan ilk metni yazan Venedik elçisi Ottaviano Bon3o ondan

24 Necipoglu 200T 208.

25 İtalyan Doktor Domenico Hierosolimitano, III. Murad döneminde sarayda çalışh. Hierosolimitano'nun saray hakkında da bilgiler içeren eseri Relatione della gran Citta di Constantinopoli orijinal el yazma nüshası Londra'da British Museum'da bulunmaktadır (Harley 3408); Bu metnin daha uzun bir verisyonu r621'de yayınlanmışhr: Domenico Hierosolimitano [Alfonso Chierici]. Vera relatione della gran cittti di Costantinopoli et in particalare del SeiTaglio del Gran Turca. Bracciana, r62r.

26 Akt. Miller, Penzer 2000: p.

27 Hierosolimitano r62r: s6-s8. Akt. Necipoglu 200T 217.

28 Thomas Dallam 1599'da Kraliçe Elizabeth'in lll. Murad'a gönderdigi ancak Murad ölünce onun yerine geçen oğlu lll. Mehmed için bir orgu kurmakla görevlendirilmiştir; Thomas Dallam. "The Diary of Master Thomas Dallam rss9-r6oo," J.T. Bent. Early Voyages and Trovels in the Levant. Londra, r839: r-98.

29 Penzer 2000: 34·

30 Ottoviano Bon. Deserizione del Serraglio del Gransignorefatta dal Bailo Ottoviano Bon (ı6o8),

Levha 4· Albert Bobovi'nin Saray Planı

₉6

TOPKAPI SARAYI HAREM i: YASAKLAR VE SINIRLAR

sonra gelecek olanların izlediği bir yolla, saray mensuplannın sarayda olmadığı bir sırada sarayın odalarını gezmiş ve kısmen de olsa haremi görme fırsatı bulmuştur. Bon görevli olduğu süre boyunca saray hakkında edinebildiği kadar bilgi edinmeye çalışmıştır. Bon'un çalışmasının İngilizce uyarlamasının birini ı653'te John Greaves, diğerini ise ı625'te Robert Witherı' yapmıştır.

Bu dönemde saray hakkında içeriden bilgi veren kişi Leh kökenli Albert Bobovi'dir. On dokuz yıl boyunca musiki sanatında uzmanlaşmış olan ve Ali Ufki olarak da bilinen Bobovi, sarayı daha çok işleyişi ve teşki-latma yoğuntaşarak tanıtır. Sarayın bölümlerini ayrı ayrı belirttiği şematik bir planını da yapmıştır (Lev. 4). Bobovi planında girmediği halde hareme de yer vermiş ve duyumlanndan yola çıkarak anlatmaya çalışmıştır. Hazırladığı şemada "B" olarak verdiği yerin kadınların çamaşırlarını kurnt-mak için kullandıklan bir avlu olduğunu söyler. Dahası erkeklerin yaşadıkları yerler ile ilgili verdiği özel ayrıntılan harem dairesi için anlatamayacağını, çünkü orasını o kadar iyi bilmediğini, ancak valide sultan (Kösem Sultan) boğulduğu sırada yağma payına bir kadın düşen ve onunla evlenen sipahi ağalanndan bir dostunun anlattıklarını aktardığını belirtirY Planda "8" numara ile gösterdiği ve kadınların büyük odası olduğunu söylediği yer cariyeler dairesi olmalıdır. "9" numara Bobavi'ye göre kızlar ağasının odasıdır. Planda "34" numara ile gösterilen yer için ise hasekiterin yaşadığı uzun oda tanımlamasını yapar ve burada kıdem sırasına göre oturan hasekiterin kara ağalar tarafından beklendiğini söyler.Jı Bobovi "36" numarayı padişah ve valide sultanın haremdeki bütün kadınlar ve kara ağalada birlikte namaz kılmaya geldikleri, sarayın büyük mescidi olarak tanımlar. Bobavi'nin haremin mekanlan hakkında söyledikleri, duyduğu bilgilerin yetersizliğinden dolayı sınırlı kalmaktadır. Anlatısında mimari hakkında fazla bir bilgi vermese de valide sultan, cariyeler ve kara ağalara dair kimi duyumlarını ve yorumlarını da söylemekten geri durmaz. Bobavi'nin de 17oo'lerin başında Tournefortı4 gibi harem hakkında fazla bir bilgi veremediği görülüyor.

31 Robert Withers'in çalışması hakkındaki yorumlar için bkz. Penzer 2ooo: 37-40.

32 BoboviusfBerkay, 2002: ıoo.

33 BoboviusjBerkay, 2002: 95·

34 Tournefort'un 17. yüzyılın sonlarındaki harem tasviri için bkz. "Giriş" bölümü.

1701'de İstanbul'a gelen ve aynı yıl İngiltere'ye dönen Edmund D. Chishull (ı67I-1733)35 da kısa bir gözlem yapmış ancak harerne girememiştir. Chishull, hastancıbaşının maiyetinde hekimlik yapan bir Rumun yardımıyla birinci ve ikinci aviuyu gördüğünü söyler.l6 Üçüncü aviuyu görmemiş olmalı ki anlatısında birinci ve ikinci avludan sonra üçüncü aviuyu atlayarak, saray bahçeleri hakkında bilgi verir: "Buraya girerken sarayın giriş kapılarını oluşturan iki avludan geçtik... Bu iki avludan geçerek sarayın her iki yanını çevreleyen bahçeleri dolaşmamıza izin verildi." Chishull harerne açılan kapıyı ve balıklı havuzu gördüğünü de belirtir:

Birkaç basamak çıkarak, taş döşeli bir yoldan geçtik. İki muhteşem köşkle, balıklı bir havuzun bulunduğu açık bir galeri olan padişah bölümüne geldik. Bize burada talihsiz şehzadelerin hapishanesini, içoğlanların karanlık odalarını ve padişahın harem dairesine giden kapıyı gösterdiler.l7

Olasılıkla bu ziyaret II. Mustafa'nın (ı695-1703) sarayda olmadığı bir gün gerçekleşti.J8 Chishull'un has odanın arkasında yer alan ve Bağdat Köşkü ile Revan Köşkü önünde bulunan havuzlu kısmı gördüğü varsa-yılabilir. Metinde geçen: "İki muhteşem köşk" bunlar olmalı.J9 Bamette Miller, Chishull'un sünnet odası ile kutsal emanetler arasında kalan

• 35    Edmund D. Chishull. Travels in Turkey and Back to England. Londra, 1747; Edmund D. Chishull. Türkiye Gezisi ve İngiltere'ye Dönüş (çev. Bahattin Orhan). İstanbul: Bağlam Yayınları, 1993; 1698 yılı şubatında İngiltere'den Türkiye Kumpanyası'ndaki görevi için ayrılan Edmund Chishull kasım ayında İzmir'e ulaştı. 1701'de İstanbul'a gelen Chishull aynı yıl İngiltere'ye döndü.

• 36    "Bostancıbaşının maiyetinde cerrahlık yapan bir Rumun aracılığıyla, saygın tüccar Mr. John Philips'in refakatinde, büyük İstanbul sarayına girmeme izin verilmişti. Sarayın girişini oluşturan iki avludan geçtik; birinci avluda küçük bir cephanelik vardı. İkinci avlunun her iki yanında yeniçeriler ve yemekhaneleri bulunuyordu. Bu avlunun üst kısmanda divana giden kapı vardı. Bu iki avludan geçerek sarayın her iki yanını çevreleyen bahçeleri dolaşmamıza izin verildi... Saray bahçesi olan alanın tümünde değişik yapılı köşkler vardı. Köşk yollarını budanmış servi ve diğer tür ağaçların gölgeleri örtüyordu...." ChishulljOrhan 199} 65; Ayr. bkz. Chishull 174T 45-46; bununla birlikte Chishull'un anlatısının değerlendirilmesi hakkında bkz. Miller 1931: 9-10; Penzer 2000: 43

• 37    ChishullfOrhan 1993:. 66; Chishull 174T 45-46; Miller 1931:9-ıo; Penzer 2000: 43·44·

• 38    Chishull ile aynı dönemde Istanbul'da bulunan ve sarayı gezen Motraye anlatısında sultanın Edirne'de olduğu bir sırada sarayı gezdiğini söylüyor. Bkz. MotrayejDemirtaş 200T 101; Olasılıkla Chishull da böyle bir günde sarayı gezdi.

• 39    ChishullfOrhan 199} 66; Chishull 174T 45-46; Miller 1931:9-10; Penzer 2000: 43-44.

ve harerne geçişi sağlayan dehlizi gördüğünü ileri sürer.4° Penzer ise Chishull'un Bağdat Köşkü yanındaki yoldan açık dehlize götürüldüğünü, oradan da kafesin olduğu bölümü gördükten sonra tekrar aynı yolu takip ederek geri geldiğini ve saraydan çıkışının da Sarayburnu'na bakan bir kapıdan olduğunu belirtirY Chishull anlatısında şehzadelerin kapatıldığı yerle harerne giden kapıyı gördüğünü söyler. Şehzadelerin kapatıldığı ve bir kısmı günümüze gelmiş olan odalar haremin sınırları içinde kalmaktaydı (Lev.4/38). Bununla birlikte belki de o dönemde şehzadeler başka bir yere kapatılıyordu. Chishull kendisinin de belirttiği gibi haremi görmemiş ve çizdiği güzergaha bakılırsa öncelikle birinci avludan geçip sonra ikinci avluya ulaşmıştır. Seyyah ikinci avluda mutfakları ve divanı gördüğünü söylüyor. Ancak bundan sonraki anlatısı pek açık değildir. Üçüncü aviuyu anlatmadan bahçeler kısmına geçmesi, ikinci avludan bahçeler bölümüne götürüldüğünü gösteriyor. Anlaşılan Chishull üçüncü avluya ve harerne sokulmadan olasılıkla haremin Araba Kapısı'ndan42 alındı Büyük Bini Kapısı'ndan geçirilerek dış bahçeye ulaştırıldı. Zira Sarayburnu'na kadar yürüyüp orada Gotlar Sütunu'nu görmesi buraya geldiğini gösterir. Chishull bu güzergahı izledikten sonra arka kapılardan birinden, belki de Fil Bahçesi'ndeki kapıdan saraya tekrar alındı ve dördüncü avludan Bağdat Köşkü'ne getirildi. Böylece Üçüncü avlu ve harem kısmı kendisine gösterilmedi.

Chishull ile hemen hemen aynı dönemde İstanbul'da bulunan Fransız seyyah Aubry de La Motraye (r674 ?-1743) harerne girdiğini söyleyenler arasındadır.4J Saray hakkında ayrıntılı olarak bilgi veren seyyah, harerne girebilmek için kıyafet değiştirdiğini ve Türkler gibi giyindiğini söy-ler.44 Motraye'ın anlatısında da belirttiği üzere bu ziyaret padişahın sarayda

40 Miller 1931: ro.

41 Penzer 2ooo: 40.

• 42    Bu kapı, Araba .Kapusı, .Kızlar .Kapusı ve Harem .Kapusı ya da Harem-i Hümcl.yun JS:apusı olarak bilinir; 'Ata, 1292-93= l/3ıı; Şerefr329: 8. Cüz, 457·

• 43    Fransız seyyah Aubry de La Motraye r699 yılının haziran ayında İstanbul'a geldi ve 1714'te lsveç'e gidene kadar burada kaldı; Motrayef Demirtaş 2007.

• 44    "İstanbul'da tanıdığım Fransız bir saatçi, bir gün beni çağırdı. Saraydaki bozuk saatleri tamir için saraya çağrılmış, merakımı bildiğinden, beni de yardımcısı olarak tanıtıp, yanında götürmek istiyor· du. Görünüşü kurtarmak için ben de onun gibi Türk giysileri giydim, ceplerime bir sürü alet doldurduk. O istedikçe ben de alet verecek, güya ona yardımcı olacakhm... " MotrayefDemirtaş 2007= ror-102.

olmadıgı bir gün yapıldı.45 Bir kara ağa tarafından harerne alınan Motraye'ın dikkatini çeken ayrıntı kadınların ortalıkta görülmemesiydi: "öte yandan, ister benim gibi tamirci rolü yapın, ya da ne olursanız olun, kadınlara ait bu bölüme bir nedenle geçmenize izin verilmiş olsa bile, asla bir kadınla karşılaşamazsınız."46 Birini kapıdan saraya giren Motraye daha sonra hareme alındı ve saatçi dostuyla birlikte tamir edilecek saatin yanına götürüldü. Götürüldüğü odanın güzelliğinin onu etkilemiş olduğu açıkça görülüyor:

Altın yaldızlı ve mavi çinilerle süslüydü, salonun üstünü kaplayan kubbe de, en az zemin kadar zengin süslerle bezenmişti. Kubbenin altında, salonun tam ortasında yılan taşı (?), ya da kan taşı (?) türünden olduğunu sandığım değerli bir yeşil mermerden yapılma yapay bir fıskiyeli havuz bulunmaktaydı. Salonda kadınlar bulunmadığından olacak, fıskiye çalışmıyordu... İçinde olduğumuz salon, yüksek ve geniş pencerelerle çevriliydi. Pencereler kubbe biçimli kafeslerle bitiyordu, her pencerenin içinde iki, üç kişinin oturahileceği kadar genişlikte bir alan vardı ve her birine büyükçe üç yastık konulmuştu, ayrıca pencerelere tozu engellemek için renkli kumaşlar asılıydı. Belli ki, hanımlar bu küçük sofalara oturup hava alıyorlar, kafeslerin ardından dışarısını seyrediyorlardı. 47

Seyyah saraylı kadınların bu salonda ibadet ettiklerini ve hadımların burada kadınlara Kur'an okuduğunu söylüyor. Harerne girdikleri sırada kendileriyle birlikte gelen hadımdan çekinip, meraklarını giderecek sorular sormaya cesaret edemediğini söylemesine karşın, salonun kadınlar tarafından ibadet amacıyla kullanıldığı bilgisine nasıl ulaştığı açık degildir.48 O dönemde

Motraye'ın kılık degiştirerek harerne girdigini söylemesine şüpheyle bakmak gerekir. Bu kadar sıkı ku· rallan olan bir yere, böyle bir yöntemle girmesi mümkün görünmemektedir. Yazdıklarını çekici kılmak için konuyu abartmış olmalıdır.

45 "Büyük sultan Edirne'deyken, yani onun yoklugunda, sarayda, yabancılar tarafından görülmeleri pek de adet olmayan pek çok şey görme fırsatı buldum;" MotrayefDemirtaş 200T roı.

46 MotrayejDemirtaş 200T rıo.

47 MotrayejDemirtaş 200T rro·rrı.

48 "Dogrusu hadımın üstten bakan ve hiç de neşeli görünmeyen tavrından çekinip, merakımı gidere· cek sorular sormaya ikimiz de cesaret edemedik." MotrayejDemirtaş 200T 109.

var olan mekanların bir kısmının günümüze gelmedigi düşünüldügünde, Motraye'ın betimlediği bu yerin günümüzde neresi olduğunu belirlemek güçtür. Gezdigi yerin en azından balıçelere bakan ve kadınların ortak kullan-dıklan gösterişli bir yer olduğu açıktır. Haremin birçok yerinin çiniyle kaplı olması nedeniyle anlatıda geçen mavi çiniler belirli bir mekana işaret etmez.

Motraye ve saat ustası bu odada işleri bittikten sonra, seyyahın dışarıdan keşiş hücrelerine benzettiği bir dizi küçük odanın önünden geçerek başka bir odaya götürüldü:

Odada tamir edilmesi gereken güzel bir saat vardı, sedefkakmalı kutusu inci, altın ve gümüş işlemelerle süslüydü. Saat, bir aynanın önünde duran masif gümüş bir masanın üzerinde bulunuyordu, masanın kenarları altın yaldızlı yaprak kabartmalarından oluşmaktaydı, masa gerçek bir sanat eseriydi. Odada duvara asılı ikinci bir ayna daha vardı, kenarlarına şekiller yontulmuş ve boyanmıştı. Tek ayaklı, yine masif gümüşten iki masa, üzerinde yedi yastık saydığım bir sedirin iki ucuna yerleştirilmişti. Bu sedir de salondaki gibi güzel kumaşlarla kaplıydı, iki hadımın sırtları bize dönük olduğu bir an kumaşı ucundan tutup kaldırdım, onların minder dedikleri yastık örtülerinin altın telleriyle dokunmuş çok değerli bir kumaş olduğunu gördüm. Kumaşın üzerine farklı renklerle ipek güller dokunmuştu. Bu odanın duvar kaplamaları da salonunkiler kadar muhteşemdi. Pencerelerin alt bölümü iri yarı bir erkeği bile taşıyabilecek kadar sağlamdı. Pencere camları, çoğu Hıristiyan kilisesinde olduğu gibi renkli desenlerle kaplıydı. Bir farkla ki, insan sureti Kuran'da yasak oldugundan başka şeyler işlenmişti. Sultanın kadıniarına ait bu odalarla, bizim manastıdan karşılaştırırsak, mobilyaların zenginlikleri arasındaki fark bir yana, bu odaların kullanım amaçlarının da çok farklı olacağı kolayca tahmin edilebilir ki, bu amaçların neler olacağını açıklamak bile gereksiz.49

49 MotrayejDemirtaş 200T ır2-ır3

Bu odadan sonra başka bir odaya götürülen Motraye'ın odadan odaya geçtikçe hayranlıkla büyülendiği anlaşılıyor:

kimse bize görmek istediğimiz başka yerler var mı diye sormuyordu ama bir yerden diğerine götürülüyorduk, böylece salondan salona geçtik, değişik odalar gördük, hepsi de değerli İran halılarıyla kaplıydı. Bir an öyle oldu ki, kafaının içi salonlarla, odalarla, değerli mobilya ve eşyalada doldu.

İyi bir gözlemci olduğu anlaşılan Motraye olasılıkla haremin bazı odalarını ilk gören yabancıydı. Zira seyyah, sarayın diğer bölümlerini de ayrıntılı olarak anlatır.

Motraye'dan çok sonraları, 18. yüzyılın ortalarında, İstanbul'a gelen ve haremi ondan daha fazla gördüğü anlaşılan bir ziyaretçi Fransız tüccar Jean-Claude Flachat'tı (doğ. 172o).5o Belki de onun şansı o dönemin darus-saade ağası Bektaş Ağa ile olan yakın ilişkisiydi. Ağaya olan bu yakınlığı Flachat'ın sultanın baş tüccarı olmasını sağladı. Bu yakınlık Flachat'ın sarayı daha rahat ve ayrıntılı gezmesine olanak tanımış olmalı. Öyle ki gezdiği yerlerin çizimlerini yapma cesareti göstermesi bunun kanıtıydı. Ama bu durum, arkadaşı Bektaş Ağa'nın hoşuna gitmeyince bundan vazgeçti. Flachat, sarayın bütün avluları ile surların dışında kalan köşklerin tamamı hakkında bilgiler aktarmıştır. Verdiği bilgilerin fazlalığının kendisi de farkına varmış olmalı ki, uzattığı için özür bile diler. Sarayın birçok yerini gezdikten sonra Flachat özellikle bazı odalara girmenin o kadar da kolay olmadığını belirtir ve sonra kara ağalara ait yerleri anlatır:51

Buradan zenci hadımların yaşadığı, kemerli iki ayrı odaya giriliyor. Bu odalar bir avluyla birbirinden ayrılmış ve her bir odanın içinde kışın soğukta ısınmak için sobalar kurulmuş. Güneye doğru uzanan, tavanında beş adet kubbe bulunan uzun koridor sizi yeni bir yere çıka-

• 50    Fransız tüccar )ean-Claude Flachat 1740'ta İstanbul'a geldi ve on beş yıl süreyle burada kaldı.

• 51    "Fark ettiyseniz şu ana kadar, araştıniması pek de zor olmayan, ana binaların dış kısımlarından bahsettim. Oysa odalar hakkında bilgi almak o kadar kolay olmamıştır." Akt. Penzer 2000: 49; Ayr. bkz. Miller 1931: 13, 19; Eldem-Akozan 1982: 88, 19. dipnot.

nyor. Burası sultanın birinci dairesine açılıyor. Buraya daha yüksekçe bir alanda kurulu olan kızlar ağasının yaşadığı yerden bir koridorla da ulaşılabilir. Bu kısımda önemli meseleleri görüşmek üzere sultanın huzuruna girmeyi bekleyen üst düzey yöneticiler ağırlanır ve zenci hadırnların büyük çoğunluğu bu kısmın etrafında yer alan küçük odalarda yaşamaktadırlar. Bu dairelerin iki odası var. Birisi kuzeye bakar (sultan odası) ve diğeri de güneye bakar (kızlar ağası odası) Y

Flachat daha sonra buradan haremin kadınlar bölümünün olduğu yere geçer.

Kuzeye açılan kapıdan harem odalarına giden bir koridora girilir. Bunlar orta büyüklükte olup taştan yapılma binalardır ve yüksek duvarlada çevrili bir bahçeye bakarlar. Havadar ve çok güzel eşyalarla döşenmiş odalardır bunlar. Bu eşyalar arasında üzerlerine desenler işli ve duvarlara asılı kumaşlar, halılar, sehpalar, perdeler, aynalar, saatler ve sofaların kenarına konulmuş olup sofayı tamamen çevreleyen ve gece gündüz burada kalan mücevher kutusu vardır... İlk bahçeden sonra ikinci bir bahçeye girersiniz. Buranın merkezi konumunda olan iki katlı köşk ise harika bir yer. Sultan sık sık hanımlarıyla buraya geliyor. Sarayın iç avlusu bu bahçenin sonunda yer alıyor. Dört binadan oluşan bu köşkün batısını sultan kullanıyor ve dış duvarlar tamamen çini kaplı. Hepsi birbirinin benzeri, gösterişli kemerler üzerine inşa edilmiş bu köşkün kalan kısmı ise sultanın hanımiarına ait. Bu avlu Paris'teki kraliyet meydanına benzemekte ve geniş olmasından daha çok uzunluğu dikkat çekmekte. Odalar zemin katta kurulmuş olan bir soba tarafından ısıtılıyor ve bu sebepten dolayı hanımlar kışın bile bahçeye girdiklerinde soğuk havadan pek fazla etkilenmiyorlar. Sultanın odasına ise muhteşem bir merdivenle çıkılıyor. Hol kısmı kare şeklinde, giriş daha geniş ve oda bahçenin açısı kadar uzun olup sarayın bu bölümündeki binalara kadar dayanmaktadır. İşte burada sultanın zenginliği ve

• 52    Akt. Penzer 2000: 49·

ihtişamı hakkında bir bilgi edinebilir insan. Görünen her şeyin bir eşi ve benzeri yok. Pencere çıkışları ve tavanlar çiçek desenleriyle süslü gösterişli çinilerle kaplanmış. Çini tabakaları birleştiren alçı süslemeler, altından oyma yaprak figürleriyle bezenmiş. Duvarlar altın simlerle işlenmiş kumaşla kaplı. Sofa ise yine aynı şekilde gösterişli malzemelerden yapılmış.

Bir sonraki yer ise on iki sultan hanımının yaşadığı dairelerin bulunduğu galeri. Bu daireler geniş ve zengin bir biçimde döşenmiş. Pencerelerde demir parmaklıklar var. Bu pencereler avluya bakıyor. Pencerelerde hanımlar için dışarıdan görülmeden oturacakları, bahçeyi, dış dünyayı seyredebilecekleri cumbalar bulunmakta. Kuzey cephesinin ortasında toplanma odası olarak da adlandırabilecek bir çıkma var. Kadınlar sultana söylemek istedikleri şeyler olduğu zaman burada toplanıyorlar ve birbiri ardına müthiş bir zeka ile sultanın dikkatini çekmeye çalışıyorlar. Buradan büyük bir hamama giriliyor. Bu hamamın merrnede kaplı iki odası var. Ortadaki oda en süslü olanı; kubbesi mermer sütunlada destektenmiş ve kristallerle süslü olup doğal ışığın içeri yansımasını sağlamakta. Odaların arasında bir diğerinde neler olduğu görülebilecek şekilde cam kapılar var. Her bir kurnada birinden sıcak diğerinden soğuk su akan iki çeşme var. Kurnaların her ikisi de farklı şekillerde ve farklı amaçlara hizmet etmekte. Bu insanların kullanım amacı ve güzellik konusunda ince bir zevkleri var. Daha alt rütbelerdeki kadınlarla zenci hadımların gayet kullanışlı ve rahat olan kendilerine ait banyoları var. Haremden çıktıktan sonra oldukça karanlık bir koridora giriliyor. Hadımların kaldığı ek binayı geçiyor ve direk olarak tahta göz dikebilecek şehzadelerin hapsedildiği yere çıkıyoruz. Bu hapishane sağlam bir kaleyi andırıyor. Etrafında kalın ve yüksek duvarlar örülmüş. Osman döneminde bunların alçaltılması pencerelerin açılması sağlandı. Buraya her iki taraftan da zenci hadımların beklediği, çift yönlü çelik demirlerle kilitlenen iki adet kapı ile giriliyor. Buranın çok kasvetli bir görüntüsü var. Şehzadelerin evleri ve hamamları avlu etrafına inşa edilmiş güzel binalar. Şehzadelerin hizmetlerini gören çok sayıda

hadımın zemin katta odaları var. Burada kalan mahkumları rahat ettirip en azından yaşamlarının katlanabilir olmasını sağlamak için hiçbir şeyden kaçınılmıyor. Bir süredir onlara verilen bu cezaların ağırlığı artık azalmış durumda. Yanlarına hamile kalmayacakları bir gerçek olan kadınlar veriliyor, aksi takdirde hamileliği önlemek için gereken her şey yapılıyor. Hepsinin ustaları var ve hatta seviyelerine uygun olarak her türlü el işçiliğini öğrenmeleri için teşvik ediliyorlar. Tek kelimeyle özgürlüklerinin dışında her şey sağlanıyor.5ı

Flachat gezisini I. Mahmud (1730-1754) saltanatı döneminde yaptı. Hiç kuşku yok ki haremdeki mevcut mekanlar günümüze kadar birçok değişikliğe uğradı ve bir kısmı da günümüze ulaşmadı. Bu nedenle Flachat'ın uzun anlatısında adı geçen birçok odanınfmekanın neresi olduğu açık olmasa da en azından cariyelere ait ve şehzadelerin kapatıldığı mekanları gördüğü anlaşılıyor. Ayrıca anlatısında kara ağaların büyük çoğunluğunun yattığı bölüm ve uzun koridordan sonra padişahın dairesine ulaştığını söylemesi, Flachat'ın kara ağaların bulunduğu mekandan başlayıp, Altın Yol'dan54 devam ettikten sonra şehzadelerin kapatıldığı yerleri gezdiğini gösteriyor. Bunun yanında aktardıklarının bazılarını da Bektaş Ağa'dan almış olmalı.

Tüm bu arılatılar, kimi birkaç gizli ziyaretçinin girebildiği haremin, erkek ziyaretçilerin giremediği, sarayın girilmesi yasak yeri olduğunu açıkça gösteriyor. Gizemini sürekli koruyan haremin gizlilik kavramına Osmanlı tarih yazarlan bile uydu ve bilgi vermekten kaçındı.55 François De la Boullaye Le Gouz'un sarayın genelini betirrılediği planında haremi çizmemiş olması bu 53 Akt. Penzer 2ooo: 52-53.

• 54    Altın yol tabiri M.E. Anhegger'e göre şehzade doğumlannda Darphaneden getirilen altın beşigin bu kapıdan ve yoldan geçerek doğum odasına götüıülmesinden gelmektedir; Anhegger 1986: 22; Beşik alayı için bkz. Uzunçarşılı 1988: 167-171; Münir Sirer. "Veladeti Hümayun ve Beşik Alaylan." Resimli Tarih Mecmuası. 43· 195r 2433-2436; Uluçay 1992: 78-79; Uluçay bu yola eskiden "altın sokak," daha sonra ise "Altın Yol" den-digini söylüyor. Yazara göre buraya Altın Yol denmesi nedeni ise, tahta çıkan şehzadenin yolun sol tarafında bulunan dairesinden çıkıp tahta oturmak için bu yoldan gitmesiydi; ç. Uluçay. Osmanlı Saraylannda Harem Hayatının İçyüzü. İstanbul: inkılap Kitapevi, 1959: 42; Necipoglu bu yolun adının tahta geçtikten sonra yolun iki yanında dizili kadınlara sultanın altın saçtıgı bir törenden türediginin sanıldıgını söylüyor; Necipoglu 2007: 224; Sakao@u'na göre "Altın Yol" adlandırması, harerne özgü konuşma dilinin bir deyimidir ve üst katiann altında devam ettiginden "alt kat koridoru" anlamında "alt-ın yolu"ndan yerleşmiştir; Sakaoglu 2002: 334· 55 1966'da Çağatay Uluçay Harem isimli kitabının önsözünde, yaptıgı bu çalışmayla haremin "Yasak Şehir" olmaktan çıktıgını söyler. Uluçay 1992: XXII.

  

  Lcv. S. De Le Boullaye Le Gouz, 17. ytlzyıl Topkapı Sarayı.

  
  

levha S·

De Le Boullaye Le Gouz, 17. yüzyıl Topkapı Sarayı.

bağlamda değerlendirilebilecek bir durumdur (Lev. 5). Le Gouz, sarayı kuşbakışı çizdiği planda; sarayın yüz elli kişi tarafından korunduğunu, gündüz açık gece ise kapalı olduğurlu söyleyip birinci kapısını gösterdikten sonra, birinci avlunun İtalyan milinin üçte biri kadar olduğunu belirtmektedir. Daha sonra divan üyelerinin atlannın ve silahiann tutulduğu yeri birinci avluda göstermektedir. Le Gouz, ikinci avluda Divan yerini, mutfaklan, sultanın atlannın tutulduğu yeri ve üçüncü kapıyı belirtmiştir. Ancak Adalet Kulesi'ni çizmesine karşın onun arkasına gelen haremi çizmemesi dikkat çekici bir durumdur.56

• 56    François de La Boullaye-le-Gouz. Les Voyages et observations de Sieur de la Boullaye-le-Gouz. Paris ı65r 26-29.

Sonuç olarak haremin korunmasına verilen önem günümüze gelebilen anlatımların kısıtlı olmasına yol açmıştır. Osmanlı tarih yazarları da haremdeki yaşantı konusunda tam bir sessizlik içindedirler. Zira haremde yaşayanlar da kurumun çalışması hakkında bir bilgi vermemiştir. ı6. ve 17. yüzyıllarda haremi anlatan eserler yukarıda da üzerinde durolduğu gibi Avrupalı gezginler, büyükelçiler ve bir de sarayda hizmet eden esirlerin akta-rırnından öteye gitmemektedir. Hiç kuşku yok ki harerne girişin fiziksel zorluğu ve haremi çevreleyen duvarların içinde yaşanan hayatın sessizliği bunda önemli bir rol oynamıştır. Tavernier, sarayı betimlediği eserinde anlattıklarının doğruluğunu ispatlama kaygısıyla, padişahın sarayının bir betimlemesini sunduğunu ve aynı konuyu birçok yazarın kaleme almasına rağmen, bugüne kadar sarayın bu kadar doğru ve gerçekçi bir betimlemesinin halka asla sunulmadığını söyler. Hatta seyyah, yazdıklarının güvenidiğini artırmak için kaynaklarını da açıklar. Bunlardan biri sarayda elli yıl yaşamış bir Sicilyalıydı ve hazinedarbaşılığa kadar yükselmişti. Diğeri ise Vienne adında Paris'te doğan sarayda görevli bir içoğlandır.57 Penzer, sarayın kuruluşundan itibaren ikamet amaçlı kullanıldığı süre boyunca Saadet Kapısı'ndan öteye geçtiklerini iddia edenlerin sayısının parmakla sayılacak kadar az olduğunu söyler.58 Öyle ki sarayda uzun yıllar yaşamış olan Bobovi'nin anlattıkları bile sınırlı düzeyde kalmıştır. 17. yüzyıl haremini tasvir etmeye çalışan Motraye bile gezdiği yerleri tam olarak adlandıramamakta ve kafasının karıştığını da açıkça kabul etmektedir. Flachat'ın, Bektaş Ağa ile olan yakınlığı sayesinde Chishull ve Motraye'dan daha rahat bir gezi yaptığı ise açıktır. Ancak bu yakın ilişkiye karşın onun haremin her yerini gezmiş olması da olası değildir. Motraye, saraya girmek için kılık değiştirdiğini söylerken, Flachat'ın buna ihtiyaç duymadığı görülür. Bununla birlikte onun anlattıkları Chishull ve Motraye'dan daha açık ve anlaşılırdır.

HAREMİN YAPISI

Bu bölümde üzerinde durulacak olan haremin hiyerarşik yapısı ve buna bağlı olarak bunun mimariye etkisi olacaktır. G. Goodwin, haremde

• 57    TavernierjTunçdoğan 2007: u, 14.

• 58    Penzer 2ooo: 20.

yaşamayı bir taşra tren istasyonundaki bekleme salonunda yaşamaya benzetir. Buna göre çok fazla insanın gelip gitmesi, olasılıkla ilişkilerin de çok kalıcı olmasını engelliyordu. Bu, insanın biletini kaybetmesinden çok, bilete ihtiyaç duyup duymayacağını merak ettiği bir durum olmalı.59 Haremin yapısı küçük bir hane haremi gibiydi. Asıl farkı daha büyük bir alanı kaplıyor olmasıydı.60 İster mütevazı bir evde olsun ister sultanın sarayında, özel hayahn ve kadınların korunması bu kurumun asıl amacıydı. Padişahın annesi, haremin başı ve tek yetkilisiydi. Zira valide sultanın, hem aile üyeleri -sultanın çocukları, hasekiler, evlenmemiş ve dul padişah kızları- hem de hizmetli sınıf üzerinde önemli bir otoritesi vardı. N. M. Penzer, haremin yöneticisinin ve tek idarecisinin valide sultan olduğunu söyler.6' Tüm önemli işler harem kurumu-nun başındaki valide sultandan geçer ve katı kurallar uygulanırdı. Goodwin, haremdeki hiyerarşik yapıyı bir pirarnide benzetir. Buna göre en üstte valide sultan bulunurken, en altta kara ağalar ve kadın hizmetliler vardı.62

Haremin hiyerarşik yapısında valide sulta_nın altında "haseki"63 -sultanın oğullarının annesi-, daha sonra "haseki kadın" -sultanın kızlarının anneleri- gelirdi.64 Haseki kadın doğum sonrası daha geniş bir daireye geçerdi. Annelikle birlikte özgürlüğe kavuşmuş olurdu. Hasekiler -haseki sultan- içinde en büyük erkek çocuğa sahip olan "başhaseki"65 unvanını taşırdı ve hayah boyunca hanedanlığın en önemli kadınlarından biriydi. Oğlu tahta çıkhğında ise valide sultan olurdu. Bu üç grup kadın padişaha en yakın olanlardı. Sıralamada sonraki sınıf "ikbal"66 ya da "hasodalık" olarak tanımlanan,

59 Goodwin. 1998: 1!4.

6o Bugün harem yaklaşık olarak 150 m. uzunlugunda ve 75 ile 85 m. arasında degişen genişlikte bir alanı kaplar; Eldem-Akozan 1982: 67.

61 Penzer 2000: 21}

62 Goodwin 1998: 109.

63 Mehmet Zeki Pakalın. "Haseki Sultan," Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlügü. 1, Milli Egitim Basımevi, 1983: 754; Ayr. bkz. Pakalın. "Baş Haseki" 198r l/164;

64 "... ve bu sırada bunlardan biri kendisinden hamile kalır ve kendisine ilk çocugunu verirse Sultan (Kadın Efendi) adıyla çagrılır; eger çocuk oglansa durumu daha da güçlenir, büyük ziyafetlerle ve eg-lencelerle sultanlıgı resmen kabul ve ilan edilmiş olur ve bundan sonra kendisine özel bir daire, büyük görkemli ve güzel döşenmiş odalar ve kendisine bakmak üzere birçok hizmetli verilirdi." WithersfKayra 1996: 39·

65 Hasekilerin en kıdemlisine "başhaseki" denmekteydi; Pakalın "Baş Haseki" 198r l/164.

66 İkbal: anlamı baht, talih, yıldız olan bu kelime cariye, gözde anlamına da gelmektedir; Pakalın “İkbal” 1983; II/46-47.

sultanın gözdeleriydi. Bunlar sultanla birlikte olduktan sonra hizmetkarlan ve harem ağalanyla kendi odalarına çıkardı. Erkek veya kız çocuk doğuranlar bir üst sınıfa yani hasekiliğe yükselirdi.67 Haremde en alt statüde "cariye"ler yer alırdı.68 Genç kız olarak harerne alındıklarında, Enderun Mektebinde olduğu gibi acemi olarak adlandırılırlardı. 990/1582 yılına kadar haremi ve aynı zamanda Enderun Mektebini de yöneten ak ağalardı.69 Dersler farklı olsa da her iki kurumun eğitim yapısı aynıydı. Kızlar da kul veya sultanın ailesinin bir üyesi sayılırdı. Yeni gelenlerin hemen kaydı yapılır ve eğitimine başlanırdı. Koğuşlarda kalan kızların başlannda onar kişilik gruplardan sorumlu yaşlı kadınlar bulunurdu. R. Withers, haremdeki kadınların büyük manastırlardaki rahibeler gibi yaşadıklarını söyler: "bu bakirelerin oturma odaları çok geniştir ve yatak odalarının her biri hemen hemen yüz kişi alabilir. Odanın iki tarafına konulmuş ve aralarında geçebilmek için geniş aralıklar bulunan sedider üstünde uyurlar. "7o

Bunlara müzik, şarkı söyleme, şiir, dans, ayrıca Türkçe, Farsça ve din dersleri verilirdi.71 Eğitim görenlerin içlerinden çok azı mezun olurdu: geriye kalanlar ise subaylar ya da Enderundan çıkan erkeklerle evlendirilir-

67 Uzunçarşılı 1988: 148-149; Uluçay 1992: 38.

68 Cariyelere halayık da denirdi; Pakalın "Cariye" 198r I/259-261; Osmanlı hanedan tarihinde cariyelik sistemi hakkında bkz. Münir Sirer. "Saray Kadınları," Resimli Tarih Mecmuası. 4(40, 1953= 2159-2161, 2164: Uluçay 1992: 10-37: Pakalın "Cariye" 1983= !(259-261; Uzunçarşılı 1988: 147-151; Peirce 2002: 34-59. 69 Bu dönemde her iki bölümün -Enderun ve harem- ak agaların elinde olmasını Necipoglu iki grubun da aynı ev halkının birer parçası olarak algılanmasının bir sonucu oldugunu ileri sürer. Bkz. Necipoglu 2007= 210.

70 "Yatakları yündendir ve çok kaba ve serttir [çünkü Türkler ne kuştüyü yatak ne de karyola kullanırlar] ve her on bakireden sonra bir yaşlı kadın yatar ve bütün gece boyunca birçok lamba yanık hıhılur. Böylece bütün odanın içi görülebilir ki hem genç kadınların yaramazlık (şehevi anlamda) yapmaları hem de geceleyin meydana gelebilecek olaylar önlenmiş olur. Bu yatak odalarının yanında her zaman kullandıkları suları akan birçok çeşmesi olan hamamlar vardır ve yatak odalarının üstünde çeşitli odalar vardır. Burada ohırur ve dikiş diker ve aletlerini muhafaza ettikleri kuhılarını, sandıklarını saklarlar. Bunun yanında onlara özel başka yerler de vardır. Orada okula gider, Türkçe konuşmayı, okuruayı [eger isterse], keza dikiş dikmeyi ve çeşitli müzik aletlerini kullanmayı ögrenirler. Böylece günlerini, eglen-meleri için bahçelerde dolaşma ve kendilerinin bildikleri sporları yapmak için ayrılan saatler dışında hep yaşlı kadınlar olan ögretmenleriyle geçirirler." Withers(Kayra 1996: 35·

71 Withers, cariyelerin egitimi hakkında bilgi verir: " Padişah Kapısı denilen üçüncü kapının ardında-kiler erkekler ve kadınlar olarak yaklaşık iki bin kişidirler. Kadınlar [yaşlı ve genç, padişahların cariyeleri, yaşlı kadınlar ve kadın hizmetçiler] bin yüz, bin iki yüz kadardır. Güzellikleri yüzünden kapahlanlar, yabancı ülkelerden getirilmiş ya da çalınmış genç bakireler; erkan, adap, müzik aletleri çalma, şarkı söylemek ve dans etmek ögretildikten sonra, padişaha büyük degerli armaganlar olarak sunulurlar;" Withers(Kayra 1996: 34 vd.; Ayr. bkz. Uzunçarşılı 1988: 147.

di. Bu anlamda G. Necipoğlu'nun da dikkat çektiği gibi harem sultana sadakatle bağlı, ortak eğitimlerinden kazandıklan adet ve beğenileri paylaşan, sultanın kul kökenli oğul ve kızlanndan oluşan geniş ailesinden seçkin bir yönetici sınıfoluşturmak için de tasarlanmış bir kurumdu.72

Harerne alınan her cariyenin asıl yükselrnek istediği yer valide sultanlık makamıydı. Tüm bu eğitimden sonra mezun olanlara, okuma ve masal aniatma becerisi öğretilirdi. Bundan sonraki konumları sultanın gördüğü, belki de onunla bağlantı kurabilmiş olan "gedikli"ydi.73 Kuşkusuz erkek egemen bir düzen içinde kadınların yükselebilmesi ancak sultanın kızı veya oğlunun annesi olabilmekten geçiyordu. Oğlu padişah olan bir kadın, harem hiyerarşisinin en yüksek yeri olan valide sultanlık makamına yükselebilirdi.74 Harem-i hümayundaki bir diğer sınıfı ise hizmetliler oluştururdu: Kara ağalar ve kadın hizmetkarlar.7s

Haremin yüksek mevkideki hepsi kadın olan idari görevlileri, özellikle başlarındaki kethüda kadın, (Res. 9) yüksek maaşı ile önemli ve itibar sahibi biriydi.76 Çok sayıda hizmetlinin günlük işlerini gördüğü bu kadınlar sultana ve annesine hizmet etmek için seçilmiş genç harem kadınlarının eğitimini de denetlerdi. Avrupalı gözlemcilerin, L. Peirce'in tanımlamasıyla daha aklıbaşında ve bilgili olanlarının söylediği gibi, harem hiyerarşik örgütlenmesi ve yaşayanlarının çoğunluğunun iffeti bakımından bir manastıra benziyorduJ7

ve bir diğer kısım ise harem sultanın ve sultana ait olan tüm diğer kadın ve kölelerin yaşadığı odalar olup bu kısım, içinde yatakhaneler,

72 Necipoglu 200T 2n.

73 Uzunçarşılı 1988: 147-148; Gedikli: Padişahların şahsi işlerine bakan haremde kıdemli cariyeler hakkında kullanılan bir tabirdir; Pakalın "Gedikli Cariye" 1983: l/659-66o.

74 İnalcık 2003: 104.

75 Goodwin 1998: 109.

• 76    Kethüda kadın, bütün cariyelerin amiriydi. Bunun alameti olarak da elinde gümüş kaplı bir degnek taşırdı. Bkz. Uzunçarşılı 1988: 150.

• 77    Michel Baudier. Histoire generalle de serrail, et de la cour de Grand seigneur, empereur des Turcs. Paris, 1631: 19; Tavernier 1681: 541; Akt. Peirce 2002: 4; Aynı benzetmeyi Withers mekanlar için yapar: "Yukarıda söyledigirniz odaların yanında [ki bunlar pek çoktur ve bunları yalnız padişah kullanır] kadınların daireleri vardır [ki bunlar bir anlamda manasııra benzer] sultan ve öteki sultanlar ve padişahın bütün kadınları ve tutsaklar odada yaşarlar." Withersf Kayra 1996: 5-6.

mutfaklar, hamamlar, oturma odaları ve insanın ihtiyacı olan tüm diğer rahatlıkların bulunduğu büyük bir manastırı hatırlatmaktadır.78

r6. yüzyıl sonlarında hanedan ailesinin bir çatı altında toplanması statü ve politik nüfuz sahibi birçok kadının bir arada yaşamasını zorunlu hale getirdi.79 Bu kadar nüfuzlu kişinin aynı çatı altında toplanması beraberinde birçok riski de barındırıyordu. Tarihsel süreçte rekabetin şiddetle yaşanacağı bu alanda kurulacak yakın ilişkiler son derece önemli olacaktı. Zira Pierre Bourdieu, iktidarı itaat/direniş ya da ezen/ ezilen ikilikleri içinde kavramayı reddederek, iktidarın tek yönlü bir ilişki değil, bir ilişkiler yumağı olduğunu söyler.so

Bu bölümde ele alınan haremin

Resim 9· Kethüda Kadın: Elbise-i Atike·i Osmaniye, iüK.T.9362 (Tuglacı 1985)

hiyerarşik yapısı haremin fiziksel yapısını doğrudan belirlemekteydi. Hiyerarşik yapıyı anlamak sonraki bölümlerde ele alınacak olan haremin fiziksel yapısını anlamayı da kolaylaştıracaktır.

BELiRLENMİŞ SlNlRLAR: HAREMİN MERKEZi VALİDE SULTAN DAİRESi

Haremin fiziksel yerleşim düzeni, hiyerarşik ve işlevsel bölümler ile içinde yaşayan kadınların ilişkilerinin anlaşılınasına önemli bir katkıda bulunur. Haremdeki mekanların, birbirine bitişik ya da ayrı odaların her birinin, diğerini -nispeten- gözeterek biçimlendiği görülür (Lev. 6). Dar bir alana sıkışmış olmasına karşın haremdeki mekanlar arasındaki oran gözetimi kişi ve statü göz önüne alınarak şekillenmiştir. Haremin

78 Ottoviano Bon: Go; Akt. Penzer 2000: 40; Miller 1931: 9^

79 Peirce 2002: 148.

8o Akt. Aksu Bora. Kadıniann Sınıfi, Ücretli Ev Emeği ve Kadın Öznelliğinin İnşası. istanbul: Iletişim Yayınları, 2005:174-175.

Levha 6a. Eldem'e göre 17. yüzyıl sonlarında harem zemin kat planı; Eldem·Akozan, 1982.

Lev. 6. Harem, Meluinlar

A- Kara Ağalar Taşlığı

• B-    Cariyeler Taşlığı

C- Valide Sultan Taşlığı

• I.    Araba Kapısı

• 2.    Şadırvanlı Sofa

• 3.    Adalet Kulesi

• 4.    Büyük Bini Kapısı

• 5.    Büyük Bini

• 6.    Meşkhane Hamarnı

• 7.    Meşkhane

• 8.    Kara Ağalar Camisi Geçiş Kapısı

• 9.    Kara Ağalar Camisi Geçiş Kapısı

I O. Kara Ağalar Camisi

ı I. Sultanın Atından indiği Yer

I 2. Kara Ağalar Camisi Kara Ağalar Taşlığına Açılan Kapı.

• 13.    Şadtrvanlı sofadan kara ağalar taş. Geçilen kapı.

I 4. Müsahipler ve Cüceler Odası

I 5. Kara Ağalar Nöbet Yeri

I 6. Kara Ağalar Koğuş Önü Revaklan

I 7. Kara Ağalar Koğuşu Giriş Kapısı

I 8. a-n Kara Ağalar Koğuşu.

• 19.    Ortancalar Hapishanesi (?)

• 20.    Darüssaade Ağası Odası Girişi

• 2    I. a- Darüssaade Ağası Mekanlan Ikinci Giriş Kapısı

b- Darüssaıide Ağası Özel Odası

c- Oirüssa3de Ağası Hamarnı

• 22.    Şehzadeler Mektebine Çıkılan Merdiven

• 23.    Harem Kadınlar Bölümüne Giriş Kapısı

• 24.    Kuşhane Avlusuna Geçiş Kapısı

• 25.    Harem Kadınlar Bölümüne İkinci Giriş Kapısı

• 26.    Harem, Nöbet Yeri

• 27.    Altın Yol Geçiş Kapısı

• 28.    Altın Yol

• 29.    Üst Kata Çıkılan Merdivenler

• 30.    Valide Sultan Taşlığına Geçiş Kapısı

• 31.    Cariyeler Taşlığına Geçiş Kapısı

• 32.    Cariyeler Taşlığına Geçiş Koridoru

• 33.    Valide Sultan Taşlığı Çeşme

• 34.    Cariyeler Hamarnı

• 35.    Musluklar

• 36.    Üst Kattaki Odalara Çıkılan Merdivenler

• 37.    Üst Kat Odalan (Cariyeler Kullanımı Için)

• 38.    Cariyelere Ait Mekanlar (Kiler Vs.)

• 39.    Helalar

• 40.    Cariyeler Koğuşuna Giriş Kapısı

• 41.    a- Cariyeler Koğuşu

b- Koğuşun Ocağı

• 42.    Cariyeler Hastanesine İnilen Merdivenler

• 43.    (a-b-c) Başkadınefendi Daireler

• 44.    Valide Sultan Odalanna Geçilen Kapı

• 45.    Sultan havuzuna İnilen Merdivenler

• 46.    Kahve Odasına Geçilen Kapı

• 47.    Kahve Odası

• 48.    Valide Sultan Kubbeli Odasına Geçilen Kapı

• 49.    Valide Sultan Kubbeli Odasına Geçilen Kapı

• 50.    Valide Sultan Yatak Odası

Levha 6b. Harem, mekanlar.

• 51.    Valide Sultan Namaz Odası

• 52.    Valide Sultan Yatak Odasına Geçilen Kapı

• 53.    Kubbeli Odadaki Ocak

• 54.    Valide Sultan Kubbeli Oda

• 55.    Val ide Sultan Taşlığına Geçilen Kapı

• 56.    Kapı

• 57.    Valide Sultan Hamamma Geçilen Kapı

• 58.    Valide Sultan Taşlığına Geçilen Birinci Oda

• 59.    Valide Sultan Taşlığına Geçilen Birinci Odanın Kapısı

• 60.    Valide Sultan Taşlığına Geçilen Ikici Oda

• 61.    Valide Sultan Taşlığına Açılan Kapı

• 62.    Valide Sultan Taşlığından Altın Yola Açılan Kapı

• 63.    Valide Sultan Odasını Hünkıir Odasına Bağlayan Koridorun Kapısı

• 64.    Valide Sultan Harnarnma Açılan Kapı

• 65.    Valide Sultan Odasını Hünkıir Odasına Bağlayan Koridor

• 66.    Valide Sultan Hamarnı

• 67.    Hünkıir Hamarnı

• 68.    Valide Sultan Odasının Hünkıir Sofası'na Açılan Kapısı

• 69.    Hünkıir Harnamının Hünkıir Sofası'na Açılan Kapısı

• 70.    Hünkar Sofası

• 71.    Hünkıir Sofası'ndaki Odanın Kapısı

• 72.    Hünkar Sofası'ndaki Oda

• 73.    Çeşmeli Sofa'dan Hünkıir Sofası'na Açılan Kapı.

• 74.    III. Murad Sofasını Hünkar Sofası'na Bağlayan Kapı.

• 75.    Hünkıir Sofası ile Murad Odası Arasındaki Kapı.

• 76.    Çeşmeli Sofa.

• 77.    Çeşmeli Sofa'da Çeşme

• 78.    Çeşmeli Sofa lle III. Murad Odası Giriş Sofasını Bağlayan Kapı

• 79.    Çeşmeli Sofa lle Ocaklı Sofayı Bağlayan Kapı.

• 80.    Valide Sultan Taşlığından Ocaklı Sofa'ya Girilen Kapı

• 8    I. Ocaklı Sofa.

• 82.    Kadınefendiler odalan (Başhaseki Odası) Odalanna Giriş

• 83.    Şehzade Odalanna Geçilen Kapı.

• 84.    Kadınefendiler odalan (Başhaseki Odası)

• 85.    Cinlerin Meşveret Yeri

• 86.    Çifte Kasırlara Girilen Kapı

• 87.    Çifte Kasırlar Kubbeli Oda

• 88.    Çifte Kasırlar IV. Mehmed Odası

• 89.    Cinlerin Meşveret Yeri ile III. Murad Odası Giriş Sofasını Bağlayan Kapı.

• 90.    III. Murad Odası Giriş Sofası

• 9    I. III. Murad Odası Giriş Kapısı

• 92.    III. Murad Odası

• 93.    I. Ahmed Odası

kapılar aşılarak ulaşılan avlu sistemi bir bütünlük sergiler, geçilen her kapı ardında daha da özelleşen ve hiyerarşik bir gruplaşma sürekliliği gösterir. Hiç kuşku yok ki haremdeki kapılar mekanda yaşayanların statüsünü tanımlar. Birkaç kapı aşılarak ulaşılan mekanlar daha önemli kişilere aittir.81

Haremin bir yaşam alanı olmasından dolayı, sürekli genişleme, yeniden yapım ve düzenlemeleri nedeniyle kompleksin günümüzdeki durumundan 17. yüzyıldaki düzeni hakkında kesin sonuçlar çıkarmak güçtür. Zira haremin büyük bölümü ıo76/ı665'te çıkan yangında82 yok oldu ve IV. Mehmed tarafından sonraki birkaç yıl içinde yeniden yaptırıldı.83 Tüm bu yenileme ve eklemeler haremin büyük kısmını değiştirmiş olsa da, temel yapısı Turhan Sultan'ın valide sultanlığı sırasında yeniden inşa edildiği zamanki gibi kaldı. Bu bölümde haremin hiyerarşik yapısı içinde en üstte bulunan valide sultana ait mekanların konumu üzerinde durulacaktır. Hiç kuşku yok ki valide sultanın kullandığı mekanların haremdeki sınırların belirlenmesinde önemli bir rol oynadığı düşüncesi, bu konunun tartışılmasındaki en önemli etkendir. Haremin hiyerarşik yapısının mimari örgütlenmeye yansımasının en belirgin örneği valide sultanın kullanımına sunulan bu mekanlarda görülür (Lev. 6/44-66; Lev. 7).

8ı Gaston Sachelard "kapı"yı yarı açık bir kozmosa benzetir. Kapı adı altında çözümlenmesi gereken birçok düş oldugunu söyler. Dahası temel bir imge, istekleri, iç dürtüleri, varlıgı en gizli yerine varıncaya kadar açma dürtüsünü, içine kapalı tüm varlıkları açma istegini bir araya toplayan bir düşün kökeni olarak tanımlar; Gaston Bachelard. Mekanın Poetikası, (çev. Aykut Derman). İstanbul: Kesit Yayıncılık, I95T 236; Hiç kuşku yok ki "kapı"ya mimari ve politik açıdan önemli bir simge olması yanında manevi bir anlam da yüklenir. Sarayda birçok kapı bulunur. Dahası saraya verilen birkaç farklı isim arasında Bab-ı Hümayun'un -mübarek, kutlu, padişaha ait kapı- bulunması bir anlam yükleme çabasını gösterir. Bunun yanında haremde bulunan kimi kitabelerde geçen -örnegin kara agalar nöbet yerine açılan kapının üzerinde yazılı olan- "Ey kapıları açan Allahım! Bize hayırlı bir kapı aç!" da manevi bir anlam yükleme çabasını göstermesinin yanında bu mekanları kutsamayı da amaçlamakta, ayrıca buraya giren kişilere de mesaj vermektedir. Bununla birlikte Motraye, halk arasında "kapı" denildiginde Osmanlı sarayının anlaşıldıgını söyler; MotrayejDemirtaş 200T 102.

• 82    Bkz. Bölüm 4·

• 83    Bu yenileme projesinde alınan malzeme ve işçilere ödenen ücretiere ait defter için Bkz. Defter-i iştira-i mühimmat-ı mezkiırin ve ücret-i sofra-keşan ki ber-vech-i peşin daden beray-ı ebniye-i harem-i hümayiın der-Saray-ı Cedid; BOA. MAD. 908. y. 14; Defter-i irad ve masarıf beray-ı ebniye-i harem-i hümayiın der-Saray-i Cedid-i hazret-i padişah-ı alem-penah hullide hilafetuhiı ve ubbide saltanatuhiı ve be-ma'rifet-i Vezir-i mükerrem hazret-i Ahmed Paşa edamallahu te'ala ve be-kalem-i Ahmed el-mübaşir; BOA. MAD. 908. y. 38. Bkz. Bölüm 4·

Levha 7- Harem, Valide Sultan'ın kullandığı mekanlar, plan Eldem-Akozan, (Lev. 6Jso, 51, 54)

Harem genel anlamda üç ayrı bölümden oluşur: "hizmetliler, " "padişah ailesi" ve "sultan"a ait mekanlar. Günümüzde haremde valide sultana ait mekanlar kendi adıyla anılan taşlıktan harem bahçesine kadar uzanan bir alandadır (Lev. 6/C). Bu bölümün bir tarafında cariyeler (Lev. 6/B), diğer tarafında ise padişaha ait mekanlar yer alır (Lev. 6/70-93). Valide sultana ait mekanlar içinde en önemlisi ve ihtişamlısı Haliç'e bakan ve büyük bir ocağın bulunduğu (Lev. 6/53; Res. ıo) -bugün valide sultan sofası olarak adlandırılan- valide sultanın günlük işlerini yürüttüğü kubbeli bir odadır84 (Lev. 6/54; Res. n). Bunun bitişiğinde daha küçük-bugün yatak odası olarak adlandırılan-bir oda ve mescidi bulunur. (Lev. 6/50,51; Res. ı6).

• 84    Sakaoglu buranın Valide Sultan Odası olarak adlandınlmasının III. Selim'den geriye gitmedigini ve bu adın haremin ziyaretçilere açıldıgı ilk yıllarda kabul görmüş olabilecegini söylüyor; Sakaoglu 2002: 346.

Resim 10. Valide Sultan'ın Kubbeli Odasındaki ocak (Lev. 6/53, solda)

Resim n. Valide Sultan'ın Kubbeli Odası (Lev. 6/54)

Merkezde bulunan kubbeli odanın duvarlarında ve kubbesinde yer alan yazı kuşakları haremin diğer mekanlarında sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. Diğer mekanlarda olduğu gibi burada da Kur'an'dan seçilmiş ayetler bilinçli bir tercihin sonucudur.85 Kubbeli odanın kalem işi süslemeleri Il. Mahmud (1808-1839) dönemindeki onarımlardan kalmadır.86 Bununla birlikte Anhegger, bu odada yaptığı restorasyon sırasında üç kat sıva altında kalmış olan çiniler ile mermer pencere içi kaplamaları ortaya çıkarmıştır.87

Kubbeli odanın kuzeybatı kısmında bulunan pencereler mekanın ışık sorununu çözmüştür (Res. n). Bu kısmın üzerine daha sonra lll. Selim (1789-1807) annesi Mihrişah Sultan için bir dizi oda yaptıracaktır.88

Kubbeli odadan girilen ve iç içe üç odadan oluşan kısım valide sultanın yatak odasıdır (Lev. 6fso; Res. 12). Sakaoğlu, girişteki odada bulunan

• 85    Haremdeki kitabeler Sonsöz'de degerlendirilmiştir. Bkz. Sonsöz; Ayr. Kitabeler için bkz. Şeref 1329: 12. Cüz, 722-723; Sakaoglu 2002: 346, 348; Şimşirgil 2oor 194.

86 Sakaoglu 2002: 347·

• 87    Mualla Anhegger-Eyüboglu. Topkapı Sarayı'nda Padişah Evi (Harem). İstanbul: Sandoz Kültür Yayınları, 1986: 35·

• 88    Miller 1931: ıoo; F. Davis. The Palace of Topkapı in Istanbul. New York, 1970: 225·226; Sakaoglu 2002: 349·352.

Resim 12. Valide Sultan Yatak Odası'ndaki Şirvan (Lev. 6/so. solda)

Resim 13. Val ide Sultan Yatak Odası'ndaki çini pano (Lev. 6/so)

ve ahşaptan yapılan şirvanı, bu odanın padişahın yatak odası olduğunun en önemli kanıtı olarak gösterir (Res.ı2). Ancak Sakaoğlu'nun tezi özellikle 17. yüzyılda önemli siyasi bir güce ulaşmış olan valide sultanların böyle bir mekana sahip olabileceği ihtimalinden dolayı pek de tutarlı görülmez. Zira elde ettikleri siyasi güce bağlı olarak yaşam mekanlarının da kalitesi artmıştır. Yatak odasının duvarları 17· yüzyılın ortalarında üretilmiş sıraltı tekniğinde çinilerle kaplıdır (Res. 13). Özellikle yatağın olduğu yerin duvarlarında bulunan panolar haremin diğer mekanlarıyla -Şadırvanlı Sofa, Valide Sultan Taşlığı, çifte kasırlar gibi- aynı teknik ve üsluba sahiptir. Yeşil rengin hakim olduğu çini panolarda dikkat çeken en önemli ayrıntı üretim hatalarıdır. Özellikle çinilerdeki akmış boyalar pişirme sırasındaki sorunların varlığına işaret eder.

Çiniler ı6. yüzyılın kaliteli çinilerinden çok uzaktır. Kullanılan renklerdeki canlılık ı6. yüzyılın çinilerinde kullanılan renklerde görülmeyecek düzeyde kalitesizdir. Kalitenin yanında üslup ve teknikte de belirgin bir gerilemenin yaşandığı, panolarda açıkça görülür. Panolarda görülen karanfillerde kullanılan kırmızılar ı6. yüzyılın canlı kırmızısından

Levha 8.

Harem, Valide Sultan'a ait mekanlar, kesit Eldem-Akozan, (Lev. 6/54)

uzak kiremit kırmızısına dönüşmüştür. Ayrıca motiflerdeki büyüme ve konturlardaki kahnlaşmalar da dikkat çekicidir. Dahası odada kullanılan ve vazodan çıkan iri natüralist çiçeklerin yerleştirilmesiyle oluşturulan panolar yukarıda da değinildiği gibi haremin diğer odalarında da görülür (Res.12-13). Kompozisyondaki bu birlikteliğin yanında üslup ve teknikteki benzerlikler de tüm bu panoları aynı döneme yani 17. yüzyılın ortalarına tarihlendirir.89 Duvarlarında panoların bulunduğu yatak odasında yatağın konulduğu kısım giriş tabanından yüksektir. Haremde diğer mekanlarda pek de görülmeyen bir özellik olarak bu kısımda tavanda çini kullanıl-mıştır90 (Res. 14). Tavanda kullanılan yeşil rengin ağırlıkta olduğu tek 89 ıo76/ı665yenileme projesi sonrasında yenilenen odalarda kullanılan bu çinilerin degeriendirilmesi son bölümde yapılmıştır, bkz. Bölüm 4·

90 A. Şeref, yatak odası olarak kullanılan bu bölümün tavanını garip bulur: "Tavan garip bir şekilde i'mal olmuştur. Yani sakf ve kemer olmak üzere iki kısma taksim edilup bunların faslı müştereki iki cenabdan divarlara ishak edilen mermer sütunlara istinad ittirilmiş ve bu iki sütunun arası yaldızlı oymalarla kemer haline konulmuştur. Tavan olan kısım tamamen Osmanlı tarzında zi kıyınet murabba' çiniler ile kaplanup fas! müşterekleri yaldızlı çubuklada setr edilmiştir. Etrafı ise Bağdad Kasrı cenahın tavanlarının kenarları ve tezyinatı taklidinde yapılmadır. Tavanının usulü inşa ve tezyini harem-i hümayunda hiçbir mahalde görülmez; Şeref 1329: 12. Cüz, 722.

Resim 14. Valide Sultan Yatak Odası tavanında kullanılan çiniler (Lev. 6/50)

karo ulama çiniler 17. yüzyılın ortalarında üretilmiştir. Odada kullanılan bitkisel motifli tüm bu çiniler ro76/r665 yangını sonrasında odanın onarıldığını gösterir.

Yatak odasından bir kapıyla geçilen bölüm namaz odası olarak bilinir (Lev. 6fsr; Res. ıs). Küçük bir mekan olan odanın duvarında Kabe tasvirli bir çini pano bulunur (Res.r6). Bu panonun kenar çinilerinde, Harem-i Şerife açılan kapıların adları yazılıdır. Usta imzası olarak da "Ali İskenderiye teber-daran-ı hassa" ve ro77fr666 tarihi geçer (Res. r5). Çini panodaki tarih valide sultan odalarının ro76jr66s tarihindeki yenileme projesine dahil edildiğini gösterir. Daha sonraki bir dönemde odanın pencereleri önüne eklenen ahşap bölüm içeriye ışığın yeteri kadar gelmesini engeller.

Yukarıda üzerinde durolduğu gibi haremin hiyerarşik yapısı, mimari örgütlenmenin temelini oluşturur. Mimari örgütlenme haremin fiziksel yapısı içinde en önemli konumda olan valide sultanın merkezdeki odası haremi ikiye böler (Lev. 8). Bu fiziksel konum valide sultana yüklenen

Levha g. Valide Sultan'a ait mekanların harem içindeki konumu, plan, Eldem-Akozan, ıg82.

Levha ıo. Valide Sultan'a ait mekanlarının konumu, kapılar.

Resim 15. Valide Sultan Namaz Odası Kabe tasvirli çini pano (Lev. 6/sı, solda) Resim ı6. Valide Sultan Namaz Odası (Lev. 6/sı)

sorumluluğun ve yetkinin boyutunu göstermekteydi. Bir tarafta hasekiler, cariyeler (Lev. 6/B) ve kara ağalara (Lev. 6/A) ait bölümler bulunurken, diğer tarafta padişah ve şehzadelerin daireleri yer alıyordu (Lev. 6/70·93-) Böylece valide sultan dairesi haremin kadınlar ve hizmetli sınıfı ile hanedan erkekleri kısmını ayırarak9ı sınırları belirleyen bir işlev görüyordu. Merkezi konum aynı zamanda her iki tarafın da gözetim altında tutulmasına izin veriyordu. Valide sultanın yaşadığı mekan, büyüklük ve ihtişamı bakımından III. Murad'ın kendisi için yaptırdığı mekan ile boy ölçüşecek durumdaydıY Padişah gibi valide sultan da yatak odası (Lev. 6fso), kubbeli büyük bir oda (Lev. 6/54), kahve odası (Lev. 6/47) ve hamamdan (Lev. 6j66) oluşan bir daireye sahipti. Zira haremde kendine ait özel mutfağı olan tek kadın valide sultandı (Lev. 6j6o). Böylece haremin her bölümüne ulaşabilme olanağı elde eden valide sultan aynı zamanda güçlü statüsünü de ortaya koyuyordu -hane halkının annesi sahiplenme duygusuyla her şeyden haberdar olmalıydı. 17. yüzyıl ortalarında François Petis de La Croix

91 L Peirce da benzer bir yaklaşımla dairenin "hizmetli sınıf' ile "aile halkını" ikiye ayıran bir konumda oldugunu söyler; Peirce 2002: 184.

92 Hünkar Sofası olarak adlandırılan yer inşa edilineeye kadar; M. Anhegger de benzer bir yaklaşımla valide sultana ait mekanların haremde padişahın kullandıklarından sonraki en büyük mekanlar oldugu-nu söyler; Anhegger 1986: 32.

Resim 17. Valide Sultan Taşl1ğ1 (lev. 6/C)

sultanın her sabah annesini ziyaret ederek saygılarını sunduğunu ve günlük programı hakkında kendisine bilgi verdiğini aktarır. Sultan gittikten sonra valide sultan ticari işlerini idare eden darüssaade ağasını kabul eder, öğle yemeğini yedikten sonra ise kalabalık bir kadınlar topluluğunun eşliğinde -hazinedar, muhasebeci, kilerci, çamaşırcı, hamamcı, ateşçi, okuyucu, kahveci ve ibrikçi- soytan rakkaslar ile eğlendirilirdi.93 Hanedan içinde aile büyüğü bir kadının varlığına duyulan ihtiyaç, L. Peirce'ın da belirttiği gibi, 16. yüzyılın sonlarında kethüda hatun ile sultanın dayesinin -sütni-nesinin- valide sultanın ölümü durumunda onun işlevini üstlenebilecek duruma gelmesi gerekliliği, harem kurumunun bu iki üyesinin kurumsal itibar kazanmasını sağladı.94

Valide sultana ait mekan haremde padişahın kullandığı mekanlardan sonra en büyüğüdür. Valide sultanın kullanımına sunulan bu yerin bugün Altın Yol (Lev. 6j28) olarak bilinen yere bitişik büyük bir avlusu bulunur (Lev. 6jC; Res. 17). S.H. Eldem ve F. Akozan, 16. yüzyılda haremin

93 François Petis de La Croix. Memoires du Sieur de La Croix, ey devant secretarire de l'ambassade de Constantinople, contenans diverses relations tres curieuses de l'Empire othoman. Paris 1684: 356-57; 360-62; Akt. Necipoğlu 200T 210.

94 Peirce 2002: 148.

Resim ı8. Valide Sultan Taşlığından

Altın Yola açılan kapı (Lev. 6f6ı)

yapılaşmaya bu taşlık etrafında başladığını ileri sürer95 (Lev. 6fC). Günümüzde taşlığın etrafında, hasekilere ait odalar (Lev. 6f84a-d), valide sultan odasına geçişi sağlayan bir kapı (Lev. 6j6r), bekleme odaları, valide sultan mutfağı (Lev. 6j6o, 58), valide sultan hamarnı (Lev. 6j66), gibi birçok mekan ve ro78/r667-68 tarihli bir kitabesi bulunan büyük bir çeşme de bulunur (Lev. 6/33). ro78/r667 tarihli kitabe ro76/r66s yangını sonrasında yapılan onarımlar sırasında çeşmenin buraya yapıldığını gösterir. Taşlığın, Altın Yol ve kara ağaların tarafındaki cephesi revaklıdır (Res. 17). Buna karşın Ocaklı Sofa (Lev. 6j8o) ve valide sultan odası yönündeki kısımda revak bulunmaz. Ayrıca taşlığın duvarları q. yüzyılın ortalarına tarihlenen sıraltı tekniğinde yapılmış çinilerle kaplanmıştır. Çinilerin varlığı ro76fr665 yangını

sonrasında taşlığın da yenileme projesine dahil edildiğini açıkça gösterir. Çinilerin zaman içinde düşenlerinin yeri çini taklidi boya ile kapatılmıştır. Taşlığın zaman içinde geçirdiği değişimin izlerini, kapatılan revaklarda ve eklenen yapılarda izlemek mümkündür. Taşlığın, Altın Yol96 (Res. r8) ve kara ağalar yönünden (Res. 52) iki girişi bulunur. Her iki kapının yeri taşlığa giriş çıkışları kontrol altında tutacak şekilde tasarlanmıştır. Mesela, Cariyeler Taşlığı'na açılan bir kapının yapılmaması dikkat çekicidir.

Taşlıktan, valide sultana ait mekanlara, revağın kapatılmasıyla elde edilmiş olan ve duvarları 19. yüzyıl Avrupa ithalatı çinilerle süslenmiş holden girilir. (Lev. 6/ss-6r) Bu bölüm altta iç içe geçmiş birkaç odadan oluşmaktadır. (Lev. 6fs8, 6o; Res. 19) Holün sağında yine revağın kapatıl-

95 Eldem avlu etrafındaki binaların en eski binalar olduğunu, tarihleri belli olmamakla birlikte II. Mehmed devrinden kaldıklarını kabul eder; Eldem-Akozan 1982: Lev. 99, Lev. II9-120.

96 Bu kapı üzerinde "Ey kapıları açan Allah'ım! Bize maddi manevi en hayırlı kapıları aç" yazılıdır.

Resim 19. Valide Sultan Kubbeli Odasından taşlı^a geçilen mekanlardan birincisi (Lev. 6f6ı)

masıyla elde edilmiş bir oda bulunur. Giriş holü olarak adlandırılan mekanın solunda küçük bir mutfak; holden geçilen nöbet odasının sağında ise valide sultanın hizmetine sunulmuş olan özel hamarnı bulunmaktadır. (Lev. 6f66) Odalardan iki odayı birbirine bağlayan ve valide sultan kubbeli odasına geçilen kapıların üzerindeki kİtabelerde ıo78/ı667 tarihinin geçmesi bu kısımların sonraki bölümde tartışılacak olan ıo76/ı665 yangını sonrası yenileme projesine dahil edildiğini gösterir. Valide sultan odasına geçilen bu bölümü özellikle valide sultanların siyasette etkin olduğu dönemde kendisiyle görüşmeye gelen devlet ricalinin kullanması için uygun bir yoldu. Yukarıda da belirtildiği üzere taşlığın sadece kara ağalar ve Altın Yol'a açılan iki kapısının olması da bununla ilgili olmalıydı. Olasılıkla valide sultanla görüşmeye gelen kişi önce kara ağalar tarafındaki kapıdan taşlığa alınıyor, (Lev. 6/A) daha sonra da yukarıda anlatılan bölümden valide sultanın ihtişamlı kubbeli (kabul) odasına getiriliyordu.

Resim 20. Valide Sultan Kubbeli Odasından, Hünkilr Sofasına geçilen koridor (Lev. 6/65, solda)

Resim 21. Valide Sultan Kubbeli Odasından Cariyeler Taşlığına geçilen kapı (Lev. 6/49)

(Lev. 6/54) Böylelikle ziyaret cariyelerin bulunduğu bölümü (Lev. 6/C) görmeden tamamlanabiliyordu. Zira Naima'nın anlatısında geçen Turhan Valide Sultan ile Köprülü Mehmed Paşa'nın haremde görüştükleri sırada, paşanın önüne düşen darüssaade ağası onu bu yol üzerinden valide sultana götürmüş olmalı.

Valide sultan efendimizin huzuruna lisanen arz olunacak birkaç husus vardır... Yeniçeri ağası tebdil olunduğu gün ba'de'l-asr teber-darlardan biri gelip Köprülü Paşa'yı nihani Saray-ı Amire'de Kızlar Ağası odasına, andan ağa önüne düşüp devletlü Valide Sultan hazretlerinin sera-perde-i ulyaları huzuruna getirip zemin- büsden sonra....97

Tarihçinin anlatısında görüleceği üzere Mehmed Paşa önce darus-saade ağasının odasına götürülmüş, (Lev. 6j2ı) daha sonra da birlikte valide sultanın huzuruna çıkılmıştır. Bu sırada izlenen güzergah yukarıda belirtildiği gibi olmalıdır.

Sahnenin merkezinde yer alan Valide Sultan Dairesi'nin harerne hakim olduğunun belki de en iyi kanıtı üç ana girişinin olmasıydı: çifte hamama -bir tarafı sultan, bir tarafı da valide sultan için- (Lev. 6f6s; Res.

97 Naimajlpşirli 2007: IV/ı7oo.

126

20) giden ve bir koridorla Hünkar Safası'na ve devamında ise III. Murad Köşkü'ne uzanan geçit; Valide Sultan Taşlığı'na uzanan koridor (Lev. 6/55· 61; Res. 19) ve Cariyeler Taşlığı (Lev. 6fB; Res. 54) oradan da kara ağaların nöbet yerine gidilen yol (Res. 21). Ayrıca, kısmen valide sultanın mekanlarının altında yer alan, bir hapishaneye benzeyen ve hünkar havuzuna kadar giden bir yere de ulaşılıyordu (Res. 22). Hünkar odasına giden bir başka yol da kendi odasının üstündeki bir dizi ikinci kat odasının içinden geçiyordu. Böylece birbirine bağlı bir dizi odada yaşayanları valide sultan yakından denetleyebiliyordu (Lev. 7). Zira IV. Mehmed, oğullarının tahta geçmesini sağlamak için kardeşlerini öldürmek istediğinde Valide Turhan Sultan buna engel oldu ve koruma amacıyla her iki şehzadeyi kendi odasına aldı.98

Haremin kalbi ve sahnenin merkezi konumundaki mekanda ikamet eden valide sultan aynı zamanda harerne de hayat vermekteydi. Onun varlığı haremdeki birçok sınıfın da varlık sebebiydi. Hiçbir harem mensubu onun kadar ayrıcalıklı değildi ve o istediği her yere rahatlıkla ulaşabiliyordu. L. Peirce, valide sultan odasının fiziksel yapısının haremin hakim sahibinin padişah değil de valide sultan olduğu kanısı uyandırdığına dikkat çeker.99

M. E. Anhegger, valide sultan odasının 16. yüzyılda yapıldığını söy-ler.100 Onun bu görüşü en azından haremin Topkapı Sarayı'na ilk taşındığı dönem göz önüne alındığında tutarlı görünür. Ancak hiç kuşku yok ki bugünkü valide sultan odasının 16. yüzyıldaki özgün yapısı farklıydı. Günümüze gelene kadar değişik zamanlardaki eklernelere bir de onarımlar dahil edilince özgün görünümünü kısmen de olsa kaybetti.101 Özellikle haremde meydana gelen yangınlar ve depremler bu kısma büyük zarar vermiş olmalı. Zira 1072/1662'deki yangının tanığı Eremya Çelebi, yangında en fazla hasar gören yerin valide sultana ait bölüm olduğunu söyler. Dahası 1076/1665'te meydana gelen yangın sonrası da bu bölüm büyük hasara uğradı.102 Anlaşılan

98 Peirce 2002: 345·

99 Peirce 2002: ı85.

ıoo Anhegger ı986: 33·

ıcı Özellikle cumhuriyet devri onarımları için bkz. Tahsin Öz. "Topkapı Sarayı Onarımları." Güzel Sanatlar Mecmuası. 6. ı949: 63-66; Anhegger ı986: 33-40; Tüm onarımların degerlendirildigi bir çalışma için bkz. Ümran Karahasan. Topkapı Saray1 Müzesi Cumhuriyet Dönemi Restorasyonlan, (yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. İstanbul, 2oor 231-243. ıo2 Bkz. Bölüm. 4·

o ki valide sultanın yaşadığı bölüm olasılıkla ı6. yüzyılın ikinci yansında ilk şeklini almaya başladı. ilerleyen yıllarda valide sultan makamının gücünün artmasına paralel olarak mekanlar bugünkü mevcut dummuna ulaştı. Ancak bu uzun süreçte hiç kuşku yok ki yenileme çalışmalannın yanında bir de yeni rnekanlara duyulan ihtiyaç, özgün yapısını korumasına engel oldu. Zira Anhegger, kubbeli büyük odanın kubbesinin ve tezyinatının ı8. yüzyılın sonuna ait olduğunu söyler. ıo3 Bununla birlikte odada bulunan büyük ocağın (Res. ıo) 1924'te yapılan restorasyon sırasında,'04 günümüzde Cevri Kalfa Dairesi105 olarak bilinen odadan getirilmiş ı6. yüzyıl çok renkli sıraltı tekniğiyle üretilmiş çinilerle yeniden kaplanması, haremdeki sürekli değişimin yalnız yaşam alanı olarak kullanılması sırasında değil, müze olarak kullanılmaya başlandığı sürede yapılan onanınlar sırasında da devam ettiğini göstermesi bakımından önemlidir. Anhegger, III. Murad odasının Safiye Sultan'ın hasekiliği döneminde yapıldığını, valide sultan mekanlan ile cariye koğuşunun (Lev. 6/41) da aynı dönemde yapılmış olacağından yola çıkarak, haremin bugüne kalan en önemli binalannın Safiye Sultan zamanında hem hasekilik, hem de valide sultanlık dönemlerinde kullanılmış olduğu sonucuna ulaşma eğilimindedir.106 Ancak Anhegger'in ileri sürdüğü bu görüş, ıo76/ı665'te meydana gelen yangın sonrasında başlatılan yenileme projesi göz önüne alındığında tutarlı görünmez.

Sonuç olarak haremin hiyerarşik yapısı içinde en tepede bulunan valide sultana ait mekanlar onun siyasi gücünü açıkça ortaya koymaktadır. Haremin her yerine ulaşabilme imkanı sağlayan mimari örgütlenme içinde bu güçlü Osmanlı kadını haremi yönetmekle kalmıyor aynı zamanda siyasete de yön veriyordu.

İKİ VALİDENİN BİRLİKTELİGİ, MEKAN ÇözüMLERİ

Önceki bölümde üzerinde durolduğu gibi mevcut fiziksel oluşum içinde tek ve güçlü bir statüye sahip olan valide sultan ıos8jı648 yılına

103 Anhegger 1986: 33·

104 Bu çalışma Tahsin Öz tarafından yürütülen restorasyon sırasında gerçekleşti; Öz 1949: 66, bu yayında Resim: II1-IIJ.

105 Lev 6'da 29 numarayla gösterilen merdivenle çıkılan ikinci katta bulunan oda_

106 Anhegger 1986: 36.

Resim 22. Sultan Havuzuna Valide Sultan'a ait mekanlardan inilen merdivenler (Lev. 6/45. solda) Resim 23. Valide Sultan Avlusuna bakan üst kat odalarına girişi koridoru.

gelinceye kadar haremde neredeyse yegane güç olarak yaşadı. Ancak bu tarihe gelindiğinde taht değişimi sonrası iki valide sultanın aynı anda haremde bulunması kararı alındı. Kararın alınmasında tahta çıkan IV. Mehmed'in çocuk yaşta olması yanında, bir de annesi Turhan Sultan'ın henüz yirmi dört yaşında olmasının önemli rolü vardı. Sorunun çözümünü bulan Kara Çelebi-zade, gelenekiere aykırı olarak tecrübeli büyük valide sultanın bir süre daha sarayda kalıp oyunu yönetmesinin uygun olacağını düşündü. Ancak gelişen olayların şiddeti onun önerisinin doğruluğunu da tartışmalı kılacaktı. Çok geçmeden Osmanlı hanedan tarihinde çok iyi bilinen bir oyun oynanacaktı: Taht mücadelesi. Ancak bu kez oyuncular şehzadeler değil iki valide sultandı.

İki valide sultanın aynı anda haremde ikamet edecek olması hem mekan hem de siyasal açıdan önemli sorunları da beraberinde getirmiş olmalıdır. Bilindiği gibi haremde yaşayan her bir bireyin yeri belliydi ve kurallar buna göre uygulanıyordu. Sıra dışı bu durum döneminde büyük bir sorun yarattı ve siyasi olarak bunun sonucu birkaç yıl sonra görüldü. Sonunda güç çatışması taraflardan birinin -Kösem Sultan-öldürülmesiyle son buldu.

Günümüzde harem mekanlarının değişip dönüşmüş olmasına rağmen, kuruluşundaki temel kurgusunu koruduğunu varsayacak olursak;

Resim 24·

Üst kata çıkılan merdiven

harem, bir valide sultamn varlığı düşüncesiyle oluşturulmuş plana sahipti. Bu bağlamda iki valide sultamn yaşaması için nasıl bir çözüm getirildiği tartışılması gereken bir sorudur. Ne yazık ki bugün bu soruya kesin bir cevap verecek mevcut bir bilgi yoktur. 1961-71 yılları arasında haremde kapsamlı bir onarım gerçekleştiren Mualla Anhegger-Eyüboğlu mevcut sorunun, mekanların bölümlenmesi veya eklemeler ile çözümlendiğini ileri sürer.ıo7 Anhegger konuyu ayrıntılı olarak ele almadan mevcut mekanların kısıtlı olmasından kaynaklanan bir sorunun varlığım kabul eder. Valide sultan odasına yapılan ekler ve odanın genişletilmesi ile mevcut mekanlardan azami şekilde yararlanılmasının da aynı döneme rastladığını belirtir. Anhegger bu sonuca onarım sırasında haremdeki kimi mekanlarda rastladığı eklemelerden ulaşmış olmalıdır. Zira yine aynı dönemde onarılan ve çifte kasırlar (Lev. 6j88-87) olarak adlandırılan iki kasırda da eklemeler görülüyordu. Her iki kasır, ahşaptan bölmelere ayrılarak meka-

107 Anhegger 1986: 37·38.

Resim 25. V al ide Sultan Avlusuna bakan üst kat odalarından ı. no' lu oda

nın birden fazla kişi tarafından kullanılması sağlanmış, hatta ikinci bir kat bile eklenmişti. Ancak, bölünmenin sorunu çözdüğü yolunda Anhegger'in varsayımı ikna edici değildir. O dönemde iki nüfuzlu valide sultanın aynı mekanı paylaşınası olası görünmemektedir. Çözüm olarak, Turhan Sultan, haseki iken kullandığı mekanı veya bugün Cariyeler Taşlığı'ndan geçince valide sultan odasına girmeden nöbet yeri olarak bilinen yerin karşısında yer alan ve merdivenle yukarı çıkılan mekanı kullanmış da olabilir (Lev. n). Bu mekan Valide Sultan Taşlığına bakmaktaydı ve beş bölümden oluşuyordu. Turhan, valide sultan olduğunda burası düzenlenmiş olabilir. Günümüzde bu bölüme Cariyeler Taşlığından valide sultan dairesine geçilen kapıdan girildikten sonra dar bir koridorla ulaşılır (Res. 23). Daha sonra yine dar bir merdivenle ikinci kata çıkılır (Res. 24). Duvarlarında üslup ve tekniğinden 17. yüzyıl sonuna tarihlenebilecek sıraltı tekniğinde çinilerle kaplı merdivenlerin sonunda iki kapı bulunur. Bunlardan sağdaki kapıdan

Resim 26. Valide Sultan Avlusuna bakan üst kat odalarından 3· no'lu oda

girildiğinde daha özensiz iç içe iki odaya geçilir. İkinci kapıdan girildiğinde taşlığa bakan ve yine iç içe beş odadan oluşan rnekanlara girilir (Lev. n). Beş bölümden oluşan mekanın, her bölümü birbirine kapılada bağlıdır. Kapıdan girildiğinde duvarlarında son derece gösterişli çinilerin kullanıldığı bir sofaya girilir (Lev. nj2; Res. 25). Burada bulunan üç odanın (Lev. n/ 2-4) duvarlarında görülen 17· yüzyıl ortaları ile sonlarına tarihlenen Osmanlı üretimi ve 19. yüzyıl Avrupa ithalatı çiniler mekanların önemli biri tarafından kullanıldığını gösterir.

Girişteki sofanın güneybatısındaki kapıdan girilen oda kare bir mekandır ve duvarlarındaki dolapların varlığı buranın kiler veya benzer bir amaçla kullanıldığını gösterir (Lev. nj1). Girişteki odanın kuzeydoğusundaki kapıdan geçilen diğer oda mekanlar içinde en büyüğüdür (Lev. II/3)· Taşlığa bakan büyük pencereleri olan odanın duvarları 17. yüzyıl sonlarına tarihiendirilebilecek sıraltı tekniğinde çinilerle kaplıdır (Res. 26). Büyük odadan bir kapıyla başka bir odaya geçilir (Lev. II/4; Res. 27). Kareye yakın

odanın yanında bulunan küçük oda (Lev. nj6) daha çok depo işlevi olan bir oda görünümündedir. Odanın içinde bir de hela vardır (Lev. II/5)·

Oldukça ihtişamlı yapılmış olan odaların önemli birine ait olduğu açıktır. Anhegger burayı valide sultan mekanlarının üst kat odaları olarak tanımlar.108 Ancak, günümüzde haremde bulunan mekanların bir kısmı tanımlanabiliyorsa da, hala birçok odanın işlevini belirlemek olanaklı değildir. Bu bakımdan yukarıda tartışılan ve iki valide sultanın aynı anda haremde yaşadığında kullandığı varsayılan mekanların başka bir amaca hizmet etmiş olması da mümkündür. Bunun yanında odaların özellikle ıo76/ı665 yangınından önceki durumu hakkında da ne yazık ki eldeki veriler yeterli değildir.

Şiddetli bir siyasi çekişmenin yaşandığı ortamda en azından iki valide sultanın birbirinden ayrı ve biraz da uzak mekanları kullanmış olmaları daha olası görünmektedir. Yeni valide olan Turhan Sultan, büyük valideye olan saygısından/korkusundan dolayı, Kösem Sultan'ın kullanmış olduğu valide odasına taşınmamıştır. Tarihi aktarırnların doğruluğuna şüpheyle yaktaşıl-masına karşın, bu dönemdeki siyasi gerilimin, sarayın özellikle de haremin içinde şiddetli yaşandığı bir gerçekti. Zira Naima ve Ricaut'un konu ile ilgili anlatılarının kaynağı olasılıkla saray mensubu biriydi ve her ikisinin de ayrıntılarıyla verdikleri bu olayda Kösem Sultan'ın öldürüldüğü yer hakkında çok açık bilgiler bulunmamaktaydı. Ancak her iki aniatıdan büyük valide sultan hayatının son anlarını bugün var olan valide sultan odasında geçirdiği anlaşılır. Naima uzun ve dramatik anlatısında, olayın yaşandığı anda orada bulunurmuşçasına ayrıntı vererek, Kösem Sultan'ı öldürmeye gelenler ile arasında geçen konuşmayı da aktarıyordu: "Avaz-ı bülend ile nevbetçilere çağırıp: Geldiler mi? deyü dağdağa ile su'al ettikte Süleyman Ağa henüz kapı dehlizine girmişti." Tarihçi, valide sultanın nihanhanelerden -mahzen, bodrum- birine saklandığını söyler. ıo9 Eyüboğlu, adı geçen yerin bugün valide sultan dairesinin alt katını üst kata bağlayan merdiven boşluğundaki duvar içine gömülü, merdivenle çıkılabilen gizli dolap olabileceğini ileri sürer.ııo L. Peirce, aynı bilginin haremi gezerken kendisine aktarıldığını, bununla

ıo8 Anhegger 1986: 32, 39·

ro9 Naimajipşirli 2ooT III/r328.

IIO Eyüboglu 1986: 33·

birlikte Turhan Sultan'ın bu gizli alanın değerini kavrayıp -valide sultanın şahsi hazinesinin saklandığı yer pekala burası olabilirdi- kendi dairesi ile ek bölümlerini bu şekilde yaptırdığının da düşünülebileceğini söyler.rıı Araştırmacıların ileri sürdükleri bu varsayımlar ne yazık ki eldeki bilgilerin yetersiz olmasından dolayı doğruluğu kanıtlanamasa da kabul edilir gibi durmaktadır. Kösem Sultan'ın o dönemdeki gücü göz önüne alındığında öldürüldüğü sırada bugün var olan valide sultan odasında ikamet etmiş olması olası görünmektedir.

Harem gibi sürekli değişime açık bir alanda mekanların kullanımının dönemlere göre farklılık göstermiş olacağı unutulmamalıdır. Yukarıda üzerinde durulan ve Turhan Sultan'ın, Kösem Sultan ölünceye kadar geçen üç yıllık sürede yaşamış olabileceği varsayılan bu bölüm, siyasi çekişmenin yaşandığı dönemde farklı bir amaç için kullanılmış da olabilir. Belki de valide sultanın kubbeli odasının yanında bulunan ve yukarıda belirtilen mekanlar, haremde iki valide sultanın yaşamaya başlamasından önce valide sultanın avluya bakan ikinci bir mekan olarak kullanılıyordu. Ancak Turhan Sultan valide olunca kubbeli oda ve çevresindeki kısımlar Kösem Sultan'a, avluya bakan kısımlar ise Turhan Sultan'ın kullanımına verildi.

Sonuç olarak ıo6ıjı6sı'de Kösem Sultan'ın öldürülmesiyle son bulan siyasi çekişmenin yaşandığı üç yıl boyunca iki valide sultan haremi paylaşmak zorunda kaldılar. Haremin hiyerarşik yapısı düşünüldüğünde iki nüfuzlu kadının aynı yeri paylaşmasının doğurduğu sorunu anlamak zor değildir. Sahne hem fiziksel hem de siyasi anlamda iki valide için küçük bir yerdi. Bu bölümde sıkı bir hiyerarşiye sahip olan haremde yaşanan bu olay karşısında sahnenin paylaşımının nasıl yapıldığı ve iki valide sultanın verdikleri mücadelenin geçtiği mekanların nereleri olabileceği üzerinde durulmuştur.

HAREMİN ETKİN GüÇLERi: KARA AGALAR

Daha önce üzerinde durolduğu gibi Kösem ve Turhan Sultan arasındaki rekabetle kara ağaların oynadığı rol onların etkin gücünü göster-

nı Peirce 2002: r84.

levha 11. Valide Sultan Taşlıgına Bakan Mekan lar.

Levha 12. Kara Ağalara Ait Mekânlar; Eldem-Akozan 1982

Resim 27. Valide Sultan avlusuna bakan üst kat odalarından 4· no'lu oda

mekteydi.ııı Haremin yüksek mevkili kadınları elde ettikleri büyük nüfuzlarına rağmen çoğunlukla saraya kapalı ve sıkı kuralların olduğu bir hayat yaşıyorlardı. Kara ağaların konumundan gelen güçleri haremdeki yaşam üzerinde bir tür hakimiyet kurmalarına da izin veriyordu. Michel Baudier haremde kuralların çok sıkı uygulandığını söyler:

Bu kadınları gözetlernek için kesin emirler var, sadece oraya gelen kadınlar değil, şehirden dönen hadımlar da aranır. Hayvanlardan da kuşkulanılır: Sultanın eşlerinin maymun ya da belli bir büyüklükte erkek köpeklere sahip olmasına izin verilmez. Onlara gönderilen meyveler çok sıkı kontrol edilir. Eğer uzun biçimli su kabakları ya da hıyar ve benzeri meyveleri canları çekerse, bunlar kapıda ince ince dilimlenir. Onların kendilerini kontrol edeceğine hiç ihtimal verilmediğinden, bu meyveleri sapıkça amaçları için kullanacaklanndan korkulur. Bu,

uz Bkz. Bölüm 2.

kuşkusuz Türklerin şiddetli kıskançlığının bir göstergesi; zira böyle bir durumda iffetsiz bir kadını yanlış işler yapmaktan ne koruyabilir ki?ıı3

Harem halkı içinde ayrıcalıklı konumda olan sadece valide sultandı ve törenlerde halka para atarken veya halkı selamlarken görülebi-liyordu.ıı4 Harem mensubu kadınların dışarıyla bağlantıları ancak kara ağaların gözetimi altında olabiliyordu. ııs Tavernier, haremdeki kadınların görebildiği tek erkeğin padişah olduğunu söylüyordu ve ucubelere benzettiği kara hadımları erkekten saymıyordu.ıı^G Kadınların dışarıyla bağlantısını sağlayan kara ağaların başı darüssaade ağasının, aynı zamanda harem halkı ile sultan arasındaki ilişkiyi de sağlıyor olması onun gücünü artırmasını sağladı.

Haremin hizmetli sınıfı arasında kara ağaların en önemli görevi haremin korunmasıydı. ıı7 Bobovius, haremin yönetiminin bu sınıfa verilmesinin nedenini kadınların baştan çıkarılma tehlikesini önlemek olduğunu söyler. ııs Ricaut ise saray muhafızlığının kara ağalara verilmesini, Türkler arasında yaygınlaşan bir hastalık olarak görüyordu.ıı9

Thevenot, padişahın sarayındaki hizmetiiierin çoğunun hadım ağaları olduğunu belirtir; "Padişahın bu sarayda oturan hizmetçi-

n3 Michel Baudier. The History of the Serrail and of the Court of the Grand Seigneur, Emperour of the Turkes, Londra r635: 65.

n4 Deny 1986: 179·r8o; Ayr. bkz. Bölüm 2.2.

n5 Withers, harem kadınlarının padişahtan izin almaları durumunda Yahudi kadınların harerne girebildiklerini söylüyor: "Haseki sultanlar padişahtan izin alırlarsa bazı Yahudi kadınlar saraya gelip onların yanlarına girebilirler, bunlar olaganüstü kıvraktır ve onlara ince ve ilginç iş işlerneyi (örgü yapmayı) ögretirler...;" Withers fKayra 1996: 49·

n6 "Hapishanedeymiş gibi kapalı tutulan ve birbirine karşı sorumlu birkaç bin kişinin varlıgına rağmen kadınların görebildiği tek erkek hükümdardır. Zira bedenleri ve yüzlerindeki deformasyon-larla ucubeter haline getirilmiş olan kara hadımları erkekten saymıyorum." Tavernier r68r: r6; Akt. Gresrichard 2004: 144.

n7 Withers kadınların yaşadığı yerin kara agalar tarafından korunduğunu söylüyor: "Divanın toplandığı oda ile aynı düzeyde [ancak biraz geride ve sol tarafa doğru] kadınların yaşadıkları ve sultan kapısı denilen ve takım halinde siyah hadımlar tarafından korunan kapıya gelinir; " Withers fKayra 1996: ro; Ayr. bkz. Ricaut ı668: 35. 37; BoboviusjBerkay 2002: 25; MotrayejDemirtaş 200T no.

n8 "Sarayın kadınların kaldığı bölümünü kızlar ağası yönetir, kızlar ağası ve kadınların yakınındaki diğer harem ağaları hep Mağribilerden seçilir; amaç (benim hissiyatıma göre), bu hilkat garibeleri kadar çirkin erkek yüzlerinin kadınları baştan çıkarma tehlikesini olabildiğince uzak tutmaktır;" Boboviusf Berkay 2002: 25-26.

n9 Ricaut ı668: 38: 35·

leri ve onların da maiyetleri bulunmaktadır. Bu görevlilerden çoğu hadım ağalarıdır ve hemen hemen hepsi siyahtır; hadım edilmekten memnundurlar."120 Bununla birlikte Withers kara ağaların haremde istedikleri yere rahatlıkla girebildiklerini buna karşın saray içinde her yere girmelerinin sultanın iznine bağlı olduğunu söyler.121 Withers, haremin güvenliğinden sorumlu bu sınıfın kadınlar bölümünü de rahatlıkla gezebildiğini söylese de bu serbestliğin belirli koşullarla sınıriandınidığı anlaşılmaktadır.

Harerne ilk giren zenci ağa "en aşağı" diye adlandırılan unvan ile hizmete alınır, ocak defterine kaydı yapıldıktan sonra "ortancalar"122 içinde önemli bir lalaya el öptürülürdü.123 Bu sınıfın görevi harem kapılarını beklemekti ve "nöbet kalfaları"124 denen ağaların emirlerini yerine getirirlerdi. Kademe atiayabilmek için darüssaade ocağına ait kanunları öğrenmeleri gerekirdi. Bunu yapanlar "acemi ağalığa"125 geçer, bunların içinden en kıdemlisi ise "nöbet kalfası" olurdu. Bundan sonra "ortanca" olanlar kapı nöbetlerine nezaret ederlerdi.126 Daha sonra "hasıl-

120 ThevenotfYıldız 1978: 67.

• 121    "Bu siyah hadımlar, sultanlar (hasekiler) tarafından büyük efendiye iletilecek bir mesaj için gönderildikleri zaman erkeklerin tarafından geçerek kapı ağasına küçük notlar getirirler, o da onları padişaha verir: aynı şekilde saraydaki bir görevliden bir şey istenildiği, ya da kapıya gelen tanıdık· ları ile görüşmek istedikleri zaman da böyle hareket edilir. Fakat bunun dışında, sultanın özel izni olmadan saray içinde bir yerden bir yere gidemezler. Buna karşın kadınların dairesinde her yere gidebilir ve sultanların bütün hizmetlerini yaparlar, beyaz hadımlar ise bunu yapamaz;" Withers f Kayra 1996: 95·

• 122    "Ortanca" kelimesi harerne alınan kara ağaların eskileri hakkında kullanılırdı. Kara ağalara önce "en aşağı," sonra "acemi ağa," "nöbet kalfası" adı verilirdi. Beş nöbet kalfasının en eskisi terfi edince "ortanca" olurdu; Pakalın "Ortanca" 1983: ll/732.

• 123    Saraya alınan bu acemilere farklı isimler verilirdi, özellikle seçilen isimler çiçek isimleri olurdu. Withers çiçek isimleri verilme nedeninin kadınlara hizmet etmeleriyle ilgili oldu^nu söyler: "Bunlar sümbül, nergis, gül, şebboy gibi çiçek adlarıyla adlandırılmışlardır. Çünkü kadınlara hizmet ettikleri ve sürekli olarak onların yanında bulundukları için adlarının onların bekaretine, tatlılığına ve iffetle· rinin bozulmamış olmasına çağrı yapması gerekir; " Withers jKayra 1996: 94·

• 124    Nöbet kalfalannın görevleri haremin kapısını beklemektir. Harem kapısının anahtarlarını sabah namazı öncesinde darüssaade ağasından sayarak alırlar, gerek görüldükçe kapılan açar, akşam ise her taraf kapandığında anahtarları yine darüssaade ağasına teslim ederlerdi; Pakalın "Nöbet Kalfası" 198r 11/705·706.

• 125    Harerne giren kara ağalar "en aşağı" mertebesinden başladıktan bir süre sonra acemi ağa olurlardı. Bunlar görev sıralan geldikçe kapı nöbeti tutarlardı; Pakalın "Acemi Ağalığı" 1983: 1/7·

• 126    'Ata 1292·93: l/257; bununla birlikte Withers saraya alınan kara ağaların ergenlik yaşına gele· ne kadar beyaz hadım çocukları gibi sarayın diğer çocukları ile birlikte eğitim gördüklerini söyler;

  

Resim 28. Kızlar Agası: Paul Ricaut, Histoire de l'etat present de I'Empire Ottoman .. ı67o

lı -hasırlı-"'27 olup on iki hasıliının en eskisi terfi ederek "yayla başkapı gulamı"128 ardından yeni saraya "başkapı gulamı,"129 daha sonra "eski saray ağası" olurdu. Bu mevkie gelenler son olarak darüssaade ağası

"Sultanlara hizmet eden, siyah hadırnlara ve Kuzey Afrikalı siyah kızlara ve padişahın öteki kadınia-rına gelince, belirtrnek gerekir ki siyah hadımlar, çocuk yaşlarında iken ve ergin ve hizmet görebilme yaşına gelene kadar, beyaz hadım çocuklar gibi sarayın öteki çocukları ile birlikte yaşar ve egitilirler. Oradan ayrıldıktan sonra, kadınların yanına verilirler ve hizmet etmeye ve ötekiler gibi sultanların kapısında [Kapıagası nasıl beyaz hadımların başı ise kızlar agası da onların başıdır] çalışırlar;" Withers/ Kayra 1996: 93·

• 127    Hasıllı ise on iki kişiden oluşan bir gruptu; Pakalın "Hasıllı" 198r 1/754·755·

• 128    H asıllıdan sonra gelen yayla başkapı gulamı, yazın sultanın gittigi sarayiara götürülen kara agaların katipligini yapardı; Pakalın "Yayla Baş Kapı Gulamı" 1983: III/612.

• 129    A. Şeref "baş kapı gulamı" deyiminin eskiden " baş kapı oglanı" olarak geçtigini söylüyor; Şeref 1329: 8. Cüz, 467; baş kapı gulamı saraya alınan kara agaların defterini tutmaktaydı; Pakalın "Baş Kapı Gulamı" 198r l/165;

olabiliyordu.'Jo Sarayda hizmet veren birçok görevli darüssaade ağasına (Res. 28) bağlıydı.'J'

Haremin hizmetli sınıfının yaşadığı mekanların en geniş kısmını kullanan kara ağalara ait bölümün temel yapısı III. Murad dönemine aitti'J2 (Lev. 6jA; Lev. 12). Bu kısım uzun bir yol ve çevresinde birçok binanın bulunduğu birbirine bağlı üç bölümden oluşur: "dolap kubbesi" (Lev. 6jı) ve "şadır-vanlı sofa" (Lev. 6j2) olarak bilinen iki kapı arası ile "darüssaade ağalığı" ve "başkapı gulamı (ağalar koğuşu) " (Lev. 6jı8) dairelerini içine alan üçüncü bir bölüm.

Kara ağalara ait bu bölüm; nöbet yerleri (Lev. 6j2,15), cami (Lev. 6jıo), üç katlı bir koğuş (Lev. 6jı8), darüssa-ade ağası odası (Lev. 6j2ı), şehzadeler mektebi (Lev. 6j22), musahib-i şeh-

Resim 29. Harem, Araba Kapısı (Lev. 6/ı)

riyari ve cüceler (Lev. 6jı4) odalarından oluşmaktadır. Kara ağalara ait

mekanlar onların gelişen statülerine paralel olarak daha "ihtişamlı" bir hal almıştır. Fiziksel konumu bir karakolu andırır durumda olan bu bölüm,

harerne girilebilmek için geçilmesi gereken en önemli yeri oluşturuyordu.

• 17.    yüzyılın sonlarında Sarı Mehmed Paşa (öl. I7I7),'33 harerne girmek

130 Altındag 1994: 2.

131 Sarayda darüssaade agasına: "hazinedar-ı şehriyari," "başmusahib" ve "musahibler," "lalalar," "va· !ide sultan başagası" ve "diger agaları," "sultanların başagaları" ve "diger agaları," "valide sultan" ve "sultanların kethüdaları," "kadın, usta ve kalfa unvanı verilen haremdeki kadın görevliler," "darüssaade agası yazıcısı," "Haremeyn müfettişi," "Haremeyn muhasebecisi," "Haremeyn mukataacısı" baglıydı. Bkz. Altındag 1994: 1-3; Ayr. bkz. Pakalın "Darüssaade Agası" 198r l/400·404;

132 Bugün haremin ikinci avluya açılan kapısı üstündeki (Araba Kapısı) kitabede tarih olarak 996 (1587-88) bulunur, bu III. Murad dönemi yapı etkinliginin bitim tarihidir. Kitabe için bkz. Bölüm. 4.; Ayr. Bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 458; Sakaoglu 2002: 318; Şimşirgil 2005: 179.

133 Osmanlı tarihçisi ve devlet adamı. Sarı lakabıyla tanınan Mehmed Paşa Defterdar San Mehmed

Resim 30. Dolap kubbesi (Lev. 6/ı)

isteyen sadrazamların -olasılıkla da valide sultan ile görüşmek için-darüssaade ağasına rüşvet vermek zorunda kaldıklarını söyler. Verilen paranın az olması durumunda ise sadrazarnın tüm hünerini kullanması gerekiyordu.'34 Günümüzde kara ağaların mekanlarına bakıldığında haremin kadınlar bölümüne geçilen kapısının (Lev. 6j23) hemen yanına yapılmış olan darüssaade ağasının kullandığı odanın bulunduğu konum (Lev. 6j2ıb) onun bu bölümün genel hakimi olduğunu göstermesi yanında, haklı olarak Penzer'in de dikkat çektiği gibi kara ağalara yüklenen sorumluluğu göstermesi bakımından da önemlidir.'35 Odanın haremin kadınlar bölümüne geçiş kapısının (Lev. 6j23) hemen yanında olması buraya giriş çıkışı denetlernek amaçlıydı. 17. yüzyılda valide sultanların etkin olduğu dönemde kimi görüşmelerin haremde yapıldığı oluyordu. Daha önce

Paşa, Zübde-i Vekayiat'ta adlı eserinde 1o66-m6 (1656-1704) yılları arasındaki hadiseleri anlatır.

134 Akt. Goodwin 1998:ıı4.

135 Penzer 2000: 159.

Resim 31. Şad1rvanlı sofa (Lev. 6/ı)

de belirtildiği gibi Naima, Valide Turhan Sultan ile Köprülü Mehmed Paşa'nın haremde görüştüklerini söylüyordu.

Sarayın ikinci avlusunda "araba kapısı"'J6 (Lev. ıjc; Res. 29) olarak bilinen kapıdan girilen kara ağaların mekanları haremin diğer bölümlerinde olduğu gibi kendi içinde dışarıdan bağımsız bir mimari yapılanmaya sahiptir. Araba kapısından sonra geçilen yer "dolap kubbesi" olarak bilinir'J7 (Lev. 6jı; Res.3o). Duvarlarında altı dolap bulunan ancak penceresi bulunmadığından karanlık olan bu bölümden geçilince de "şadırvanlı sofa" olarak

136 Araba kapısı Harem dairesinin ana kapısıdır. A. Şeref, saray kadınlarının bu kapıda arabadan indikleri için, kapıya "Araba Kapısı" adı verildigini söyler; Şerefr329: 8. Cüz, 457·

137 Bu bölüme "dolap kubbesi" denilmesinin nedeni duvarlarındaki dolaplardan kaynaklanır. Şeref. haremi gezdigi sırada, hizmetiiierden birinin bu dolaplardan birine Valide Kösem Sultan'ın saklandıgı. nı ve diger dolapların da Ravza·ı Mutahhara'ya ait bazı hesapların defterleri için kullanıldıgını söyledi-gini aktarır; Şeref 1329: 8. Cüz, 459; N.M. Penzer, bu bölümdeki dolaplardan yola çıkarak burasını hem giriş odası, hem de yatakhane olarak tanımlıyor; Penzer 2ooo: r6o; Ancak bu kısmın yatakhane olarak kullanılmaya elverişli olmadıgı açıktır.

Resim 32. Büyük Bini ve Agalar Camisi kapıları (Lev. 6/4. 8, solda) Resim 33· Şadırvanlı Sefa'da çini pano (Lev. 6/z)

adlandırılan bölüme ulaşılır'J8 (Lev. 6j 2; Res.3ı). Dikdörtgen bir plana sahip olan şadırvanlı sofaya girilen kapı üzerindeki kitabe 1077jı666 tarihini vermektedir.'39 Sofaya girildiğinde kuzeydoğuda "Adalet Kulesi"nin kapısı'40 (Lev. 6/3) güney-batısında ise padişahların harerne atla girdikleri "büyük bini" kapısı yer alır. (Lev. 6/4) Kapının üzerindeki kitabede 1078/ı667 tarihi okunmaktadır.'4' Bu tarih sofanın ıo76/ı665 yangını sonrasında onarıl-dığına işaret eder. Ayrıca kapının hemen yanında "ağalar camisi"ne girişi

138 A. Şeref, "şadırvanlı sofa"ya geçilen kapının kanatlarının Mısır'dan getirildigine dair söylentilerin dogru olabilecegi göıüşündedir; Şeref 1329: 8. Cüz, 459·

139 Kitabede "La ilahe ilaallah Muhammeden Resulullah, sene 1077" yazılıdır; Ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 46r.

140 Kule kapısı üzerindeki kitabede Hz. Muhammed'in adaletle ilgili söyledigi hadis-i şerifi yazılıdır: "Hz. Peygamber şöyle dedi: Bir saat adalet yetmiş sene ibadetten hayırlıdır;" Acluni. KeUit'l Hafa, Beyrut: Dar-u Ihla'it-Turasi'I-Arap, 1252: 58 (III. Baskı).

141 Kitabede Nisa Süresi'nin 58. Ayetinin bir kısmı yazılıdır: "ve insanlar arasında hükmettiginiz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Dogrusu Allah, bununla size ne güzel ögüt veriyor! Şüphesiz ki Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir;" bu kitabenin yanındaki Agalar Mescidi kapısı üzerindeki kitabede ise ayetin eksik olan kısmı yazılıdır; padişahın kullandıgı bir kapıda hükmetmek ve adalet kavramlarının kullanılması bilinçli bir tercihin sonucudur; Ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 461.

Resim 34· Şadırvanlı Sofa çini yazı kuşağı (Lev. 6/ıo)

sağlayan bir kapı bulunur'42 (Lev. 6fn; Res. 32). Sofa ortadan bir kemerle ikiye ayrılmıştır. Bu bölümün duvarları tavana kadar 17. yüzyılın ortalarında üretilmiş çinilerle kaplanmıştır'43 (Res. 31). Mekandaki çiniler valide sultana ait mekanlar ile çifte kasularda görülen çinilerle üslup ve teknik olarak aynı özellikleri göstermektedir. Çinilerdeki bu birliktelik adı geçen bu mekanların aynı dönemde onarıldığına (yenilendiğine) işaret eder.

Özellikle çini panolardaki yeşil ve kırmızı renklerin canlılıklarını kaybetmeleri ve boyalarda görülen akmalar da üretim sırasındaki sorunları göstermektedir. Büyük Bini'den sofaya girilen kapının yanındaki duvarda bulunan bir çini panonun üslup ve teknik özellikleri, panoyu 17. yüzyıl ortalarına tarihler. Bir vazodan çıkan sarmaşıklar ve çiçeklerden oluşan bu çini pano, valide sultanın yatak odası, IV. Mehmed odası gibi haremin farklı odalarında görülür (Res. 33). Sofanın duvarını dolaşan çini yazı kuşa-

• 142    Bu kapı üzerindeki kitabede Nisa Süresi 58. Ayetin başındaki "Allah, size, emanetleri mutlaka ehli· ne vermenizi" kısmı yazılıdır; Bu kitabenin hemen yanında ve Büyük Bini kapısı üzerindeki kitabede ise ayetin geri kalan kısmı bulunur. Kitabede geçen emanetleri ehline veriniz ifadesi haremin korunmasıyla görevli kara ağaların yüklendikleri sorumlulukla ilgili olmalıdır.

• 143    Bununla birlikte burada bulunan çini kitabeler üzerinde "Allah" ve "Muhammed," "Hasan," "Hüseyin," Aşere-i Mübeşşere (cennetle müjdelenen on sahabe) ile "Esma·i Hüsna" (Allah'ın isimleri) okunur; Şeref1329: 8. Cüz, 46ı; Sakaoğlu 2002: 321.

Resim 35· Kara Agalar Cam isi, iç mekan (Lev. 6jıo)

ğında IV. Mehmed döneminde haremin onarıldığı anlatılmaktadır. (Res. 34) Yapılan onarım hakkında bilgi veren başka bir kitabe ise sofadan kara ağalar taşlığına geçilen kapının üzerinde yer alır (Lev. 6j13).

Kara ağaların kullanımına sunulan mescidin bir girişi "şadırvanlı sofa"dan (Lev. 6jn; Res. 32) diğer girişi ise "kara ağalar taşlığı"ndandır. (Lev. 6j12.) Kara ağalar taşlığından girişteki iç kapının üzerindeki kitabe 1078/1667 tarihini vermektedir. Kara ağalar koğuşuna bitişik cami kare planlı küçük bir mekandır144 (Lev. 6j1o). Duvarları bitkisel desenli ve ayet yazılarını içeren 17. yüzyılın çok renkli sıraltı tekniğinde (Res. 35) çinilerle kaplı olan cami, düz ahşap bir tavanla örtülüdür. Mihrap çinileri, Mekke'yi, Kabe'yi, Arafat'ı, Medine'yi betimleyen resimleri yansıtır. 17. yüzyıla ait çiniler bu mekanın, haremdeki diğer birçok mekan gibi 1076j1665'teki

144 Sakaoglu padişah şeyhülislamı haremde kabul edecegi zaman, şeyhülislamın öncelikle bu mescide alınmasının bir gelenek oldugunu söyler; Sakaoglu 2002: 323·

yangın sonrasında başlatılan yenileme projesi kapsamına alındığını gösterir.

Mescidin mihrabında bulunan Kabe tasvirli çini pano kara ağaların kutsal yerlerle olan (Mekke ve Medine) ilişkisini yansıtır. Darüssaade ağasının kutsal yerlerin harcamalarını yönetmesi onu bir şekilde kutsal yerlerle ilişkilendiriyordu. Kendi yaşam alanlarındaki bu tasvirler görevlerinin hatır-Iatılmasının yanında, akıllarının sürekli bu yerlerle meşgul olduğu izlenimi verme amaçlı olmalıydı. Zira 17 ve 18. yüzyıllarda Kahire'ye sürülen darüs-saade ağalarının evlerinde de bu kutsal yerlerin tasvirleri görülmektedir.'45 İstanbul'dan uzakta yaşadıkları kendi evlerinde de kutsal yerlerin tasvirleri-

Resim 36. Kara Ağalar Avlusu (Lev. 6/A)

nin olması görevden uzaklaşmalarına

karşın yine de bu yerlerle kendilerini ilişkilendirme çabası içinde olduklarını gösterir. Bununla birlikte haremde valide sultanın "namaz odası" duvarındaki benzer panonun varlığı da valide sultanın dindarlığına vurgu yapma amaçlı olmalıdır. Müslümanlığı sonradan kabul etmiş valide sultanların, dine olan bağlılığı belki de böyle vurgulanmak istenmiştir. Ayrıca hacca gidemeyen valide sultanların kutsal yerlere olan özlemleri de bir şekilde dile gerilmiştir.

Şadırvanlı sofanın kapısından (Lev. 6/13) kara ağalar taşlığına girilir (Lev. 6jA; Res. 36). Uzun bir taşlık etrafında birçok mekandan oluşan bu kısmın en ilginç yapısı hiç kuşku yok ki kara ağalara ait koğuştur (Lev. 6j18a-n). Haremin kara ağalara ait koğuş ve çevresindeki yapıları

145 Hathaway 2005: 309.

Resim 37· Kara A^alar ko^uş cephesi (Lev. 6Jı6, solda)

Resim 38. Ko^uşun zemin kat helaları (Lev. 6Jı8n)

III. Murad dönemi yenileme projesi kapsamında yapılmış olmalıdır.'46 Şadırvanlı sofadan taşlığa girildiğinde güneyde bulunan iki katlı kagir bina musahipler ve cüceler dairesi olarak bilinir'47 (Lev. 6/14). Şeref Bey, binayı gezdiğinde, buranın çinilerin konulduğu depo olarak kullanıldığını söyler.'48 Günümüzde de bina yine depo olarak kullanılmaktadır. İki katlı binanın hemen yanında olan tek katlı mekan ise kara ağaların nöbet yeridir'49 (Lev. 6/ıs) ve günümüzde haremin güvenlik görevlileri burayı kullanmaktadırlar. Bu odanın doğusunda bulunan (Lev. 6/24) ve üzerin-

146 Bkz. Bölüm 4·

147 A. Şeref, burasının "baş kapı gul§mı" agalanna ait oldugunu söylüyor. Şeref 1329: 8. Cüz, 467; İki ayn girişi olan bu mekanın birinci kapısını üzerinde; "Ey kapılan açan Allah'ım! Bize maddi manevi en hayırlı kapılan açJEy lüruflan gizli olan Allahım! Bizi korkhıklanmızdan emin eyle;" ikinci kapının üzerinde ise "Bismillahirrahmanirrahim" yazılıdır; Ayr. bkz. Şeref1329: 8. Cüz, 468.

148 Şeref 1329: 8. Cüz, 468.

149 Şeref 1329: 8. Cüz, 468; Bu odada asılı oldu^ söylenen ve agaların uyması gereken kuralların yazılı oldu^ 1325 (1907) tarihli talimatname için bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 468-482.

Levha 13. Kara Agalar Koguşu, plan ve kesit; Eldem-Akozan 1982

Levha 14. Kara A^alar Ko^uşu, kesit; Eldem·Akozan 1982

ıso

Resim 39· Kara Ağalar Koğuşu girişinde duvardaki H. 1078 tarihli çini pano

deki kitabede 1077j1666 tarihini veren kapı geçildiğinde bir koridorla da "kuşhane meydanı"na yani üçüncü avluya ulaşılır.ı5o

Kara ağalar taşlığında bulunan binalar içindeki en ilginç yapı hiç kuşku yok ki ortaçağ manastırlarını veya kervansarayların iç mimarisini hatırlatan ağalara ait koğuşturı5ı (Lev. 6j18a-n). Üç katlı olan bu koğuşa 18. yüzyılda kara ağaların sayısının artmasından dolayı bir kat daha eklenmiş-tir152 (Lev. 14). Koğuşun zemin katı "baş kapı gulamı"na (Lev. 13/A), orta kat "neferlere" üst kat ise "ortancalar"a ayrılınıştı (Lev. 13/C). Şeref Bey, zemin katta bulunan ve güneybatı yönündeki odaları "baş kapı gulamı" tarafından; selamlık, yatak ve misafir odaları (Lev. 6j18b-e) sonda bulunan açık meka-

• 150    A. Şeref, haremi gezdiği sırada bu meydana çıkan koridorda bulunan demir parmaklıklı yerin Valide Kösem Sultan'ın öldürüldüğü yer olarak anlatıldığını söylüyor; Kuşhane meydanına çıkılan kapı üzerindeki kitabe için ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 483.

• 151    N.M. Penzer, benzer bir yaklaşımla "binanın sağlamlığı ve manastırdaymış hissi veren atmosferi" olarak tanımlıyor; Penzer 2000: 161.

152 Sakaoğlu 2002: p6.

Resim 40. Kara Agalar Koguşu zemin kat (Lev. 6fı8a)

nın cami, (Lev. 6j18f) bunların karşısında bulunan odaların ise yemek ve kiler odası olarak kullanıldığını söy-ler153 (Lev. 6j18h-L).

Koğuşa kara ağalar taşlığında sütunlu bir revaktan girilir'54 (Lev. 6j16; Res. 37). Kapıdan (Lev. 6j17) sonra girilen geçidin güneybatı duvarı yerden yukarı kadar 17· yüzyıl sıraltı tekniği çinileriyle kaplıdır. Bunun ortasında kalın bir şerit halindeki çini kitabede 1078/1667 tarihi okunmaktadır.'55 Bu çini kitabe koğuşun 1076/1665 yangını sonrasında onanldığına işaret eder (Res. 39). Bunun altında yer alan 1235/1819 tarihli başka bir kitabe ise haremde kara

ağalar ile earlyeler arasındaki işbirliğini göstermesi bakımından önemlidir. Buna

göre dönemin darüssaade ağası Hafız İsa Ağa 1235/1819 döneminde, harem

halkından merhum Naile Hatun'un malından Bedr-i Cihan Kalfa ve ortanca

Mahmud Ağa elleriyle harem-i hümayun hastaları için mum ve zeytinyağı yardımı yapmıştır. ı5^G Bu çini panonun bulunduğu duvann kuzeyinde bulunan (Lev. 6j18m) merdiverıler birinci kata çıkışı sağlar. Merdiverılerin batısında ise koğuşun helalan bulunur (Lev. 6j18n); Res. 38). Merdivenlerin güneybatısında koğuşun uzun ve yüksek orta sofası uzanır (Lev. 6j18a). Bu sofanın her iki yanında, kat galerileri ve galerilerde yer alan odalar bulunur (Lev. 6j18b-L; Res. 40). Zemin katta güneydoğu uçta ise büyük bir ocak bulunur ( Lev. 6j18a; Lev. 12). Bugün ocak üzerindeki çiniler dökülmüş ve yerleri yeşile boyanmıştır.

153 Şeref 1329: 8. Cüz, 481; A. Şeref, haremi gezdigi sırada kogı.tşun haremin birçok yerinden dökülen çinilerin kondugı.t bir depo olarak kullanıldıgını söylüyor; Şeref 1329: 8. Cüz, 467.

154 Kogı.tşa girilen kapı üzerinde "müminler kardeştirler, o halde kardeşlerinizin arasını bulun, banştınn;" yazılıdır; Ayr. bkz. Şeref1329: 8. Cüz, 479·

155 Kitabede "Ey kapılan açan Allah'ım! Bize maddi manevi en hayırlı kapılan aç. 1078" yazılıdır. Ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 479·

156 Kitabe için Bkz. Şeref1329: 8. Cüz, 479; Sakaoglu 2002: 327.

Resim 41. Kara Ağalar Koğuşu birinci kat güney-batı yönündeki odalar (Lev. 6fı8a)

Zemin katta bulunan karşılıklı odalar kara ağaların üst düzey amirleri tarafından kullanılıyor olmalıdır'S7 (Lev. 6j18b-L; Res. 40). Güneybatı yönünde dört oda (Lev.6j18b-c) ve eyvan şeklindeki bir mekan (Lev.6jı8f) bulunmaktadır. Bu odaların karşısında ise beş oda (Lev.6j18h-L) ve yine eyvan şeklindeki bir mekan (Lev.6j18f) yer alır (Lev. 13/A). Bu odalardan ocağın her iki yanındaki önü açık rnekanlara eskiden ocak başı denilmekteydi.'S8 Güneybatıdaki eyvan şeklindeki odanın (Lev. 6j18h) güney duvarında bir çeşme'S9 vardır. Bu odanın kuzey duvarında ise kara ağalar arasındaki yardımiaşmayı teşvik eden mermer üzerine 1079/1668 tarihini veren bir kitabe'60 bulunmaktadır. Ayrıca güneydo-

157 Bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 467; Sakaoğlu 2002: J27·

• 158    Aynca bu mekanlar cezalandırma amacıyla da kullanılıyordu; Şeref 1329: 8. Cüz, 480.

• 159    Çeşme üzerindeki kitabede Insan Suresi 21. Ayet'in bir kısmı yazılıdır; "Rableri onlara tertemiz bir içecek içirecektir;" Alhnda ise: "Baş gulam ağası Ahmet Bedir efendi bu çeşmeyi tamir etti; Ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 48o-48ı.

• 160    Sebeb-i alarnet oldur ki iş bu asıtane-i devlete bizimfzamanımızda ve bizden sonra gelup hizmeti padişahi ile müşerref olan kanndaşlanmız öyle ma'lumunuz ola/ ki bin on beş tarihinde mevcut olan ağa kanndaşlanmız atik ve cedid sağır ve kebir cümlefni ma'rifeti ile mabeynimizden bir ağa

Resim 42. Kara A^alar Ko^uşu ikinci kat güney-batı yönündeki odalar (Lev. 6fı8a)

ğu yönündeki odaların birinin duvarındaki 1099/1687 tarihli mermer kitabet6ı darüssaade ağasının duasını içermektedir. Bu kitabenin bulunduğu cephedeki odaların birinin kapısının üzerinde başka bir kitabede ise -taşlıkta bulunan müsahipler dairesinin kapısı üzerindeki ve koğuşun girişindeki koridorda bulunan çini kitabede olduğu gibi-burada yaşayanlara Tanrı'nın hayırlı kapılar açması ve onları koruması dilenmektedir.ı^Gı

kanndaşımız azad oldukda hasbeten Iiilah üçer aylık ulufemizi ol yoldaşımıza in'amfetmek ma'kul görülüp lakin alayim-i mezbur ihrak olmağın sonradan devletlü saadetlü darüssaade ağafsı Abbas ağa ve !ala Hızır a^a ve saray-ı atik ağası Mahmud ağa ve başkapı oğlanı !ala Şuayip ağa zamanında üslubu-ı sabıkfüzere tahrir olunup bizden sonra gelen ağa kanndaşlanmız dahi muhalefet etmeyüb vaz'ından hafric hilafa sa'y itmeyeler. Sene 1079; Ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 480-481; Sakaoğlu 2002: p8.

r6r Erdi halk-ı aleme feyz-i Huda-yı lemyezel

Çün olub Darüssaade ağası ol şuh vefa

Zühd-i takvaya belin bağlayub etdi hizmeti

Kıl şefaat ya Muhammed ümmetindir Mustafa 1099; Ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 48o;

Sakaoğlu 2002: 327·

r62 Kitabede: "Ey kapıları açan Allah'ım! Bize maddi manevi en hayırlı kapıları aç/ Ey lütuflan gizli olan Allahım! Bizi korktuklarımızdan emin eyle;" yazılıdır.

Resim 43· Darüssaade ağasına ait mekaniara giriş kapısı (Lev. 6j2o)

Koğuşun birinci katına giriş kapısının doğusundaki merdivenlerden çıkılır (Lev. 6j18m; Lev. 13/B; 10). Bu kat zemin kata göre daha özensiz odalara sahiptir. Her iki yönde galerilerle oluşturulan bu katın güneydoğu tarafına bakan cephesinde üç küçük ve bir büyük, güneybatı tarafında ise iç içe iki odanın yanında dört küçük ve bir büyük olmak üzere toplam on oda bulunur (Lev. 13jB; Res. 41). Birinci kattan tekrar merdivenlerle ikinci kata çıkılır (Lev. 13jC). Birinci katta olduğu gibi bu kat da iki galeriden oluşur. Ancak farklı olarak güneybatı yönündeki galeri açık yapılmamış ortada bir koridor ve etrafında odalardan oluşur (Res. 42). Koridorun, orta sofaya bakan odaları tek pencereli ve hücreyi andırır biçimde yapılmış altı odadan oluşur (Lev. 13jC:1-6). Ancak koridorun orta sofaya bakan tarafındaki revakların önceden açık olduğu ve daha sonra kapatıldığı açıkça görülür (Res. 42). Güneybatı yönündeki odalar ise kendi içinde ahşaptan bölünerek iki kat olarak yapılmış ve diğerlerine göre daha özenlidir. Koridorun karşısında bulunan beş oda-

Resim 44· Revağın sonradan kapatılan kısmı (Lev. 6/A)

dan sonuncusu diğerlerine göre daha büyüktür ve bu mekan şadırvanlı sofanın üzerine kadar uzanır (Lev. qjC-ı5). Bu koridordaki odaların önündeki koridor açıktır ve orta sofaya bakmaktadır. Ayrıca burayı kullananlar için helalar da bulunur. İkinci katı kara ağaların "acemi ağalar"ı ve "ortancalar"ın kullandığı ihtimali düşünüldüğünde163 bu durum mimari örgütlenmeyi anlaşılır kılmaktadır. Zira saraya alınan kara ağalar içinde "en aşağı" sınıfının bir üstünde olan bu grup daha sonra terfi ediyor ve "hasıllı" oluyordu.¹64

Taşlığın en ilginç yapısı olan koğuşun kendi içinde bir hiyerarşiye sahip olduğu açıkça görülür. Üç katlı mekanın zemin katının odalarının üst kat odalara göre daha özenli ve büyük olması bu katı kara ağaların üst düzey amirlerinin kullanmış olabileceği ihtimalini güçlendirir. Zemin kattan merdivenle çıkılan birinci katta bulunan

ı63 Şeref 1329: 8. Cüz, 480.

ı64 Pakalın "Ortanca " 198r Il/732.

Resim 45· Darüssaade agasının özel odası (Lev. 6jıo)

odaların, zemin kattakiler kadar özenli olmadığı açıktır. Bu katı kullananlar zemin katta kalanlardan daha alt sınıfa mensup olmalıdırlar. Birinci kattan çıkılan ikinci kat ise diğer iki kata göre daha özensizdir. İkinci katı ise kara ağaların acemi ve ortancaları kullanmış olmalıdırlar. Burada bulunan helalar, ikinci katta yaşayanların alt katiara inmelerinin istenmediğini gösterir. Ayrıca birinci katta helaların olmaması ve zemin katta bulunan helaların büyüklüğü her iki katın sakinlerinin burayı ortak kullandıklarını gösterir. Öyle anlaşılıyor ki koğuşun mimari örgütlenmesinde hiyerarşi zeminden yukarı doğru olmuştur. Zemin katta daha üst düzey yöneticiler kalırken üst katları alt sınıfa mensup kara ağalar kullanmıştır.

Koğuşun, kara ağalar taşlığına bakan dış duvarları 17. yüzyılın ortalarında üretilmiş çok renkli sıraltı tekniğinde çinilerle kaplıdır (Res. 37). Ayrıca koğuşun kapısı üzerinden başlayarak şadırvanlı sofadan geçilen kapının üze-

Resim 46. Diirüssaiide ağasının hamam ı (Lev. 6fıı)

rine kadar çini bir pano şeridinde kaside-i bürde'nin bir bölümü yazılıdır.165 Bunun alhnda ise koğuşun duvarında 19. yüzyıla ait birçok kitabe bulunur.166 Kara ağalara ait mekanların belki de en önemlisini darüssaade ağasına ait bölüm oluşturur (Lev. 6j21a-c). Ağalar nöbet yerinin (Lev. 6j15) karşısında yer alan ve cephesi 17. yüzyılın ortalarında üretilmiş çok renkli sıraltı tekniğinde çinilerle kaplı olan mekan, kara ağaların başı darüssaade ağasının kullanımına sunulmuştur (Res. 43). Ağaya ait rnekanlara girilen kapının (Lev. 6j2o) güneyinde, koğuş revağının iki sütun arası kapatılarak bir mekana dönüştürülmüştür (Lev. 6/19; Res. 44). Bu kısmın dış yüzeyi 18. yüzyıl çok renkli sıraltı tekniğinde çinilerle kaplıdır (Res. 44). Ancak mekana girilen kapını üzerindeki kitabede görülen 1078/1667 tarihi, bu kısmın 1076/1665 yangını sonrasında

ı65 Şerefı329: 8. Cüz, 473·

ı66 Kitabeler için bkz. Şeref1329: 8. Cüz, 475·477; Sakaoğlu 2002; 33-331; Şimşirgil 2oop64-I69.

Resim 47· Şehzade Mektebi giriş sofas1 (Lev. 6/30)

onarıldığına işaret eder. Cephede kullanılan çinilerin ı8. yüzyıl üretimi olması ise ıo76/ı665 sonrasında da bir onarım geçirdiğini açıkça gösterir. A. Şeref Bey, bu kısmın bir dönem "ortanca"lara ait hapishane olarak kullanıldığını söyler'67 (Res. 44).

Kagir ve iki katlı olan darüssaade ağasına ait binaya girildiğinde (Res. 45) kuzeyde ağaya ait mekanlar yer alırken, güney tarafta ise haznedar ağa odaları bulunur'68 (Lev. 6j2ıa-c). Ağanın yaşam alanı onun tüm ihtiyaçlarını karşılayacak düzene sahiptir. Zira iki katlı bu bölüme girildiğinde (Lev. 6j2ıa) alt katında, darüssaade ağasının özel odası ile ocaklı iki oda (Lev. 6j2ıb), küçük bir hamam (Lev. 6j2ıc; Res. 46), çeşme, farklı kullanım

167 Bununla birlikte A. Şerefburayı gezdiginde bu mekana pabuçluk denildigini söylüyor; Şeref 1329: 8. Cüz, 478.

168 Şeref1329: 8. Cüz, 481; Agaya ait rnekanlara girilen kapının üzerinde Zümer Suresi 73· Ayet'in bir kısmı yazılıdır: Size selam olsun! Tertemiz oldunuz. Haydi, ebedi kalmak üzere buraya girin;" Ayr. bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 481.

Resim 48. Şimşirlik, üstte şehzadelerin kapatıldıkları odalar ve altta ise odalardan biri

Resim 49· Şehzadeler ait mekanlar, veliaht şehzade odası (Lev. 6/83)

amaçları olan birkaç oda ile hela ve bir de kahve ocağı bulunur. Kara ağalar taşlığına bakan ağanın özel odası 17. yüzyıl ortalarında üretilmiş sıraltı tekniğinde çinilerle kaplıdır.'69 Özellikle duvardaki çini pano (Res. 45), ıo76/ı665 sonrası yenileme projesine dahil edilmiş diğer mekanlardaki panolada teknik ve üslup açısından benzer özelliklere sahiptir. Bugün depo olarak kullanılan bu mekan iç içe iki odadan oluşur (Lev. 6j2ıb; Res. 45). Ağanın alt kat odasının iki penceresinden biri haremin giriş kapısına diğeri ise kara ağaların taşlığına bakmaktadır. Böylece Ağa hem haremin girişini hem de taşlığı rahatlıkla gözetim altında tutabiliyordu (Res. 45).

Darüssaade ağasına ait bölümün önemini artıran, ikinci katta yer alan ve şehzadelerin eğitimine ayrılmış okulun burada olmasıdır'7° (Lev.

169 Öney 1976: ın.

170 M. Anhegger, okulun haremin içinde degil de kara agalara ait bölümde olmasını, küçük yaşta aile baglarından kurtulmaları, ileride padişah olacakları için küçük yaştan başlayan, degerli hocaların kontrolünde yetiştirilmek istenmesi olabilecegine baglar; Anhegger 1986: 6o.

Resim 50. Harem, kadınlar bölümüne geçilen birinci kapı (Lev. 6/23, solda) Resim 51. Altın Yola açılan kapı (Lev. 6/27)

6j22). Bu okul darüssaade ağasının üst katında yer alır. Şehzadeler eğitim amacıyla okula geldiklerinde yol boyunca hiçbir kadınla göz göze gelmemeleri için kara ağalar tarafından götürülürdü. l7l Ağaya ait odaların üst katında, kara ağalar koğuşuna bitişik olan ve bugün "şehzadegfm mektebi" diye adlandırılan okul 17. yüzyıldan itibaren haremde yetiştirilen şehzadelerin eğitimi için ayrılmıştır. Darüssaade ağasının alt kat mekanlarından merdivenle üst kattaki okula çıkılır. 17. yüzyıl ortalarında üretilen çok renkli sıraltı tekniğindeki çinilerle kaplı girişteki sofadan şehzadelere ders verilen odaya geçilir. Bu odanın giriş kapısının sağındaki büyük bir Kabe tasvirli çini pano kara ağalar camisi mihrabındakiyle aynı teknik ve üsluba sahiptir. Şehzadelere eğitimin verildiği asıl büyük odanın ortası kubbe ile diğer iki kısım ise beşik tonozla örtülmüştür (Res. 47). 17. yüzyılın çini panolarının yanında sonradan yapılmış yaldızlı barok ahşap panolada kaplı ders odası bazen gizli toplantılar için de kullanılırdı.172 Bu bölümde ayrıca ders veren

171 Ottoavio Bon: 92; Akt. Necipo^lu 2007: 230-31.

172 Böyle bir toplantı III. Mehmed döneminde 1009/16oo'de yapılmıştır. Şeyhülislam Sunullah Efendi ile padişah bu odada buluşurken, toplantıyı valide sultan bir perde arkasında dinlemiştir. Bu toplantıda Yahudi Esther Kira'nın hayatına mal olan askeri ayaklanmanın neden oldugu kargaşa tartışıldı: "ve bu esnada sa'detlü Padişah-ı din-penah hazretleri Şeyhülislam Sun'ullah Efendi'yi Darüssa'ade kapusına istedüp, şehzadeler mu'allim-hanesinde mülakat idüp;" Selaniki/İpşirli 1999: 11/857·

Resim 52. Valide Sultan

Taşlığına açılan kapı

(Lev. 6{30)

Resim 53· Cariyeler Taşlığına açılan kapı

(Lev. 6{31, sağda)

hocaların dinlenmesi için ayrıldığı sanılan bir oda, darüssaade ağasının kullanımı için başka bir oda ile hela ve çeşme de bulunur.

• 17.    yüzyılın başında şehzadeler harerne hapsedildikten sonra eğitimlerini de burada alıyorlardı. Beş altı yaşına gelen şehzadeye bir hoca tayin edilir ve merasimle de derse başlatılırdı. İ.H. Uzunçarşılı, şehzadelerin saraya kapatılmasından sonra özellikle babaları hayattayken daha rahat bir hayat sürdüklerini söyler. ı73 Şehzadelerin eğitim aldığı bu okuldan başka haremde bir de yaşadıkları odalar bulunmaktaydı. Özellikle babası ölen şehzade için zor bir süreç başlardı. Bugün "Şimşirlik"I74 (Lev. ı/J) olarak bilinen yerde bulunan odalarda sıkı bir kontrol altında tutulurlardı. Yüksek duvarlada çevrili olan ve küçük bir bahçesi bulunan bu bölümdeki odalara aynı zamanda "kafes "ı75 de denilmekteydi (Res. 48). Burada tam bir gözetim altında yaşayan şehzadenin on, on iki cariyesi, hazine, kiler ve seferli koğuşlarından alınmış ağaları bulunurdu.ı76

173 Uzunçarşılı 1988: ıı3.

174 Şimşirlik adını buranın şimşir ağaçlarıyla kaplı olmasından alıyordu; Uzunçarşılı 1988: II}

175 N. Sakaoğlu, şehzadelerin kafese kapatılan aslanlara benzetildiğinden, onların yaşadıkları yerlerin de böyle tanımlandığını söyler; Sakaoğlu 2002: 383.

176 Uzunçarşılı 1988: II3·II4.

Resim 54· Cariyeler Taşl1^1 (Lev. 6/B)

Şehzadelerin yaşadığı başka bir yer ise Valide Sultan Taşlığı'nın (Lev. 6/C) kuzeybatı köşesinde bulunan ve III. Murad odasına (Lev. 6j90-92) giden bugün "Cinlerin Meşveret Yeri" (Lev. 6j85) olarak adlandırılan revaklı bölümün üst tarafında bulunan şimşirlike bakan mekanlardı. Günümüzde bu odaya ocaklı sofadan bir kapıyla girilir'77 (Lev. 6j83). Girişin kuzeyinde küçük bir hamam, çeşme ve bir de hela bulunmaktadır. Merdivenlerle çıkılan üst kat, üç büyük odadan oluşur ve bir de hela var-dır.'78 Odaların en büyüğü "Veliaht Şehzade Odası" olarak adlandırılır (Res. 49). Bir ocağı bulunap. ve duvarlarında 17. yüzyıl sıraltı tekniğindeki çiniler olan büyük odanın içinden ahşap bir merdivenle çıkılan, asma kattan geçilen birbirine eklemeli odalar da bulunmaktadır. Bu oda içinde duvarlarda

177 Kapı üzerindeki kitabede Ra'd Suresi 24. Ayet: "Sabretrnenize karşılık selam sizlere. Dünya yurdunun sonucu (olan cennet) ne güzeldir!" yazılıdır.

178 Harem mekanlarını gösteren Lev. 6 zemin kat planı oldu^ndan bu oda plan üzerinde gösterilmemiştir.

Resim 55· Cariyeler Koguşu alt ve üst katlar (lev. 6/B)

kullanılan çinilerin farklı dönemlerde onarıldıkları farklı sıva izlerinden anlaşılmaktadır. Anhegger odada 17. yüzyıldan sonra tahttan indirilen padişahların tutulduklarını söyler.'79 Zira Naima, Sultan İbrahim'in tahttan indididikten sonra kapatıldığı yeri tasvir ederken yan yana iki odadan bahseder. Tarihçinin aniatısına göre, sultan iki cariye ve ihtiyaç duyacağı malzemeler ile birlikte abdesthanesi ve ocağı bulunan yan yana iki odadan oluşan bir yere kapatılmıştır.'80

179 Anhegger 1986: 29.

180 Naima, Sultan İbrahim'in tahttan indirildikten sonra kapatıldıgı yer hakkında bilgi veriyor: "Ta ki meclis kapısına vardılar, bir kar-gir odanın demir penceresinden ta'am salıanı girecek kadar kesip sa'ir pencerelerin ve camların duvar yapmışlar idi  Iki cariye ve malezime (malzeme) her ne ise oda içine konup hazırlanmış idi. Hemen devletlüyü içeri itip, demir kapısını çekip, bir kebir kufl-i hadid asıp, fılhal kurşun eridip, kufülün içine akıtıp döndüler... Baha'i Efendi der idi ki: "Hamen hayyen (canlı) defn olundu, zira bir magsil (gasilhane) ve bir müsterah (abdeshane) ve bir ocagı müştemil iki mütelasık (birbirine bitişik) beyt idi ki bir küçük bacası gök yüzüne bakar ve bir penceresi ki ta'am salıanı sıgacak kadar yeri kesilip önünde dehliz duvarı ancak göriinürdü. Dahi alem görünmezdi ve padişah-ı merhumun lutf u ihsanını gördügümüze bina'en habishaneye girdikte bana bir mertebe hüzn-i tadi oldu ki bi-ihtiyar büka eyleyip dest-rnal ile eşk-i çeşmimi agyardan setr ederdim;" Naima/

Bilindiği üzere 17. yüzyılda artık sancaklara gönderilmeyip haremde tutulmaya başlanan şehzadelerin kendi cariye ve hizmetlileriyle bir yaşam sürmelerine izin veriliyordu. Tahta çıkma sıralarının gelmesini bekleyen şehzadeler kafes adı verilen yerlerde halktan uzak bir yaşam sürüyorlardı. Yaşadıkları bu yer haremin kadınlar bölümünden uzak bir yere ve o dönem için neredeyse en uç kısmına yapılmıştı.

Mimari örgütlenmede cariyelere ait mekanların kara ağalarınkilere bitişik olmasına karşın birbirlerini görmelerine olanak tanımaz (Lev. 6/B). Bu bölüm kara ağalar bölümünde olduğu gibi,'81 farklı amaçlar için kullanılan hiyerarşiye göre düzenlenmiş odalardan oluşur. Cariyeler Taşlığının üç yanında bulunan revakların ardında, haseki daireleri (Lev. 6/43a-b-c), cariyeler koğuşu (Lev. 6j4r), çamaşırhane, mutfak, kiler (Lev. 6/38), hamam (Lev. 6/34), çeşmeler (Lev. 6/4S) ve helalardan (Lev. 6/39) oluşan yaşam ihtiyaçlarını karşılayacak yapılar bulunur. Haremin kadınlar bölümüne geçilen kapıları (Lev. 6/23, 2S) kapandığında arkasında kalan dünyaya kimsenin girmesine olanak vermemekteydi. Öyle ki haremin mimari örgütlenmesi içinde girilen bir kapı kapatılmadan diğer kapı açılamazdı. Alınan bu mimari önlem, yüzyıllar boyunca haremi girilmesi zor olan bir konuma taşırken korunmasını da kolaylaştırmış olmalı. Haremin kadınlar bölümüne giriş daha önce de belirtildiği üzere darüssaade ağasının önündeki iki kapıdan yapılıyordu182 (Lev. 6/23, 2s; Res. so). Harem kapısından girildiğinde nöbet yeri olarak bilinen küçük bir mekana ulaşılır (Lev. 6j26). Bu bölümde üç kapı bulunur. Bunlardan kuzeydoğu tarafında olan "Altın Yol"aı83 (Lev. 6/27; Res. sı), ikincisi "Valide Sultan Taşlığı"na184 (Lev. 6j3o;

lpşirli 200T Illjıı67-1168.

r8r A. Şeref, cariyelere ait mekanların mimari örgütlenmesini kara agların mekanlarına benzetir; Şeref 1329: 12. Cüz, 724

r82 İki girişten ilk kapının üzerinde Ahzab Suresi 53· Ayet; "Ey iman edenler! Yemek için çagrılmaksı-zın ve yemegin pişmesini beklemeksizin (vakidi vakitsiz) Peygamber'in evlerine girmeyin. (33:53)," arkasındaki ikinci kapının kitabesinde ise "lailaheillah muhammeden resulullah" (Kelime-i Tevhid yazılıdır) yazılıdır; Ayr. bkz. Şerefr329: 9· Cüz, 521.

r83 Kapının üzerindeki kitabe Zumer Süresi 73- Ayetin bir kısmı yer alır: "Size selam olsun! Tertemiz oldunuz. Haydi, ebedi kalmak üzere buraya girin." Kitabede geçen ve ebedi kalmak üzere girilmesi istenen yer ayetin başka bir yerinde cennet olarak tanımlanır.

r84 Kapının üzerindeki kitabede Hud Süresi 56. Ayet "İşte ben, hem benim, hem sizin Rabbiniz olan Allah'a dayandım" yazılıdır.

Res. 17) ve batı yönündeki üçüncü kapı da "Cariyeler Taşlığı"na'85 (Lev. 6 /31; Res. 53) açılır.

Batıdaki kapıdan geçildiğinde uzun bir koridordan sonra ulaşılan Cariyeler Taşlığı'nın hemen başında burada yaşayanların kullanabileceği bir hamam bulunur (Lev. 6/34) - Bunun yanında yer alan ve kara ağaların koğuşlarına bitişik mekanlar cariyelere ait odalardır'86 (Lev. 6j26-27) Bu odaların karşısında yer alan iki katlı koğuş, (Lev. 6/41) kara ağaların koğuşundan daha küçüktür; ancak taşlığa bakan pencereleri sayesinde iç mekanı daha aydınlıktır'87 (Res. 55). M. Anhegger bu koğuşun manastır ya da şapellerden esinlenerek oluşturulduğunu ileri sürer (Lev. 6j41). Koğuşun orta sofasında yer alan ocak, mekanı ısıtacak büyüklüktedir. İçeride bulunan ikinci kata çıkış ancak taşlıkta bulunan muslukların (Lev. 6/35) yanındaki odanın merdivenlerinden (Lev. 6/36) çıkılıp sonra da bugün "kalfalar dairesi" olarak adlandırılan yerden sağlanır (Lev. 6/37). Cariyelere ait helalar koğuşun güney-doğusunda bulunur (Lev. 6j 39). Hamamın karşındaki yan yana üç oda "başkadınefendi odaları" olarak adlandınlır (Lev. 4/43a-c; Res. 76). S.H. Eldem, bu odaların 1079/ı668'deki onarım projesinin önemli bir bölümünü oluşturduğunu ve Haliç cephesine bakan üç ayrı odadan oluşan bu bölümün dekorasyonunun zengin olmasından dolayı haremin önemli kişileri tarafından kullanıldığını söyler.'88 G. Necipoğlu, benzer bir yaklaşımla bu odaların sultanın hasekilerine ait odalar olabileceğini ileri sürer.'89 Burada bulunan odaların her birinin bahçeye bakması ve ocaklı olmaları, hizmetçiler için ayrılmış mekanlan ve helalarının olması bu odaların önemli kişiler tarafından kullanıldığını göstermektedir. Bu

• 185    Kapı üzerindeki kitabede: "Ey kapıları açan Allah'ım! Bize maddi manevi en hayırlı kapıları aç" yazılıdır.

• 186    A. Şeref bu odaların, ocaklı ve ortancı kalfalar, vekil usta, saray ustası, hastalar kahyası tarafından kullanıldıgını söyler. Şeref 1329: 12. Cüz, 723

• 187    S.H. Eldem de benzer bir yaklaşımla koguşu kara agalar koguşuna benzetir. Ancak uzunluk ve kat sayısı olarak farklılık gösterdigine dikkat çeker; "cariyeler koguşu, kara agalarınkine benzer. Şu farkla ki, uzunlugu altı yerine dört kemerlidir. Kat sayısı da dört yerine ikidir;" Eldem-Akozan 1982: Lev. 145· 188 Eldem-Akozan 1982: Lev. 143·

189 Necipoglu 200?:228-229; M. Anhegger de bu odalan aynı şekilde tanımlamakta ve padişah ailesine ait odalar oldugunu belirtmektedir. Anhegger haremde yaptıgı onarımlar sırasında bu mekanlarda yap-tıgı çalışmalarda buldugu kimi mektuplardan yola çıkarak bu tanımlamayı yaptıgını söylüyor; Anhegger 1986: 49·

odalardan güneydoğuda bulunanı diğer iki daireden daha büyüktür. Daha fazla ek odası ve valide sultan odasından sonra kubbeli bir odası olan tek daire de budur. Necipoğlu sultanın "başhasekisinin" odasının burası olabileceğini söylerı9o (Lev. 6(43a). Oda ile cariyeler koğuşu arasında ise bir kapıdan merdivenlerle cariyelerin hastane kısmına inilir.

Üzerinde durulan mimari teşkiladanma şunu açıkça göstermektedir ki; kara ağaların, cariyelerin ve haremde yaşayanların ihtiyaçlarını karşılayacak her birim düşünülmüştür.ı9ı Birbiri içine bu kadar girmiş mimari örgütlenme içinde her birimin ihtiyaçlarını kendi yaşam alanı içinde görme imkanı bulması dikkat çekicidir. Mesela, ağaların üç katlı koğuşu (Lev. 6fr8) ve bunun alt katında bulunan helaları (Lev. 6fr8n), Büyük Bini (Lev. 6(4) kapısından çıkıldığında ulaşılan hamam (Lev. 6(6) ve caminin (Lev. 6fro) varlığı bu bölümü kullananlara haremin veya sarayın herhangi bir yerine geçme ihtiyacı duymadan yaşayabilme olanağı sağlar. Mimarideki bağımsız görüntü aynı zamanda harem içinde bir bütünlük de oluşturur. Böyle bir mimari yapılanma sadece bu bölüm için geçerli değildir. Zira valide sultana ve cariyelere ait bölümlerde de hamam, hela, yatakhane ve odaların varlığı bu örgütlenmeyi açıkça gösterir. Böylece haremde yaşayan halkın kendi sınırları içinde yaşamasına olanak tanıyan -belki de zorlayan- bir yapılanma söz konusudur. Dahası bu yapılanma sınırların korunmasına ve her bölümün kendi sınırları içinde kalmasına imkan tanımakta veya zorlamaktadır. Mimari teşkilatıanmanın bilinçli bir tercih olduğu açıktır. Haremin kapıları kapandığında bu kısımda yaşayan harem halkının dışarıyla bağlantısını zorunlu kılan tek neden mutfaktır. Ancak Saray-ı Amire'de hazırlanan yemekler harem kapısından teslim alındıktan sonra, harem içinde dağıtılarak sorun da çözümlenmiştir.

Yukarıda üzerinde durulan ve haremde oluşturulan mimarı örgütlenme, hane halkının yaşam alanlarının sınırlarını belirlemekteydi.ı9z Her 190 Necipoglu 200T229; Ayr. bkz. Eldem·Akozan 1982: Lev. 143; Adı geçen odalar bugün depo olarak kullanıldıgından görülememiştir.

• 191    Bugünkü mevcut mekanlar arasında sadece mutfak kısmı bulunmamaktadır. Bunun dışında kalan ihtiyaca dönük tüm bölümler bulunur: Koguşlar, hamamlar, helalar, cami vs.

• 192    M. Anhegger, benzer bir yaklaşımla mimari yapılanmadaki bu örgütlenmeye dikkat çekiyor: "Cariyeler dairesi ile padişah kasırları ve şehzadeler dairesi arasında hiçbir geçit yoktur. Saray kalfaları dairesi, valide sultan dairesi, padişah ve şehzade kasırlarını cariyeler dairesinden ayırmaktadır. Bu daire

sınıfın kendi sınırları içinde yaşamasının istendiği, her birimin yaşam ihtiyaçlarını karşılayacak mekanların varlığı ile anlaşılmaktadır. Bununla birlikte haremde uygulanan bu sınır çizgileri, sarayın genel yapısıyla da örtüşür. Nasıl ki sarayın birinci, ikinci ve üçüncü avlu sistemi oraya girebilecekleri belirliyorsa, haremde de bunu görmek mümkündür. Kara ağaların kullandığı bölüme birinci avlu denilebilir. Buraya harem halkının tamamı girebiliyordu. Cariyelerin kullandığı yer ise ikinci avluya benziyordu. Buraya kara ağalar giremiyor ama valide sultan girebiliyordu. Valide sultanın odası ile padişahın kullandığı mekanlar ise sarayın üçüncü avlusu gibiydi. Valide sultan odası, üçüncü avluda yer alan Babüssaade Kapısı gibi bir işlev görüyordu ve bu kısımdan diğer tarafa ancak çok az kişi geçebiliyordu. Mekanların mimari örgütlenmesi doğrudan valide sultanın haremdeki siyasi varlığıyla örtüşmekteydi.

HAREMDE SrNIRLARI KoRUMAK

ro64/1653 yılına gelindiğinde yaşanan bir olay haremdeki güç oyunlarına önemli bir örnek oluşturur. Olayı aktaran Naima'nın anlatısı harem ile Enderun arasındaki çekişmenin boyutunu göstermesi yanında, sahnede bulunan oyuncuların rollerini kaybetmemek için nasıl bir mücadele verdiklerini de kanıtlıyordu. Buna göre, sarayda dolaşmaya başlayan bir söylenti, has oda ve diğer oda ağaları tarafından yanlış anlaşılınaya yol açtı. Darüssaade ağası başta olmak üzere harem-i hümayunun ileri gelenleri: "miknet ü ikbalimiz sebebiyle malısud avamiz bir fıtne zuhur ederse ibtida ile hücum-ı nas bize olur, şevketlü padişahın biraderleri ki fılhakika şeriklerdir, anlar da'ire-i vücuddan mefküd olsalar istiklal tarafımıza münhasır olur" düşüncesindeydi.'93

içindeki kadın efendi odasının da cariyelerin, padişah ve şehzadelerle habersiz ilişki kurmalarını engel· leyecek biçimde yerleştirilmiş olması, dikkat çekicidir. Bu durum bize hasekiler ile gözdeler dışında, cariyelerle padişahın izinsiz ya da habersiz ilişkilerinin engelleornek istendi^ini düşündürmektedir. Padişah ile yatmış olan hamının saray kalfaları denetiminde bulunması şartı haremde çok sıkı uygulanmaktaydı. Çünkü padişahtan erkek çocu^ olan kadın, hiçbir zaman padişah sarayından ayrı yaşamazdı. Şehzadesi olan hanım ya Yeni Saray'da, ya Eski Saray'da ya da kara a^alar denetiminde bulunan kendine ait başka bir sarayda yaşayabilirdi. Bu bize erkek çocu^u do^urmanın kadınlara kazandırdı^ı maddi refah ve toplumsal güvenceyi gösterdi^i gibi başka bir evlilik veya erkek ilişkisi kuramama b;ı^ımlılı^ını veya yasa^ını da göstermektedir;" Anhegger 1986: 29.

• 193    Naima/İpşirli zooT Ill/1533.

Olayın yaşandığı süreç bayrama denk gelmişti ve padişah arife günü Sinan Paşa Köşkü'nde kendisi için düzenlenen eğlenceyi izledi. Daha sonra has odaya geçildi. Sarayda bu gecelerde padişahı eğlendirmek ve daha sonrasında bahşiş almak bir gelenekti. Zira Naima bu geleneği savunur. Tarihçiye göre, ağalar arasında ilim ve irfan sahibi birçok kişi vardı ve padişahın bunların sohbetlerinde bulunması gerekiyordu. Bununla birlikte bu ortamlarda has odalılar hünerlerini sergileme fırsatı da bulabiliyorlardı. Naima töreni bir gereklilik olarak görse de, elde ettikleri gücü kaybetmek istemeyen harem halkının yaklaşımı farklıydı ve padişahın has odada kalması büyük bir tehlike oluşturuyordu:

padişah-ı ma'sum bu gece taşrada kalıp inşirah-ı sürı1r ile anların dilfıribahe hareket ü sekenatlarına fırifte olup ba'zı ukalasından gafletten ikaz edici sözler işitip rüşd ü sedad erbabından birini mukarreb-i has edecek olursa la-cerem ta'ayyün ol canibe düşüp bizim bazar-ı ikbalimiz fasid ve meta'ı ra'betimiz kasid olur. Zira sohbet mü'essirdir ve tabi't sarıktır.'94

Sarayda önemli bir gücü oluşturan kara ağaların başı o dönemde Behram Ağa'ydı. Valide sultanı bahane ederek padişahın harerne geçmesi için yanındakilerle birlikte huzura çıktı. Naima anlatısında padişahın ağanın yaptığının yanlış olduğunu zarif bir şeklide ima ettiğini söyler: "Ağa lala, ecdad-ı izamımız 'id geceleri Has-oda'da eğlendiklerİnİn meğer ağaların bu maküle sürıl u neşat ile la'b u hüner gösterdikleri için imiş, yine hazzı var tabi'at eğlenir vafır zaman uyku getirmez. "'95

Ancak ağa, ne olursa olsun padişahı harerne getirmek niyetindeydi ve bunun için valide sultanın huzuruna çıktı: "Devletlü bu gece padişahımız Has-oda'da kalmanın ma'nası nedir, iç-oğlanların bilmez misiniz? Kulağına SÖZ girer musahibler peyda olur. Sonra oğlunuz inkıyaddan çıkarılmış olur, siz a'lemsiz." Tüm imkanları zorlama niyetinde olan ağa beklenmedik bir cevap alır: "Behey ağa, bu bayram gecesidir, arslanım

194 Naima{İpşirli 2ooT III/1533-1534·

195 Naima{İpşirli 2ooT lllfr535·

dahi ma'siımdur. Bu gece ağaların la'b ve hünerlerin seyr etmek kaniın-ı kadimdir. Nısfü'l-leylden sonraya dek eğlensinler, sonra da'vet ile makam-ı beytiıtetlerine gelsinler. " Ancak, pes etme niyetinde olmayan ağa has odaya geri döner ve padişahı tekrar harerne buyur eder. Naima ağanın böyle bir cürette bulunmasını yadırgar ve padişahın valide sultana olan hürmetinden dolayı harerne geçmek zorunda kaldığını söyler.'96

Naima'nın bu aktanını sarayda taraflar arasında devam eden siyasi güç mücadelesini göstermesi bakımından önemlidir. Tarafların padişahı buna bağlı olarak da yönetimi ellerinde tutmak için her türlü yolu denemekten geri durmadıkları görülür. Behram Ağa'nın ısrarıyla padişahın harerne girmek zorunda kalması darüssaade ağasının padişah üzerindeki etkin gücünü gösterir.

Yukarıda üzerinde durulan olay sarayda meydana gelen iktidarı elinde tutma çabalarından birini oluşturmaktaydı. Hiç kuşku yok ki bu mücadelenin en önemli nedeni grupların saraydaki konumlarını da belirlemekteydi. Üzerinde durulan bu olay 17· yüzyılda haremin artan önemini göstermesinin yanında, yönetimin Enderun'dan harerne taşındığına da işaret eder.

L. Peirce, 17. yüzyılın akışı içinde Osmanlı hareminin dinamiğini cinsellikten çok, aile politikasının oluşturduğunu söyler.'97 Her sınıf için ayrı odalar, yer yer üç dört katlı mekanların yanında, çok sayıda oda, sofa, taşlık, koğuş ve koridordan meydana gelen bu alanda yaşayan harem halkı arasında en önemli konumda olan valide sultandı. Onun herkesten üstün konumu aynı zamanda harem kurumunun neredeyse temelini oluşturmaktaydı. Peirce, Nurbanu Sultan'a günlük 2000 akçe gibi yüksek bir maaş bağlanmış olmasını, hanedan ailesinin bir üyesi olan valide sultaniara harem içinde tanınan üstün statünün bir göstergesi olarak görür.'98 Daha sonra III. Mehmed'in annesi Safiye Sultan'ın maaşını 3000 akçeye çıkarması Peirce'in tezini destekler.'99 Bu bağlamda G. Necipoğlu valide sultanların elde etmiş

196 Naimaflpşirli 2ooT III/1535.

197 Peirce 2002: 1.

198 BOA. MAD. 422; Yay. Peirce 2002: 169.

199 Bununla birlikte yaz ve kış ayları başında aldıgı 36o.ooo akçe daha vardı; Hammer 1829: 612; 18. yüzyılın başında ise valide sultanın yıllık geliri, 18,3 milyon akçeydi ve bu miktar sadrazarnın hazineden

oldukları önemli yetkilerin bir göstergesi olarak, valide sultan unvanını resmi olarak ilk kullanmaya başlayan200 Nurbanu için haremde yapılan yeni mekanların varlığı üzerinde durur.201 Necipoğlu, haremde mimari ve kurumsal örgütlenmede önemli değişiklikler gerçekleştiren III. Murad'ın haremde yapmış olduğu değişiklikler ve eklernelerin yeni bir aile ortamı içerdiğini, III. Murad'ın haremde kadınlar için yaptırdığı konutların, iki kuşak önce başlayan mimari ve idari değişikliklerin bir devamı olduğunu ve bu gelişmenin Enderun Avlusu'nun terk edilmesi anlamına geldiğini söyler. Ayrıca yazar, artık seferlere bizzat katılmayan sultanın, hareminde büsbütün inzivaya çekilerek, geride bıraktığı siyasi boşluğu da güçlü kadınlar ve onların dış dünya ile aracılığını yapan kara ağaların doldurduğunu vurgular.202 Zira haremin Yeni Saray'a taşınmasını zorlayan unsurlardan birinin kadınların oynadığı önemli rol olduğu düşünüldüğünde Necipoğlu'nun bu yaklaşımı anlam kazanır. Kabul edilmelidir ki, haremin varlığı Peirce'ın da üzerinde durduğu gibi, kısmen hükümdarın cinsel faaliyetlerini denetlernesi yanında, hanedan soyunun devamının da sağlanmasını amaçlar.20ı

Harem, kara ağaların sıkı kontrolünde olmakla birlikte mermer döşeli odalarda sadece sultanın zevki için bekleyen çok sayıda kadının yaşadığı bir yer değildi. Bunun aksine erkekler tarafından değil kadınlar tarafından yönetilen ve kendine has bir sistemi ve dünyası olan bir kurumdu. Her bireyin görevinin belli olduğu, belirli sayıda görevlinin çalıştığı ve bu görevlilerin statüsüne, yaşına, aldığı eğitime göre farklı pozisyonlarının olduğu bir hiyerarşi içermekteydi. Öyle ki N.M. Penzer, bu yerleşik düzeni bir krallığa benzetmekteydi:

şüphesiz ilgi çekici bir krallıktır ancak bir başbakan seviyesinde yöneticisi, kabinesi, teşkilatianma ile ilgili daha alt seviyelerdeki memurları, en son sırada da kulları bulunan ve herkesin ileride

aldığı 7·3 milyonun çok üzerindeydi; Yavuz Cezar. Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi: XVIII. Yüzyıldan Tanzimat'a Mali Tarih. İstanbul: Alan Yayıncılık, 1986: 47·

200 Uzunçarşılı 1988:154·

201 -nev-sabten·i kilar-ı cedid bera·yı ba:i:ret·i valide sulian- BOA. MAD. 48, 1582-83 tarihli hesap defteri; Yay. Necipoğlu 200T 213; Bu defterin bir kısmı saray binaları ile bahçe ve çiftiikierin tamirini içeriyor. 202 Necipoğlu 200T 214.

203 Peirce 2002: 1; Kösem Sultan'ın I. İbrahim'in çocuğunun olması için yaptıkları unutmamalıdır.

yükselebilmesine açık, sınırları kesinlikle çizilmiş bir teşkilat.204

L. Peirce, Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait harc-ı hassa defterlerinde "harem" teriminin haremin hemen tüm sakinlerini, hem aile hem de hane halkını kapsaclığını söyler ve terimin daha sonra sadece haremdeki görevlilerle sınırlandınldığı üzerinde durur.205 Yazara göre, bu durum, harem halkının nüfusunun artmasıyla ilişkiliydi, daha da önemlisi haremin padişah sarayının bir bölümü haline dönüşmesiyle ve bir eğitim kurumu olarak öneminin artmasıyla bağlantılıydı. Bunurıla birlikte, haremde oluşturulan görevli kadronun yapısının ve padişahın üçüncü avludaki has oda kadrosu ile yapı benzerliğinin, sultanın haremdeki mevcudiyetinin bir sonucu olduğunu da ileri sürer.206 G. Necipoğlu da benzer bir yaklaşımla, Topkapı Sarayı'nda bulunan haremin, içoğlanları sistemiyle bir bütünlük oluşturduğuna dikkat çeker.207

Sonuç olarak, Osmanlı hanedan üyelerinin yaşadığı ve Enderun Avlusu'nun da bir parçası olan harem, ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren valide sultan ve darüssade ağaları makamının artan önemine paralel olarak, 17. yüzyılın akışı içinde önemli siyasi figürleri barındıran bir yer oldu. Özellikle tahta çıkma geleneğinde meydana gelen değişiklik sonrası güçleri artmaya başlayan, valide sultan ve darüssaade ağası makamıarına gelen kişiler, elde ettikleri güçleri başarılı bir şekilde kullandılar. Siyasi çalkantıların ve hiziplerin gerçekleştiği q. yüzyıldaki gerilim, haremde de devam etti. Bununla birlikte salıneyi paylaşmaya ve ralleri korumaya yönelik girişimler de şiddetli oldu.

Osmanlı hanedan üyelerinin yaşadığı harem, özellikle ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren siyasi ortamda etkisini artırmasına rağmen gizemini sürekli korudu. Girilmesi son derece zor olan harerne ait betimlemeler de Necipoğlu'nun belirttiği gibi, ancak sarayda yaşamış kişilerden toparlanan ve meraklı Batılıların düş gücüyle süslenen hikayelerden oluştu.208

204 Penzer 2000: 213.

205 L. Peirce, 17. yüzyılın başına ait harc-ı hassa defterlerinde haremin adının Darüssaade (Saadet Evi) olarak geçtiğini söyler; BOA, AE Kanuni 24; KK Saray 7098; Yay. Peirce 2002: 179.

206 Peirce 2002: 179.

207 Necipoğlu 200T 208.

208 Necipoğlu 200T 208.

Haremin bu kadar merak edilmesindeki en önemli etken hiç kuşku yok ki girilmesinin yasak olmasına ve içerdiği gizliliğin korunmasına verilen önemden kaynaklanıyordu. Gizli olan bu yere giremeyenler çareyi, duydukları söylenceleri abartarak aktarmakta buldu.

Osmanlı coğrafyasında ve özellikle de İstanbul'da padişah ve ailesi tebaa için çok önemliydi. Gereğine uygun davranmaları ideolojik ve pratik düzlemde imparatorluğun selameti için temel unsur olarak görülürdü. Sultan hanesinde düzen bozukluğu varsa, büyük resimde de bozulma olurdu.209 Tebaanın bakış açısı bir anlamda Osmanlı hanedan yapısının da sınırlarını çiziyor gibiydi. Sınırların aşıınının dağuracağı sonuç ise çoğunlukla şiddetli bir ölüm oluyordu.

J7. yüzyılın başında Osmanlı Devleti'nde tahta çıkma geleneğindeki farklılığın sonucu olarak yerleşik düzenin değişiminin Osmanlı hanedan ailesi içindeki iki gücün kaderini etkileyeceğini kimse bilemezdi. Dahası bu iki fıgürün elde edecekleri gücün geleceğinin birbirine bağlı olacağı da düşünülemezdi. Valide sultan ve darüssaade ağalarının önlenemez gücünün210 ardında yatan nedenlerden biri olarak kabul edilen yüzyılın başındaki bu değişim, iki siyasi fıgürün yaşam alanı olan haremin ön plana çıkmasında da en önemli nedendi. Tebaanın hanedan ailesine bakışının yanında bir de sahne değişiminin doğurduğu atmosfer siyasi mücadelelerin daha şiddetli yaşanmasını kaçınılmaz kılacakh. Yüzyıllardır oynanan oyunda figürlerin değişiminin yanında, asıl önemli olan ise hiç kuşku yok ki oyunun oynandığı yerin farklılığıydı. Saray hatta harem büyük trajedilerin yaşandığı bir mekana dönüşmüştü.

Şiddetli rekabetin yaşandığı haremde ikamet eden valide sultan ve darüssaade ağalarının önlenemez yükselişi yaşam alanlarındaki değişimin yanında, kalitesinin de artmasına yol açtı. Haremde var olan mekanlar arasında görülebilen en önemli ayrıntı mekanlar arasındaki kalite farklılığıydı. Hünkarın ve ona yakın hane halkının ihtişamlı ve gösterişli odalarına karşılık, kara ağalara ve cariyelere tevazu ve itaatin öğretildiği karanlık, pence-resiz ve özensiz odalar kesin bir zıtlık oluşturuyordu.

209 Peirce 2002: 353·

2ro Bkz. Bölüm 2.2 ve 2.5.

G. Necipoğlu'nun da dikkat çektiği üzerezıı bugün ziyaretçiler araba kapısından girdikten sonra her geçilen mekan sonrasında daha ihtişamlı ve daha özenli odalada karşılaşırlar. Ancak yine de sultanın kullandığı odalar öncesindeki bu loş geçiş ve koridorların bir kısmındaki özen ve ihtişam dikkat çekicidir. Hiç kuşku yok ki bu rastlantısal bir durum değildi. Haremin "büyük bini" (Lev. 6/4) olarak adlandırılan kapısından girildikten sonra "şadırvanlı sofa"dan (Lev. 6j2) başlayarak sultan odasına "Hünkar Sofası"na kadar olan bölümlerinin duvarları çiniyle kaplıydı (Lev. ı4). Bu güzergahtaki mekanların süslü olması iki durumdan kaynaklanmış olmalıydı.

Bunlardan birincisi kara ağaların ı6. yüzyılın sonundan itibaren elde etmeye başladıkları güç ile birlikte yaşam mekanlarının kalitesinin de artmasıydı. İkinci ihtimal ise; şadırvanlı sofanın iç duvarları ve kara ağalar taşlığı olarak adlandırılan kısma bakan mekanların -kara ağalar koğuşu, darüssaade ağası odası- dış cephelerinin ı7. yüzyıl çok renkli sıraltı tekniğinde kaliteli çinilerle kaplı olması padişahın bu yolu kullanarak harerne girmesiyle ilgili olmalıydı. Buna göre Büyük Bini'den (Lev. 6/4) atla gelen padişah, haremin şadırvanlı sofasına (Lev. 6j2) girdiğinde onu göz alıcı çiniler karşılıyordu. Buradan geçince kara ağalar taşlığı (Lev. 6/A) dış cephesi boydan boya çini kaplıydı, atından indiği yer valide sultan taşlığıydı (Lev. 6/C) ve buranın duvarları da çiniyle kaplıydı. Daha sonra, III. Murad odasına geçerken kullandığı ocaklı sofa (Lev. 6j8ı) ve çeşmeli sofa da (Lev. 6j76) çini kaplıydı. Sultan bu güzergah sonrasında kendi odasına ulaşıyordu. Ancak bu yol burada bitmiyordu. Cinlerin meşveret yerinin (Lev. 6f8S) duvarları ve daha sonrasında Altın Yol'un (Lev. 6j28) has oda arkasındaki uzantısı da çini kaplıydı. Görülen o ki haremin kuruluşundan itibaren kullanılan bu güzergah, zaman geçtikçe daha özenli bir hal almış ve padişahın geçeceği mekanlar çiniyle kaplanmıştı. Padişahın kullandığı bu yolun (Lev. ıs) özenle -açık- kapalı mekan olması gözetilmeden çinili olması akla çini kullanımının statüye bağlı bir anlayışın sonucu olabileceğini getirir. Sarayda çininin en çok haremde kullanıldığı ve kullanılan mekanların sarayın hiyerarşik düzeninde üst tabakada olan kişilerin yaşam alanlarında ağırlıklı olduğu görülür. Mekanlara bakıldığında; valide sultan odalarının (Lev. 6/so, sı,

2ıı Necipoğlu 200T 231-232.

54), ı, 2, 3- kadın efendi (baş kadın efendi odaları) (Lev. 6/43a-c) odalarının çinili olması da bu sınıfın padişaha olan yakınlığından kaynaklanan bir ayrıcalık gibi durmaktadır. Şehzadeler tahtın varisi olduğundan onların yaşadığı yerler de unutulmamıştır. Kara ağalar mescidinin ve darüssaade ağasının odasının çini kaplı olması onun önemli bir statüye sahip olmasının yanında, şehzadelerin bu mekanları kullanmasıyla da ilişkili olmalıdır. Bu varsayım padişahın harem dışında kullandığı ve bugün çini kaplı olmayan mekanların bazılarının da çinili olması olasılığını destekler.212

Haremde yaşayan hane halkının yaşam alanlarındaki bu farklılık statüyle doğrudan ilgiliydi. Saray ailesine mensup olanların iktidarın merkezine yaklaştıkça ve saray kadernelerindeki konumları artıkça yaşam kaliteleri de buna bağlı olarak arttı. Bugün haremde hünkar ve ona yakın olanların havuzlu balıçelere bakan, içinde çeşmelerin ve ocakların bulunduğu odalarla hizmetli kesimin kullandığı odalar arasındaki farkın altında yatan gerçek hiç kuşkusuz ki statü arasındaki farktan kaynaklanmaktaydı. Sultan kendisine ayrılan kubbeli ve içi tamamen çinilerle kaplı gösterişli odayı kullanıyordu. Onun hemen arkasında annelik rolünün sağlamış olduğu avantajla valide sultanın odaları geliyordu. Ancak her ne kadar sultanın mekanlarından daha az gösterişli ve küçük olsa da kimi yönüyle valide sultan odaları daha ayrıcalık konuma gelebiliyordu. Valide sultanın kullandığı rnekanlara geri dönelim. Haremde başka bir mekanda bulunmayan2'3 her yere ulaşma imkanı veren sistem onu bir anlamda haremin hakim gücü konumuna getiriyordu (Lev.7). Valide sultanın hemen altında sultana bir çocuk vermiş olan hasekilerin kaldığı daha küçük ancak kubbeli mekanlar onların ikincil rollerini gösteriyordu. Cariyelerin birden çok kişiyle birlikte paylaşmak zorunda kaldıkları koğuşlar da (Lev. 6/41) onların sıralamadaki yerlerinin açık bir göstergesi gibiydi.

Bu örgütlenme içinde kara ağaların ve onların amiri konumundaki darüssaade ağasının kullanımına sunulan mekanlarda da statünün farklılığı açıkça okunmaktaydı. Bu çalışmada üzerinde durulan ve ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren önemli bir güç elde etmeye başlayan darüssaade

212 Zira, G. Necipoğlu, Arz Odası'nın da çini kaplı olduğunu öne sürer: Bkz. Necipoğlu 200T 139. 213 Her ne kadar hünkar sofasının da birçok yere açılan kapıları olsa da sofanın ortak kullanılan bir mekan olduğu dikkate alınmalıdır.

ağalığı makamını işgal edenlerin yaşadığı mekanlar ihtişam bakımından dikkat çekiciydi. Bununla birlikte geleceğin sultanlarının ders aldığı yerin burada olması da hiç kuşku yok ki rastlantısal bir durum değildi. Belki de haremde şehzadelerin eğitim alabileceği en uygun yer burasıydı. Zira haremde yaşayan şehzadelere ders vermek için gelen hocaların harerne alınmaması için böyle bir tercih yapılması haremin yapısına da uygundu. Üstelik haremin erkek bölümündeki en uç yere inşa edilmiş olan ve kapalı oldukları odalardan haremin hiçbir yerine uğramadan Altın Yol'dan buraya getirilen şehzadelerin harem içindeki kadınlarla karşılaşma olasılığı da önlenmiş oluyordu.

DÖRDÜNCÜ BöLÜM

MURAD'TAN MEHMED'E

TOPKAPI SARAYI HAREMi'NDE YENİ MEKANLAR VE ONARlMLAR

Osmanlı hanedan üyelerinin yaşadığı haremin Topkapı Sarayı'na ne zaman taşındığı kesin olarak bilinmediğinden, kimi araştırmacılar Evliya Çelebi'nin aktarırnından yola çıkarak Fatih Sultan

Mehmed'in Yeni Saray'ında bir harem bulunmadığını düşünürler:

Amma bu sarayda harem bünyad olmamışdır. Ba'dehu Süleyman Han asrında harem bina olunup bir oda tavaşi ağalar ve bir oda teberdar[a] n-ı hassa ve bir adalet köşkü bir divanhane bünyad olunup yedi vezir-i sahib-tedbir haftada dörd gün divan olmak kanun-ı padişahi oldu.'

Evliya Çelebi, II. Mehmed döneminde sarayda harem olmadığını ve ancak Kanuni Sultan Süleyman devrinde harem yapıldığını söyler. B. Miller bu aktarırndan yola çıkarak benzer bir yaklaşımla II. Mehmed'in Yeni Saray'ı yaphrdıktan sonra burayı resmi bir yönetim merkezi olarak kullandığım, ayrıca Eski Saray'da yaklaşık üç yüz kadın ile yetmiş hadım bıraktığını ve kendisi için her iki sarayda birer daire ayırttığını ileri sürer.2 T. Öz de aynı tutumu sergileyerek Yeni Saray'da devlet yönetiminin ihtiyaçlarını karşılayacak binaların yapıldığını belirtir) Kimi modern araştırmacılar ise Evliya Çelebi'nin tarihi aktarırnından yola çıkarak III. Murad devrine kadar haremin Yeni Saray'a taşınmarlığını dahi ileri sürmektedirler.4 Ama

I   Evliya Çelebi/Gökyay 1995:!/46.

2 Miller 1931: 25.

• 3    Tahsin Öz. Topkapı Sarayı'nda Fatih Sultan Mehmet II'ye Ait Eserler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 195r 3; Godfrey Goodwin. Topkapı Palace: An Jllustrated Guide to its Life and Personalities. Londra: Saqi Books, 1999: 132; ayr. bkz. Bu konuda İffet Akdag. Topkapı Sarayı Manzumesinin İlk Nüvesinin Geçirdiği İnkişafin Kuruluş Prensiplerinin İncelenmesi ve Tesbiti Hakkında Bir Deneme, (yayınlanmamış doktora tezi). Istanbul: Devlet Güzel Sanatlar Akademisi, 1959: 23; Davis 1970: 7; Anhegger 1981: 23; Sezer Tansug. "Topkapı Saray Bütününün Niteligi Üzerine Bir Deneme." Karşıtı Aramak, Sanat Tarihi Yazılan. İstanbul, 198r 149; Peirce 2002: 160-161; Bununla birlikte 'Ata, Il. Mehmed'in Yeni Saray'ı yazlık bir saray olarak kullandıgını söyler, 'Ata 1292·9r l/56; Babinger de aynı savı ileri sürer, F. Babinger. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı, (çev. Dost Körpe). İstanbul: oglak Yayınları, 2002: 218.

• 4    Haremin Kanuni Sultan Süleyman döneminde Yeni Saray'a taşındıgı görüşleri için bkz. Evliya

G. Necipoğlu modern araştırmacıların yaklaşımının tutarlı olmadığı görüşündedir. Ona göre arşiv belgeleri açıkça göstermektedir ki; Kanuni Sultan Süleyman döneminin başmimarı Alaeddin'in gözetiminde yapılan yenileme esnasında, başka binalada birlikte Topkapı Sarayı'nda eskiden var olan bir harem de yeniden yapılmıştır) Dolayısıyla da Necipoğlu, Evliya Çelebi'nin söylediklerinin sultanın, zülüflü baltacılar ve kara ağaların koğuşlarıyla birlikte harem ve hizmetlerin genişletilmesiyle ilgili olduğu tezini savunur.6

Bu bölümde haremin biçimlenmesinde önemli katkısı olan III. Murad'dan, seksen üç yıl sonra7 ıo76jı66s'teki yangın sonrasında haremde yenileme projesi başlatan IV. Mehmed'e kadar geçen sürede meydana gelen değişim üzerinde durulacaktır. Özellikle her iki dönem arasında geçen süre bugün haremin var olan mimari yapısının oluştuğu bir dönemi kapsar. Hiç kuşku yok ki bu bölümün başını ve sonunu oluşturan her iki dönemin -Murad ve Mehmed- en önemli farklılığı III. Murad'ın başlattığı yenileme projesi bir tercihin sonucuyken, IV. Mehmed'in bunu zorunluluktan dolayı yapmış olmasıdır. Bu bölümde mimari yapılanmanın tercihlere bağlı olmasının yanında kimi zaman zorunluluktan dolayı bir değişimin varlığı da ele alınacaktır. Ayrıca tartışılacak bir başka konu ise harem yapıları içinde önemli bir yeri olan hünkar sofasının inşa edildiği tarih ve işlevi olacaktır.

HAREMİN BüYÜTÜLMEsi: III. M uRAn'ıN TERCiHi

Günümüzde ortalama ıso m. uzunluğunda ve 75 ile 85 m. arasında bir alanı kapsayan Topkapı Sarayı haremi, dört tarafı duvarlada çevrili bir alandır (Lev. ı). Kuzey tarafında fıl bahçesi ve şimşirlike dayanan duvarlar,

Çelebi/ Gökyay 199s:I/46; 'Ata 1292-93: l/57; Miller 1931: 86-90; R. E. Koçu. İçinde Geçen Vak'alar, Eski Saray Hayatı ve Teşkilatı ile Beraber Adım Adım, Köşe Köşe Topkapı Sarayı. IstanbuL 1960: 236; Penzer 2ooo: 166, 214, 226; Peirce 2002: 161; Kuban 200T 4rr; III. Murad döneminde haremin taşınması hakkındaki görüşler için bkz. Davis 1970: 207; Mualla Anhegger- Eyüpoglu. "Fatih Devrinde Yeni Saray'da da Harem Dairesi (Padişah Evi) Var mıydı?" Sanat Tarihi Yıllığı. 8, 1981: 23-27; Tahsug 1983: 149; Ziya Egkins. "Osmanlı Haremi Ne Zaman Kuruldu?" Tarih Dünyası. 9. 1950: 365; Kemal Çıg. "Fatih Topkapı Sarayı'nı Niçin Yaptırdı?" Kemal Çığa Armağan. İstanbuL 1984: 26-27.

• 5    G. Necipoglu'nun bahsettigi bu defter bazı binaların onarılınasını içerir, BOA, MAD 17884, y. 53· 54· 69, 71; ıp6-27 tarihli defter ise saray masraflarıyla ilgilidir; BOA. KK 7097, y. 22, 24, 58.

6 Necipoglu 200T 209. ıs. ve 16. yüzyıllar haremi hakkında özellikle bkz. Necipoglu 200T 209-213; bununla birlikte Tahsin Öz de haremin Fatih döneminde kuruldugu görüşündedir; Öz 1949: 62,63.

7 Murad'ın başlattıgı imar faaliyetinin bitim tarihi olan 996/1588 ile Mehmed'in başlattıgı imar faaliyetinin bitim tarihi olan 1079/1668-69 tarihi arasında geçen süre.

kuzeydoğuda Enderun duvarları ve silahhane ile divan yeri, güneyde ise baltacılar koğuşu tarafında meşkhane ve büyük bini bu bölümün sınırlarını oluşturmaktadır. Haremin kurulduğu bu alan meyilli bir yapıya sahip olduğundan Sedat Hakkı Eldem'in de belirttiği gibi mekan ihtiyacı arttıkça ileriye doğru setler, sonra ayaklar ve son olarak da asma bahçe ve teraslar ilave edilerek günümüze kadar gelmiştir.8

Topkapı Sarayı Haremi önceleri küçük bir alana yayılan ve hünkar ailesinin değil seçkin cariyelerin yaşadığı bir yerdi.9 Daha sonra genişlemeye başlayan haremin, saltanatı süresince, mimarisinde ve kurumsal örgütlenmesinde önemli değişiklikler meydana getiren hiç kuşku yok ki III. Murad oldu. Peçevi'nin aniatısına göre, Sultan Murad, babası öldükten sonra yerine geçmek için 982j1574'te Manisa'dan geldiğinde yeni saltanatının tebriklerini has odadaki tahtında kabul etti. Ardından annesi Nurbanu Sultan ile görüşmek üzere harerne geçti ve o gece beş erkek kardeşini boğdurtarak ertesi günkü cülus öncesi onları ortadan kaldırdı. ıo

Tahta oturan yeni sultan, saltanatının üzerinden henüz kısa bir süre geçmeden, haremi yeterli büyüklükte bulmamış olmalı ki kapsamlı bir imar faaliyeti başlattı.ıı Murad'ın inşaat seferberliği bu döneme kadar haremin gördüğü en kapsamlısıydı. Zira dönemin şehnamecisi Lokman12 (ö. ı6oı) yenileme projesini Şehinşahname'sinde3 ayrıntılı olarak anlatmaktaydı.

• 8    Eldem-Akozan 1982: 67.

• 9    Necipoglu 200T 2ro; S. Emler de, bu kadar sistemli bir planda inşa edilmiş bir sarayda Il. Mehmed devrinde bir haremin olmamasını olası görmemektedir; S. Emler. "Topkapı Sarayı Restorasyon Çalışmaları." Türk Sanatı Tarihi ve İncelemeleri. I, Istanbul. r96r 212-213.

ro Peçevi/Baykal 1992: Ij2r; Selanikijlpşirli 1999: Ifroo.

n Bugün haremin araba kapısı olarak adlandırılan kapısı üzerinde yer alan kitabede açıkça ifade edil-digi üzere III. Murad haremde kapsamlı bir imar faaliyeti başlatmıştır. Kitabe için bkz. Res. 29.

r2 r6. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul'da yaşamış tarihçi ve şair Lokman'ın Azerbaycan'ın Urmiye kasabasında dogdugu sanılmaktadır. Eserlerinde kendini "Seyyid Lokman b. Hüseyin el-Aşfui el-Hüseyni el- Urmevi" olarak tanıtan Lokman'a 7 Şewal 976/24 Mart 1569 tarihinde şehnamecilik görevi verildi ve III. Murad döne-ınine kadar uzun yıllar devlet hizmetinde çalıştı; bkz. Hüsamettin Aksu. "Sultan III. Murad Şehinşahnamesi," Sanat Tarihi YıUığı, IX-X, 1979-80, İstanbul, 1981, r-22; Bekir Kütüko@u. "Şehnameci Lokman," Prof Dr. Bekir Kütükoğlu'na Armağan, İstanbul, 1991: 42; Bagcı, Çagman, Renda ve Tanındı 2006: n6.

• 13    Lokman tarafından Farsça olarak kaleme alınan "Şehinşahname I. Cilt, " III. Murad'ın tahta çıkışı olan 982/1574'ten saltanatının 988frs8o yılına kadar olan dönemi kapsar. Eserde yer alan s8 tasvir, başta Nakkaş Osman olmak üzere birçok musavvir tarafından yapılmış olmalıdır; İÜK, F. 1404; Bagcı, Çagman, Renda ve Tanındı 2006: n6; ayr. bkz. Atasoy-Çagman.1974: 36-38; Aksu r98r: 6-22.

• 180    MURAD'DAN MEHMED'E TOPKAPI SARAYI HAREMi'NDE YENi MEKANLAR VE ONARlMLAR

levha 15. Padişahın Harem'de Kullandığı Yol

Levha 16. Yenilenen Harem ve lll. Murad Odası, Lokman, Şehinşehntlme ıs8ı-82, iü, Fı404, y.ı8a (solda)

Levha 17. Arz Divanhanesi, Bab-ı Ali, Sur-ı Sultanı, deniz ve bazı köşkler, Hünernilme, TSMK, H. 1523, y. 232a

Lokman' göre, Sultan Murad haremin çok küçük olduğunu düşünerek, haremin bir sıra taş bir sıra tuğla olmak üzere büyütülmesini ister. İnşaat başlamadan evvel sultan, Eski Saray'a taşınır ve projeyi mimara açıklaması için veziriazamı çağırır. Daha sonra da veziriazam mimarı haremin yenilenmesiyle görevlendirir.'4 İnşaat süresince sultan, Topkapı Sarayı'ndan zorunlu olarak ayrılır ve bu sürede Eski Saray, Üsküdar yazlık sarayı ve Yenikapı'da bir hasbahçede annesinin yeni bitmiş sarayında kalır.'5

Mimar, Lokman'ın ayrınhlı olarak anlathğı inşaata başlamadan önce, kullanılacak taş ve kireci hazırlamak için ustalar getirti . Gerekli olan tüm malzeme hazırlandıktan sonra da Lokman'ın söylemiyle inşaata uğurlu bir saatte başlandı ve sultanın küçük bulduğu eski yapı baştan aşağı değiştirildi. İnşaat sonrası harem eskisinin üç kah büyüklüğe getirildi.'6

inşaata, Rebiülevvel 986jMayıs 1578'de başlandı ve Receb 987/Eylül-Ekim 1579'da bitirildL Murad'ın emriyle başlanılan imar faaliyeti sonrası yenilenen haremi betimleyen 989/158r-82 tarihli Şehinşahmime'deki bir tasvir, birkaç yıl önce bitmiş olan haremi tüm ihtişamıyla betimler (Lev. r6). Resmin tam ortasında kemerli tonozlar üzerinde yükselen Murad'ın kendisi için yap-hrrnış olduğu kubbeli ve ihtişamlı oda, tam da Lokman'ın arılahsında geçtiği gibi bir sıra taş bir sıra da tuğlayla yapılmış olarak betimlenmiştir. Arkasında Adalet Köşkü ve yanında ise haremin yeni rnekarıları bulunmaktaydı. Yine Lokman'ın yazdığı ve sultarılann hünerlerinin arılatıldığı Hünername'7 adlı eserin 991/1584'de tamamlanan birinci cildinde sarayın tanıhmını görselleştiren tasvirde, eskisinden üç kat fazla büyütülen yeni harem, çok katlı binalan ve Murad'ın ihtişamlı kubbeli odasıyla yansıtılıyordu (Lev. 17).

Emr idüb Hazret-i Sultan Murad-ı adil

Yapdılar yümnile bu kasr-ı şerif oldı ternam

14 Lokman. Şehinşahname, IÜK, F1404, y. 66b-67a; Akt. Necipoglu 200T 214.

15 Akt. Necipoğlu 200T 214.

• 16    Akt. Necipoglu 200T 216.

• 17    İki ciltten oluşan eserin birinci cildinin yazımı şehnameci Arifi tarafından başlandı, Eflatıln Şirvani tarafından devam ettirildi ve Lokman tarafından tamamlandı. Bu eserde I. Osman'dan başlayarak I. Selim'e kadar ilk dokuz padişahın hünerleri anlatılmaktadır. Türkçe olarak yazılan eserin yazımına 987/1579'da başlanıldı ve ancak 5 Ramazan 992j1o Eylül 1584'te bitirildi; TSMK. H. 1523; Bagcı, Çagman, Renda ve Tanındı 2oo6: 141; ayr. bkz. Kütükoğlu 1991: 39-48.

Hakı anber, yilı can-perver ü ab-ı kevser, Yeridir cennete teşbih olunsa bu makam Şerusedir şems-i cihan-tab kevakib gül mih Yaraşur malı-ı şeb üfürse olur ana cam Hatifi gayb duayile didi tarihin

Şah-ı devrana mübarek ola bu oda müdarn sene 986 '1578-79].'8

• III.    Murad başlattığı kapsamlı projede kendisi için Sinan'a yaptırdı-ğı'9 odanın kapısı üzerinde bulunan yukanda belirtilen kitabede (Lev. 6/91; Res. 57) geçen "şah-ı devrana mübarek ola bu oda müdam" ifadesi bitim tarihi olarak 986/1578-79 tarihini vermektedir!0 Odanın yapılışı sırasında 15 Zilkade 985/24 Ocak 1578 tarihli bir fermanda sultan Gelibolu ve İmroz kadılanndan inşaat için acil olarak usta ve marangoz gönderilmesini buyu-rurken2', 19 Rebiülahir 986/25 Haziran 1578 tarihli Tire kadısına yazılan bir fermanda ise saraydaki inşaatta çalışan mermercilerden Edirneli Hızır, Divane Veli ve Divane Ali'nin inşaah bırakıp kazaya geldikleri ve bu üç mermercinin hizmete dönmelerinin tembih edilmesi, muhalefet ederlerse de mahfuzen gönderilmesi emrediliyordu.22

r8 Sultan M urad-ı adil hazretleri emredip

Yaptılar, bereketle bu köşk oldu tamam

Yeri anber, yeli canperver (ruh okşayan), suyu Kevser

Yeridir cennete benzetilse bu makam

Cihanı aydınlatan güneş şemsesidir, yıldızlar gül mih

Yaraşır mehtap üfürse olur ona cam

Gizli bir ses dua ile dedi tarihin

Şah-ı devrane mubarek olsun hep bu odada kalmak; (Şimşirgil 2005: 207; ayr. bkz. Şeref 1329: u. Cüz, 652; Sakaoglu 2002:377).

• 19    Miller 1931: ro9; Sedat Hakkı Eldem. Köşkler ve Kasırlar, I, İstanbul, 1969: l/r25; Necipoglu 200T 214·221.

• 20    Kubbeli ana odanın önündeki giriş mekanının kapısı üstündeki bir başka kitabede ise Murad'ın "saray-ı t.ıaşşa [içinde] bir ^aşr-ı laıif-i dilkeş ve bi-hemta" yapılmasını emrettigi belirtilir: "çün ^asr-ı cenan oldı saray-ı a'la" sözleriyle düşülmüş tarihle aynı yıl verilir; Necipoglu 200T 217; Giriş rnekanına sonradan eklenmiş bir bölme duvarındaki çini kitabede ise sevinç artıran, zevk veren ve coşturan bir binadan söz edilir ve bu evin sultanın mutlu hanesi olması dilenir; Kitabeler için bkz. Şeref 1329: rı. Cüz, 651-652; Sakaoglu 2002: 377; Şimşirgil 2oos: 207.

2r BOA. MHM.d. 33, sayı: 655; ayr. bkz. Necipoglu 200TZI7.

22 BOA. MHM.d. 35, sayı: 145; ayr. bkz. Necipoglu 200TZI7.

Resim 56. Murad Odası ve Çifte Kasırlar kuzey cephe (Lev. 6fgı)

Günümüzde III. Murad odası olarak bilinen ve hünkar safasma bitişik iki kattan oluşan bu oda23 haremde ı6. yüzyıl çinilerinin korunduğu neredeyse tek mekandır. Sultan havuzu (Res. 56) olarak bilinen havuzun tonozlu bir katın üzerine kubbeli bir oda (Lev. 6/92) ve bir giriş safasından (Lev. 6/90) oluşan haremin ı6. yüzyıl yapısının duvarlan kubbe eteğine kadar İznik çinileriyle bezelidir.24 Ayet el-Kürsi25 yazılı kesintisiz çini bir kitabe şeri-

23 Eldem bu odanın yapılışı sırasında zeminin yükseltilmesi zorunluluğuna dikkat çeker; " Köşk zemini sun'i surette vücuda getirmek lazım geliyordu. Çünkü saray tepesinin bu tarafa nazır cephesi çoktan isıiab hudurlunu doldurmuş ve aşmıştı. Tepeyi ilk çevreleyen ve tutan istinad dıvarlannın önüne, ayaklar üzerine oturtulmuş yeni yapı sahaları eklenmiş, fakat hep aynı zemin seviyesi muhafaza edildiginden, vücuda getirilen yeni sahaların, tabii araziden gittikçe uzaklaşması gibi bir netice ile karşılaşılmıştır. Bu suretle, yeni eklemeler, gittikçe daha fazla yükselen istinad ayaklarına lüzum göstermiştir;" Eldem 1969: l/125.

24 Eldem 1969: l/132; Öney 1976:n2; Necipoglu 2007: 217.

25 Bakara Süresi, 255. Ayet: "Allah kendisinden başka hiçbir ilah olmayandır. Diridir, kayyumdur. Onu ne bir uyuklama tutabilir, ne de bir uyku. Göklerdeki her şey, yerdeki her şey onundur. izni olmaksızın onun katında şefaatte bulunacak kimdir? O, kulların önlerindekileri ve arkalarındakileri (yaptıklarını ve yapacaklarını) bilir. Onlar onun ilminden, kendisinin diledigi kadarından başka bir şey kav-rayamazlar. Onun kürsüsü bütün gökleri ve yeri kapiayıp kuşatmıştır (O, göklere, yere, bütün evrene

Resim 57· Murad Odası giriş kapısı (Lev. 6{gı)

di odanın tüm duvarını dola-şır26 (Res. 59). Odanın kuzey duvarının ortasında İznik çinileriyle çevrilmiş alhn yaldızlı pirinç bir ocak, bunun karşısındaki duvarda üç katlı mermer bir çeşme bulunur. Bu oda sonraki yıllarda I. Ahmet odası (Lev. 6/93), yanına hünkar sofası (Lev. 6j7o) ve giriş sofasına da IV. Mehmed'in odası (Lev. 6j88) eklenmesine kadar, son derece görkemli bir manzaraya sahip olmalıydı. Hiç kuşku yok ki yapı klasik dönem saray mimarisinin göz alıcı bir örneğini oluşturur.27

G. Necipoğlu, Sultan Murad'ın kendisi için yaptırdığı yatak adasının, başlangıçta üçüncü avludaki asma bahçesinin bölme duvarındaki bir kapıdan odanın kapısına kadar uzanan ve "L" biçimindeki mermer sütunlu revak

ile Enderun avlusundaki has odaya bağlandığını söyler. Yazarın belirttiği "L" biçimli revakın bir rekonstrüksiyonunu Eldem ve Akozan yapmıştır28 (Lev. 19). Necipoğlu, Altın Yol ile birleşen revakın önüne tonozlu altyapılar

hükmetmektedir). Gökleri ve yeri koruyup gözetmek ona güç gelmez. O, yücedir, büyüktür."

26 Şeref 1329: ıı. Cüz, 654; G. Necipoglu, ayette geçen "izni olmaksızın onun kahnda şefaatte bulunacak kimdir?" sözünün hükümdarların etkinliklerine meşruiyet kazandırmayı ve Tanrı'nın yer ve göklerdeki mutlak egemenligine işaret etmeyi amaçladıgını söyler; Necipoglu 2007:220..

27 Eldem 1969: l{ı25; Necipoglu 200T 219·220; III. Murad odası hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Miller 1931: 109·110; Eldem 1969: 1{125·142.

28 Eldem-Akozan 1982: Lev. 109.

Resim 58. Murad Odası giriş kapısının iki yanındaki 1570·1580 tarihli çini panolar (Lev. 6/91)

üzerine oturtulmuş, hala büyük havuza ve aşağıdaki bugün şimşirlik diye bilinen bahçeye bakan, mermer zeminli bir sefanın yapıldığını belirtir.29

Lokman, sultan için yapılan kubbeli odanın bir şahnişininin bulunduğunu ve parlaklıkta güneşle yarışan yaldızlı nakışlarla süslenmiş olduğunu söylüyor. Bununla birlikte hadislerde geçen altın ve gümüş tuğlalada yapıldığı söylenen cennet köşkleriyle kubbeli odayı ilişkilendirir. Dahası almaşık döşenmiş taş ve tuğlalarının "altın ve gümüş tuğla sırlarını" çağrıştırdığını ve güneşle aya benzediğini; sürekli akan sularıyla cennetteki Kevser'i hatırlatan mermer bir havuza baktığını belirtir. 3o Odanın kapısı üzerindeki kitabe de benzer bir şekilde sultanı adil olarak tanımlarken,

29 Necipoglu 2007: 221.

• 30    Lokman. ŞehinşCıhname, İÜ, F1404, y. 67b, 117b-ıı8a; Akt. Necipoglu 200T 215-216.

odanın yapıldığı yer övülür. Dahası burası güzelliği ve altından akan çeşmeleriyle adeta cennetteki köşklere benzetilir.

• III.    Murad'ın odasında bulunan kitabeler, çini bezerneler ve Lokman'm anlatısı birlikte değerlendirildiğinde sultanm kendisi için son derece ihtişamlı yeni bir yatak odası yaptırmış olduğu açıkça görülür. Sultan Murad'm atalarından hiçbiri haremde kendisi için bu ölçekte bir oda yaptırmamıştı. Sultanm tercihi aslında bu dönemde haremin öneminin artmasıyla ilgiliydi. Önceki bölümlerde üzerinde durolduğu gibi 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren siyasi oyunda iki önemli rolü elde eden valide sultanlar ve darüssaade ağalarının yaşadığı haremde, III. Murad'm böyle bir tercih yapması onun harerne yakınlığının sonucuyduY

• III.    Murad'm başlatmış olduğu inşaat etkinliğinde diğer bir proje ise 987/158o'de yaptırılan hamamdı. Bu inşaat sırasında sultan geçici olarak yine saraydan ayrıldı. İtalyan Balyos Paolo Contarini, 19 Cemaziyelevvel 988j2 Temmuz 1580 tarihli bir mektubunda sarayda yapımı süren hamam yüzünden sarayın kapalı olduğunu anlatıyor ve bu nedenle de sultanla görüşmenin zor olduğundan yakmıyorduY Bundan birkaç yıl sonra sultan için haremde yapılan başka bir hamam -Sultan Hamamı- III. Murad'ı 990992/1583-1585 arasmda bir kez daha Eski Saray'a gitmek zorunda bıraktı (Lev. 6j67). Yeni hamam için gerekli olan malzeme 990/1582'de toplandı. 16 Ramazan 991/3 Ekim 1582 tarihinde hastancıbaşına gönderilen fermanda ihtiyaç duyulan mermer sütunlar ile kaplamalar için mermerci Kasım görevlendirHiyar ve kentteki evierden sahipleri mağdur edilmeden, bedelleri ödenmek şartıyla, merrnerierin sökülerek gönderilmesi emre-

• 31    III. Murad'ın hasekisi Safiye Sultan, Valide Nurbanu Sultan 990/1583'te öldükten sonra siyasi olarak güçlendi ve Sultan Murad'ın almış oldugu kararlarda etkin bir rol oynadı. Safiye Sultan'ın haremde en önemli müttefiki ise darüssaade agası Gazanfer Aga'ydı; Pierce 2002: 125-129; Murad'tan birkaç kuşak sonra tahta çıkan Il. Osman da III. Murad devrinden itibaren benimsenen bir politikayı uyguladı ve kendine yandaş olarak darüssaade agalarını seçti; zira Sultan Osman'ın tahta çıkmasını saglayan da Sultan Mustafa'yı odaya kapatan darüssaade agası Mustafa Aga'ydı; Katip ÇelebifAycibin 200T 433; Peçevi/Baykal ı992: 338-339; Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 48.

• 32    Paolo Contarini. Relazione, 1583; Akt. Necipoglu 200T221; 988/1580 yazında hıhılmuş hesap defterleri "puşiş-i minder-i hassa ki harnmam-ı cedid"ın masraflarını verir; BOA. KK. 682, y. 63; Yay. Necipoglu 200T 221; Başka bir kaynak 988/1580 yazı sonunda "harem-i bassada bir harnınarn ve ba'zı yapular bina olundukda" iki ak hadımagasının (hazinedarbaşı ile saray kethüdası) kaftan ve parayla ödüllendirildigini gösteriyor; Recep 988/Agustos-Eylül 1589, TSMA, D 34. y. 52a; Yay. Necipoglu 200T 221.

Resim 59· lll. Murad Odası, iç mek§n, Ayet' el Kürsi yazı kuşa^ı (Lev. 6/92)

diliyordu.J3 29 Rebiülahir 993/30 Nisan 1585 tarihli iki ferman bu defa inşaatta kullanılacak çinilerin temini için gönderilen çiniçibaşı Silahdar Mehmed'e İznik ve Karamürsel kadılarının yardım etmelerini buyuruyordu. Olasılıkla çinilere acil ihtiyaç duyulduğundan hazır çini yoksa hemen yapılıp Karamürsel Limanı'ndan gemiyle İstanbul'a yollanması isteniyor-du.J4 Anlaşılan daha önce istenen çiniler gelmemiş olmalı ki Recep-Şaban 993/Temmuz-Ağustos 1585 tarihinde bir fermanla sultan, İznik kadısından sarayda yapılmakta olan hammarn-ı cedide lazım olan çinilerin (kaşi) daha gelmediği bildiriyor ve siparişler bitene kadar da çinicilerin başka sipariş

• 33    15 Ramazan 990; BOA. MHM.d. 48, sayı: 318; Başka bir fermanda ise yine inşaatta kullanılmak üzere mermer direk istenmektedir; BOA. MHM.d. 48, sayı: 371; Bu belge için ayr. bkz. Necipoglu 2007: 221. 34 Her iki ferman da herhangi bir yapı ismi belirtıneden saraya lazım olan kaşi için diyor; BOA. MHM.d. 58. sayı: II7,n9; Bu belge için ayr. bkz. Ahmet Refik, "İznik Çinileri." Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası. 7. 1932: 39; Robert Anhegger. "Quellen Zur Osmanische Keramik (K. Otto-Dorn, Das Islamische lznik),'' Istanbuler Forschungen, 13, Berlin, 1941: 168.

almasını yasaklıyordu.35 5 Ramazan 993/31 Ağustos 1585 tarihli Galata kadısına yazılan fermandan Yeni Saray'da bina olunan harnarnda çalışmak için isimlerini yazdıran ustaların derhal bulunup gönderilmesi isteniyordu.36 Belgeden anlaşılacağı üzere bu dönemde inşaatın sorumluluğunu Mimar Davud üstlenmişti. G. Necipoğlu, Mimar Davud'un 991/1584'te Sinan'ın Mekke yolculuğu sırasında bu görevi üstlenmiş olduğunu belirtirY

• 16.    yüzyılın sonlarına doğru başlatılan imar faaliyeti sadece bunlardan ibaret değildi. Önceki bölümlerde üzerinde durolduğu üzere siyasi bir güç elde etmeye başlayan38 kara ağalara ait mekanların inşa projesi de bu dönemde oldu.39 S.H. Eldem ve F. Akozan kara ağalara ait bu mekanlar ile cariyelere ait rnekaniann inşa tarihinin 1076/166s yangınından sonra olduğu tezini savunur. Bunu desteklemek için de adı geçen mekanlarda yangın sonrasına ait kİtabelerin varlığını gösterir.40 M. Anhegger kara ağalara ait bölümün yapım tarihini daha eskiye götürerek Kanuni Sultan Süleyman devrine tarihlerY Ancak Eldem ve Akozan ile Anhegger'in bu görüşlerine karşın, Lokman'ın ayrıntılı olarak anlattığı, inşaatın betimlendiği 991/1584 tarihli Hünername tasvirinde (Lev. 16) açıkça görüldüğü gibi harem, III. Murad odasına bitişik olarak ikinci avluya doğru uzanmaktadır. Minyatürde görülen çok katlı binalardan bir kısmı olasılıkla kara ağalar için yapılmış koğuşlar olmalı. Günümüzde divanhane ile earlyeler taşlığı arasında bir avluda bulunan kara ağalara ayrılan mekanlarda bulunan, Eldem ve Akozan'ın sözünü ettiği, haremin farklı yerlerindeki kitabeler 1076/166s

• 35    BOA. MHM.d. 58, sayı: 393; Bu belge için ayr. bkz. Refik 19F 8, no. 4/ 39·40; R. Anhegger 1941: 168-169.

• 36    BOA. MHM.d. 58, sayı: 633. Bu belge için ayr. bkz. Refik 19F 8, no. 4/ 39·40; çev. R. Anhegger 1941: 168·169.

• 37    Necipoglu 200T 222.

• 38    Bkz. Bölüm 3·5·

• 39    III. Murad'ın sarayında 1574·1590·91 arasında darüssaade agası olan Habeşi Mehmed Aga'nın et· kin gücü bunda önemli rol oynamış olmalı. G. Necipoglu, Mehmed Aga'nın, darüssaade agası görevinin Osmanlı Sarayı'nda önem kazanmasını saglayan ilk siyahi aga oldugunu söyler; Necipoglu 2ooy 498; Böyle bir güce sahip olan biri haremde kara agalar için yapılan mekanların şekillenmesinde etkin olmuş olmalı; 1574'te darüssaade agası olan Mehmed Aga (ö.1590) on yedi yıl, Sultan lll. Murad'ın saltanatı boyunca bu görevini sürdürdü; Mehmed Aga için bkz. Ahmed Resmi Efendi/Turan 2ooo: 45· 40 Eldem-Akozan 1982: 67-68.

• 41    M. Anhegger, hünkar hamamı, kara ağalara ait bölümünü Kanuni Sultan Süleyman dönemine tarihierne eğilimindedir; Anhegger 1981: 23.

yangınından sonra başlatılan yenileme projesi sonrasına aittir. Zira kİtabeler mekanların yeni inşa edildiğine dair bir bilgi de içermezY

• III.    Murad'ın emriyle başlatılan imar faaliyeti sonrası daha geniş bir alana yayılan harem, aynı zamanda neredeyse günümüze kadar gelen sınırlarına da ulaşmış oluyordu. Eldem ve Akozan, Sultan Murad döneminde haremin valide sultan taşlığının kuzeybatı sınınna kadar uzandığını söyler.43 Anhegger, haremde günümüzde görülebilen en eski bölümlerin valide sultan odasından has odaya kadar uzanan kısımda havuzlu köşk, hasekilere ait odalar, valide sultan taşlığı çevresindeki hasekiler, ustalar ve cariyelerin odalan ile kiler, mutfak, çamaşırlık ve harem bahçesi olarak kabul eder ve bunlarında III. Murad döneminde yapıldığını belirtir.44 Hiç kuşku yok ki Murad'tan sonra gelen ardıllan da harerne bazı eklemeler yaptırdı. Ancak onun başlattığı bu yerıiden yapılanma haremin sınırlarını belirlemekle kalmadı, aynı zamanda ileride elde edeceği güçlü konumun da temellerini atmış oldu. III. Murad dönernindeki imar faaliyeti o zamana kadar görülmeyen bir durumdu. Yahudi bir doktor olan Halıarn Rabbi Salomon, Murad'ın harerne kendinden önce gelen tüm sultanlardan daha fazla katkısı olduğurlu söyler.45

Bugün araba kapısı üzerinde yer alan 996/ı587-88 tarihli kitabe lll. Murad döneminde başlatılan inşaat etkinliğinin bitim tarihini vermektedir (Res. 29). Aşağıda verilen kitabede görüleceği üzere kitabe Sultan Murad'ı adil46 bir sultan olarak tanımlayıp, Hakk'ın gölgesi olan bu sultanın fetihlerini sıralayıp övdükten sonra, haremin tüm kapılarını yücelttiği ve bu gönül

42 Kitabeler için bkz. Şeref1329; 8. Cüz, 461-465, 478, 481; 9· Cüz, 521, 524; 10. Cüz, 593· 12. Cüz, 723; Sakaoglu 2002; 321-324, 327-329, 333. 343. 346, 348.367, 392; Şimşirgil 2005; 185-186,188, 209.

43 Eldem 1969:Ij125, Eldem-Akozan 1982: Lev. 98-99; Bununla birlikte Eldem haremin yapı strük-türlerinin incelenmesinden, valide avlusunun etrafındaki binaların haremin en eski yapısı oldugu ve Altın Yol'un da ilk binalar arasında yer alabilecegi görüşündedir. Eldem-Akozan 1982: 67.

44 Anhegger 1986: 23.

45 Akt. Necipoglu 200T 223; Benzer bir gözlemi John Sonderson 1594'te yapmıştır: "(Asya ve Avrupa'yı ayıran bogazın agzında bir noktada) kentin köşesinden birinde Grand Sigron'un Il. Mehmed tarafından yaptırılan, bütün ardıllarınca genişletilmiş ve bezenmiş, çok güzel konutu (Topkapı Sarayı) bulunur. Güzel saraylar, görkemli bahçeler, mermer havuzlar, hoş çeşmeler ve gösterişli hamamlarla öyle doldurulmuş ki onları betimlemek aptallık olur, özellikle şimdiki Sultan Murad onu böyle bir ihtişamla donatmaya başlamışken; çünkü o tek başına burada bütün öncellerinin hepsinden çok inşaat yaptırmıştır; Akt. Necipoglu 200T 223; Miller 1931: 109.

• 46    Daha önce de belirtildigi üzere III. Murad odasının kapısı üzerindeki kitabede de sultan adil olarak tanımlanyı ordi.L

açan kapının daha önce pek tanınmadığını ama III. Murad'ın kapının şanını artırdığını ve kapının darüssaade ağası Mehmed Ağa'nın (1574-1590)47 önerisine uyularak yaphrıldığını söylüyor.

Güzin-i padişahan Han Murad-ı alişan Yegane-i şah sahib-kıran u zıll-ı Yezdanı Şu padişah-ı cihandır ki feth idüb revan Kemine bendesi taht-ı Revan ü Şirvanı Ne canla hareket ide Gürci vü Simun Yapıldı kal'a-yı Küri alındı her yanı O padişah-ı saadet zaman-ı adlinde Şerefle verdi yapup her rnekama ünvanı Cemi bab-ı saray-ı şerif olup ali Bu bab-ı dilkeşin ol denlü yoğ idi şam Harim-i bab-ı adaletde ol Mehmed Ağa Seadetile yapılmağa arz ider anı O padişah-ı cihan eyleyüp yine tarih Müşerref eyledi yapup bu bab-ı divanı Felekde şems-i dıralışan altun üsküfle Bu babın olsa yaraşur önünde derbam Bu bab-ı devletin oldı dü mısra-ı tarih Getürse serine asan nola a'yanı Letafetiyle biridir der-i behişt acib Harim-i cennet-i 'alide bab-ı sultani 996/1588.48

• 47    Ahmed Resmi Efendi/Turan 2ooo: 45

• 48    Hükümdarlan seçkini şam yüce Mı.ırad Han

Eşsiz padişah, cihangir ve Hakk'ın gölgesi (temsilcisi) Şu cihan padişahıdır ki fetih için yola çıkınca Revan (Erivan) ve Şirvan tahtı en küçük kulu olur Ne yürekle hareket edebilir Gürcü ve Simon Kür kalesi yapıldı alındı her yanı O saadetli padişahın adil zamanında Şeretle her makamı yapıp, unvanını verdi Şerefli sarayın bütün kapıları yüceidi Bu gönül açan kapının o kadar şanı yoktu Yüce adalette vazifeli Mehmet A^a Buranın yapılmasını şevkle arz eder

• III.    Murad genişlettiği haremde sayısız haseki için de daireler yaptırdı. Saray hekimi Domenico Hierosolimitano sultanın Topkapı hareminde ayrı daireleri bulunan kırk kadar hasekisi olduğunu söyler.49 Peçevi de, padişahın kadınlara olan düşkünlüğünün aşınya kaçmış olduğunu ve hareminde yatağına aldığı hasekilerinin sayısının bazen kırka yaklaştığını bazen de aştığını belirtir .so Tarihçinin anlattığına göre her ne kadar sultan başlangıçta tek bir hasekiye sadık olduysa daY annesi ve Veziriazam Sokullu Mehmed Paşa ile kardeşleri güzel cariyeler sunarak onu etki altına almaya çalıştılar. Sultan Murad'ın haremin büyütülmesini istemesinde belki de annesinin, artık ak ağalardan daha yetkili kıldığı kara ağaların ve sayısız hasekinin mekanlarını çoğaltmak istemesi de etkili olmuş olmalı. Yeni sultan haremi yeterli bul-ınayıp büyütmek istediğinde bu projede annesi için de yeni yerler yaptırdıY Nurbanu Sultan, II. Selim'in tahta çıktığı 974/ıs66 tarihinden 99ı/ı583'te ölene kadar haremin tartışmasız tek etkin gücü olmuş olmalı. Zira çoğu kez Venedik'e karşı oğlunun politik kararlarını etkileyebilme gücünün bilinciyle Avrupalı krallarla mektuplaşan Nurbanu, Osmanlı devleti sistemindeki hükmetme dengelerini ustaca kullandı. G. Necipoğlu, politikada önemli bir rol oynayan ilk valide sultanın Nurbanu olduğunu söyler. Buna bağlı olarak da haremdeki yeni dairelerin, onun daha önce hiç görülmemiş yetkilerini simgelediği görüşündedir. Bununla birlikte Necipoğlu, Nurbanu'nun politikada oynadığı rolün daha sonra 17. yüzyılda kadınlar saltanatı ile doruğa çıkan bir eğilim olduğuna da dikkat çeker.S3

O cihan padişahı yine tarih eyledi

Şereflendirdi yapıp bu divan kapısını Kainatta parlak güneş altın yüksükle Bu kapının önünde kapıcısı olsa yaraşır Bu devlet kapısının oldu iki mısra tarihi Eserlerini ayanı başına getirse ne olur Şaşılacak güzellikteki cennet kapılanndan biri gibidir Ceıuıet-i ala katında sultan kapısı

(Şimşirgil 2005: 179; Aynca bkz. Şeref 1329: 8. Cüz, 458; Sakaoglu 2002: 318).

• 49    Akt. Necipoglu 200T 214

• 50    Peçevi/Baykal 1992: II/p

• 51    Bu haseki Sultan Mehmed'in annesi Safiye Sultan'dı.

• 52    Bu projede Murad annesi için yeni bir kiler -nev-sabten-i kilar-ı cedid hera-yı t:ıazret-i valide sul(3n-BOA. MAD. 48, 1582-83 tarihli hesap defteri; Yay. Necipoglu 200T 213; Bu defterin bir kısmı saray binalan ile bahçe ve çiftiikierin tamirini içeriyor.

• 53    Necipoglu 2007: 213-214-

• III.    Murad dönemi genişleyen haremdeki değişim G. Necipoğlu'nun da belirttiği gibi kara ağaların ve kadınların yeni politik gücünün açık bir göstergesiydi.54 L. Peirce, Murad'ın saltanatının başladığı 982/1574 tarihinden itibaren Harc-ı Hassa Defterlerinin Yeni Saray'da bulunan kadın sayısında önemli bir artış olduğunu gösterdiğini belirtir. Buna göre III. Murad'ın yirmi bir yıllık saltanatı süresinde Yeni Saray'ın nüfusu Il. Selim'in hareminin birkaç katı büyüklüğüne ulaşmıştı.55

• L. Peirce'in, Harcı Hassa Defterlerinden yola çıkarak hazırladığı haremin büyümesini verdiği tabloda görüleceği üzere Yeni Saray'da, haremin nüfusu özellikle 983/1575'te kırk dokuz iken, başlatılan inşaat seferberliği sonrasında nüfus iki katına çıkmış ve yüz dörtte ulaşmıştır. Bu tarihten sonra sayının ve buna paralel olarak da masrafların arttığı açıkça görülür. Ancak Yeni Saray'daki artışa karşın Eski Saray'daki nüfus da belirgin bir oranda düşmemiş hatta artış göstermiştir. Doğal olarak bu durum her iki saraydaki haremin nüfusunun yıllar geçtikçe artmasına yol açmış ve 983/1575'te her iki haremin toplam nüfusu yüz yirmi ikiden, 1063/1652'ye gelindiğinde dokuz yüz altmış yediye ulaşmıştır. Buna paralel olarak masraflar da 983j1575'te 24.360 akçe iken 1063/1652'de 334.763 akçe olmuş-tur.56 Yeni Saray'ın harcama içindeki payının ise Eski Saray'ınkinden daha fazla olduğu görülür. Hiç kuşku yok ki bu durum Yeni Saray'da sultanın hane halkının oturmasıyla ilgiliydi. Bunun yanında Yeni Saray'da haremde yaşayan üst mevkideki hane halkının sayısının artması, bunların ihtiyaçlarını karşılayacak hizmetli sınıfının sayısının da artmasına yol açmıştı.

Sonuç olarak III. Murad'ın başlatmış olduğu imar faaliyeti 16. yüzyılın sonlarından itibaren statüleri yükselen valide sultan ve darüssaade ağasının yaşadığı haremin daha geniş bir alana yayılmasını sağladı. Dahası siyasi güç elde etmiş olan her iki sınıf için yapılan yeni mekanlardaki değişim ve ihtişam elde etmiş oldukları politik gücün de açık bir göstergesi gibiydi. Özellikle Sultan Murad'ın kendinden önce tahta çıkan atalarından farklı olarak haremde bir oda yaptırması, haremin gücünün bu dönemde

54 Necipoglu 200T 224.

55 Peirce 2002: r63.

56 Peirce 2002: r64.

arttığını göstermekteydi. Hiç kuşku yok ki III. Murad'ın başlatmış olduğu imar faaliyeti sonrasında harem sultanın yeni yaşam alanı oldu. Kanuni Sultan Süleyman ve Il. Selim dönemlerinde de sultanlar haremde vakit geçiriyorlardı. Ancak asıl yaşam mekanları hala üçüncü avludaydı ve henüz harem sultanın ikametgahı olmamıştıY Sultan Murad'ın haremin sınırlarını genişletmesinin yanında asıl önemli olan kendisi için bir oda yaptırmış olmasıydı. Böylece üçüncü avludan harerne kesin olarak taşınılmış, harem yönetimin kalbi olurken, bu değişirnde en önemli rolü ise kadınlar oynamıştı.

• III.    MURAD ARDilLARININ MiMARİ ETKİNLİKLERİ

• III.    Murad'tan sonra tahta çıkan oğlu III. Mehmed babası kadar hareme katkıda bulunamadı ve haremin temel düzenini değiştirmedi.58 Ancak, Selaniki'nin aktarırnından anlaşılacağı üzere tahta çıktıktan hemen sonra haremde bulunan hamamın onarımı için 1003/1594-95'te Üsküdar bahçesine geçmek zorunda kaldı: "ve gurre-i şehr-i zilka'dede içerü Darüssa'ade'de vili olan yeni harnınarn binasına halel geldi, tecdide muhtac oldı. Sa'adetlü Padişah-ı alem-penah hazretleri Üsküdar bahçesine göçrnek lazım gelrneğin Darüssa'ade ile göçüldi...."59 Selaniki, sultanın Üsküdar bahçesinde kaldığı sürede, buradan Topkapı Sarayı'na gidip geldiğini söyler.60 Sultan ancak Eylül sonunda Üsküdar bahçesinden Eski Saray'a geçti "Üsküdar bağçesinden Darüssaade İstanbul'a Saray Atik'a göçdiler. " Sultan, Selaniki'nin aniatısına göre: "Saray-ı Amire'de harem-i muhteremde müceddeden abad olunacak harnınarn ve oda-i hassa itmam bulunca" ya kadar Topkapı Sarayı'na buradan gidip geldi.61 Devam eden yenileme çalışması 1004/1595 yılı Kasım'ında tamamlanınca sultan tekrar Topkapı Sarayı'na: "saray-ı 'amirede müceddeden binası ferman olman mükellef ve müzehhep kaşi oda ve J:ıammam-ı lalif yapılup itmam olunca" dönebildi.62

57 Necipoglu 200T 214.

58 Necipoglu 200T 225.

59 Selânikî/İpşirli 1999: 11/490,497,

6o Selaniki/İpşirli 1999: ll/500, 503, 511,

61 "ve evahir-i şehr-i muharremde hazret-i Padişah-ı zemin ü zernam Üsküdar bagçesinden Darüssa'ade İstanbul'a Saray-ı Amire'de harem-i muhteremde müceddeden abad olunacak hamam ve oda-i hassa itmam bulunca Eski Saray'da aşayiş ü karar buyrulup ... ," Selanikijipşirli 1999: ll/525, 536. 62 M. İpşirli'nın transkripsiyonunu yaptıgı Selaniki Tarihi'nde odalann sayısı sekiz olarak geçiyor: "ve evasıt-ı şehr-i rebi'ulevvelde Saray-ı Amire'de müceddeden binası ferman olunan mükellef ve müzeyyen

Tarihçi anlatısında odaların büyüklükleri ve konumlan hakkında bilgi vermiyor. Yapılan yenileme projesine dahil edilen odalar için gerekli olan çiniletin İznik'ten getirtildiği anlaşılıyor. Zira 8 Muharrem 1004/13 Eylül 1595 tarihli bir fermanda sultan, İznik kadısına Başmimar Davud'un Saray-ı ^Amire ve III. Murad'ın Ayasofya arkasındaki türbesi için derhal istediği çiniletin üretimini yavaşlatmasın diye çinicilerin tabak ve bardak üretimlerinin engellenmesi emrini veriyordu.63 Necipoğlu, Selaniki'nin anlatısında geçen ve Mimar Davud tarafından yenilenen iki yapının da Sinan Mekke'de iken 993/1585'te tamamlanan, hünk.ar hamarnı ile ona bitişik hünkar sofası olabileceğini ileri sürer.64

• III.    Mehmed'in başlatmış olduğu projede annesi olan ve sarayda güçlü bir konuma sahip Safiye Sultan'ın etkisinin ne kadar olduğu bilinmez. Ancak haremde devamlı olarak yaşayan ilk valide sultan olan bu kadı-nın65 hiç kuşku yok ki haremdeki imar faaliyetinde etkisi olmuş olmalıdır.66

• III.    Mehmed'den sonra tahta çıkan ardıllarının da -1. Ahmed, I. Mustafa, Il. Osman ve I. İbrahim- harerne katkıları III. Murad kadar olmamıştır. I. Ahmed'in 1017/16o8'de kendisi için bir oda yaptırma düşüncesi III. Murad odasının Haliç'e bakan cephesinin manzarasını da etkileyecek-

sekiz kaşi oda ve harnmam-ı latifkemal-i letafetde yapılup itmam buldı;" Ancak Ba^dat Köşkü nüshasında odaların sayısı verilmiyor sadece "kaşi" kaplı oldu^ söyleniyor; bkz. TSMK. No: 202, y. 138b; Bu durum tek cilt olarak düzenlenen eserin birden fazla ve birbirinden farklı nüshalannın olmasından kaynaklanıyor olabilir. lpşirli de Selaniki Tarihi'ni yayma hazırlarken mevcut nüshaları de^erlendirerek ve karşılaştırarak metni oluşturdu^nu söylüyor; Selaniki/İpşirli 1999: lfX; Necipo^lu ise Selaniki'den aktanınında oda sayısı vermiyor; Necipo^lu, 1281j1864-65 tarihli İstanbul matbu baskısını kullanıyor; Necipo^lu 200T 225, 382; Selaniki Tarihi'nin Ba^dat Köşkü Kitaplı^ı nüshasının fotokopi baskısını okudu^m İslam Araştırmalan Enstitüsü Kütüphanesinde nüshanın varak numaraları görünmemektedir. Orijinal metni kontrol edip varak numarasını bana ileten Zeynep Atbaş'a yardımları için teşekkür ederim.

• 63    BOA. MHM.d. n sayı: ıı8; İznik işiikierine kil ve öteki kimyevi maddeleri sa^layan Sahib Karahisar ve Lefke kadılarına aynı tarihte gönderilen başka bir ferman ise daha çok kar yapmak için tüccarların bu maddeleri saklamalannı engel olunmasını emrediyor. BOA. MHM.d. 73, sayı: 117; Yay. Necipo^lu 200T 225. 64 Necipo^lu 200T225.

65 Bununla birlikte Hürrem Sultan Yeni Saray'da yaşayan ilk önemli kadın olmalı; Miller 1931: 95; Peirce 2002: 163; B. Miller, Hürrem'in Yeni Saray'da yaşamış olmasının, Eski Saray'daki haremin geri kalanın taşınmasının yolunu açmış oldu^nu söyler; Miller 1931: 95; M. Anhegger ,Valide Nurbanu Sultan'ın Yeni Saray'ın hareminde yaşayan ve burada ölen ilk valide oldu^nu belirtir; Anhegger 1986: 36; Buna karşın G. Necipo^lu haremde devamlı yaşayan ilk validenin Safiye Sultan oldu^nu belirtir; Necipo^lu 200T 227.

66 Kimi Avrupalı kral ve kraliçelerin, o^lunun kararlarını kendi amaçları do^rultıısunda etkileyece^ini umarak yolladıklan hediyeleri Safiye Sultan taht odasında kabul ediyordu; Penzer 2000: 226; Necipo^lu 200T 227.

tir67 (Lev. 6/93· Lev. 18; Res. 6o). Sultan Murad'ın odasıyla boy ölçüşerneye-cek kadar küçük, kubbeli kare bir plana sahip ve duvarları İznik çinileriyle kaplı olan odaya III. Murad odasından geçiliyordu (Lev. 6/92). Aşağıda verilen kİtabelerden birinde de görüleceği üzere Kasr-ı Sultan Ahmed,68 Adil Köşkü adlarını taşıyan oda dönemin mimarı Sedefkar Mehmed Ağa'nın eseriydi.69

Lutf ü itasından mübarek eyleye ol Zülcelal

Yapdı bu kasr-ı dil-keşi Han Ahmed-i sahib-i kemal

Namını Adil Köşkü deyü yümn indürüb kıldı bina

Dahi esası ol olduğu gün oldu işbu fal

Sular akıtdı hem içine dünyada manendi yok

Sovukluğu her birinin buzdan sovuk şeker misal

Çün cümlesin nuş eyledi Hafız dedi tarihi

Hep sulan oldu bu nev kasrın ab-ı zülal. 7o

Oda, III. Murad'ın yaptırmış olduğu kubbeli odanın bah cephesine yüksek kemerli ayaklar üzerinde ve neredeyse Sultan Murad'ın odası biçiminde, ancak daha küçük olarak eklendi. Günümüzde III. Murad'ın odasından geçilen küçük ölçekli mekan iki kattan oluşur (Res. 6o). Üçlü bir pencere düzenine sahip olan odanın iç kısmında kullanılan beyaz üzerine koyu ve açık maviyle işlenmiş çiçek ve dallada bezeli çini panolar ile beyaz üzerine kırmızı, mavi, yeşil, lacivert ve fıruze renkli karanfil, lale, sümbül, şakayık ve yapraklarla, vazodan çıkan çiçekli sarmaşıklarla bezenmiş tek karo ulama çiniler 17. yüzyılın başına aittir71 (Res. 61).

67 Şeref 1329:11. Cüz, 654-655.

68 İçindeki 1017 (16o8-o9) tarihli bir kitabede oda Kasn Sultan Ahmed olarak geçer:

Sürsün anda daima zevk u safa

Her süıür etdikçe anda sılr ola

Dedi Es'ad Dai tarih ana

Kasrı Sultan Ahmed'in ma'mur ola 1017; Odadaki di^er kitabeler için bkz. Şeref 1329: 11. Cüz, 655656; Sakao^lu 2002: 370; Şimşirgil 2005: 206.

• 69    Mimar Mehmed Aga odanın inşasından bir yıl sonra Sultan Ahmed Camisi'nin inşasına başlayacaktı. N. Sakaoglu köşkün dış mimari çizgilerinin Sultan Ahmed Camisi'nin bir parçası izlenimi verecek kadar benzedigini söyler; Bkz. Sakaoglu 2002: 378.

• 70    N. Sakaoglu 2002:379; odadaki diger kitabeler için bkz. Şeref 1329: 11. Cüz, 655; Sakao^lu 2002:378·379·

71 Öney 1976:112-113; Gurre-i Zilhicce 1016j16 Nisan 1608 tarihli bir ferman sarayda kullanılmak

Levha ıS. lll. Murad Odası, plan ve kesit; Eldem·Akozan ıg82

levha 19. 111. Murad Odası l koridoru, Eldem-Akozan 1982

Resim 6o. 1. Ahmed Odası kuzey cephe (Lev. 6/93)

I. Ahmed'in kendisi için bir oda yaptırmasından sonra III. Murad odası, bugün çifte kasırlar (Lev. 6/87-88) olarak adlandırılan iki odanın inşası sırasında bu defa giriş safasının bir kısmını kaybedecekti. Her iki oda 17. yüzyılda ve ayrı dönemlerde inşa edilmiş iki has odadan oluşuyordu ve odaların duvarları 17. yüzyılın kaliteli çinileriyle kaplıydı. Daha önce de üzerinde durolduğu gibi III. Murad'ın kendisi için yaptırdığı oda, eklemelerden önce hiç kuşku yok ki görkemli bir manzaraya sahipti ve bugünkünden daha aydınlıktı.

I. Ahmed'den sonra tahta çıkan I. Mustafa çalkantılı geçen saltanatı süresince haremde bir iz bırakmadı. Padişah olduğu süreç ve bu dönemde yaşananlar göz önüne alındığında mevcut durum şaşırtıcı değildir. Bilindiği üzere Sultan Mustafa iki kez tahta çıktı.72 Peçevi, ilk çıkışında

üzere İznik'te üretilecek çinilerin malzemesinin hazırlanmasını Kütahya kadısına buyuruyordu.

72 Mustafa'nın tahta ilk çıktı^ında gelişen olaylar için bkz. Hasan Beyzade/Aykut 2004: 915·916; PeçevijBaykal 1982: 337·338; Mehmed Bin Mehmed, "Mehmed b. Mehmed er·Rumi (Edirneli)'nin

Resim 61. 1. Ahmed Odası iç mekan (Lev. 6{93)

durumunun belli olmadığını, I. Ahmed'in çocuklarının küçük olmasından dolayı I. Mustafa'nın tahta çıkarıldığını ancak padişahlığı istemediğinden yerine II. Osman'ın geçtiğini söyler. Sultan Mustafa'nın ikinci kez tahta çıkışı ise Sultan Osman'ın indirilmesinden sonra oldu.73 Daha saltanatının üzerinden üç ay geçmeden padişahlığı elinden alınan ve yerini yeğeni I I. Osman'a bırakmak zorunda kalan I. Mustafa ikinci kez tahta çıkmasına karşın haremde mimari bir etkinlikte bulunmamış görünüyor.

• I.    Mustafa'nın yerine geçen II. Osman'ın dört yıllık çalkantılı saltanatı, sıra dışı cülusu, yaşanan karmaşa belki de onun ileride sürdüreceği siyaseti de belirledi.74 Tahta geçtikten sonra bir yandan önemli bir güç elde

Nuhbetü't-Tevarih Ve'l-Ahbar'ı ve Tarih-i Al-i Osman'ı (Metinleri-Tahlilleri)," (haz. Abdurrahman Sagırlı), (yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2ooo: 13.

73 Peçevi{Baykal 1992: 365; Mustafa'nın tahta çıkışı sırasındaki gelişen olaylar için bkz. Hasan Bey-zade Ahmed Paşa, Bey-zade Tarihi, II-III, (haz. Sevki Nezihi Aykut) Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2004:915-916.

74 Osman'ın tahta çıktıgı süreçte yaşananlar için bkz. Hasan Beyzade/Aykut 2004: 917-919; Peçevii

Resim 62. Kubbeli Odadaki kitabe

etmiş olan ulemanın gücünü kırmaya çalışırken, diğer taraftan radikal politikalarını hayata geçirme çabası içinde oldu.75

• II.    Osman'ın kısa süren saltanatı süresince haremin şekillenmesine nasıl bir katkıda bulunduğu açık değildir. Bununla birlikte M. Anhegger, hünkar sofası (Lev. 6f 70) gibi büyük ölçekli bir mekanı ona atfeder.76 Ancak tahtta bu kadar kısa süre kalmış Sultan Osman'ın, bilinen reformcu kişiliği, bunun yanında özellikle paralı askerlerden oluşan bir ordu kurma düşüncesi, başkenti değiştireceğine dair çıkarılan dedikodular ve bir de haremi kaldırma planları gibi Osmanlı devlet yapısında yapmayı planladığı radikal değişiklikler düşünüldüğünde böyle bir mekanı yaptırmış olması olası görünmenıektedir.77

Baykal 1982: 338·339.

• 75 Sultan Osman, Kaymakam Sofu Mehmed Paşa'yı, Sultan Mustafa'yı tahta çıkararak hazinenin maddi zararına neden oldugu gerekçesi ile görevinden aziederek Sivas valisi olarak tayin etti, yerine ise Damat Mehmed Paşa'yı getirdi; Peçevi/Baykal 1982: 346.

76 Anhegger 1986: 61, 88.

77 Bununla birlikte ll. Osman'ın en azından zülüflü baltacılar koguşunu onarttıgı bilinmektedir. Bu onarıma ait çini bir kitabe bugün koguşun duvarında bulunmaktadır; Kitabe için bkz. Sakaoglu 2002: 97·98.

M. Anhegger'in, Il. Osman'a atfettiği başka bir yapı ise kubbeli oda olarak adlandırılan odadır. Günümüzde III. Murad odasının giriş sofasının bir kısmını içine alan ve birbirine bitişik iki odadan oluşan mekanlar "Çifte Kasırlar" olarak bilinmektedir (Lev. 6/87-88). Olasılıkla 17. yüzyılda ayrı dönemlerde inşa edilen iki has odadan oluşan mekanlardan ikballer taşlığı (Lev. ıfM) tarafında olan kubbeli oda78 olarak adlandırılır (Lev. 6/87; Lev. 30; Res. 63). N. Sakaoğlu, inşa tarihi kesin olarak bilinmeyen odanın Il. Osman tarafından Hotin Seferi sonrasında tamamlandığını söyler.79 Sakaoğlu'nun bu görüşü ileri sürmesinde mekanda bulunan bir kitabenin etkisi olmuş olmalıdır. Zira odanın pencerelerinin birinin içinde bulunan kitabede Osman'ın adının geçmesi -Emir-i adilsin dad ile hilmle Hazret-i Osman- bunu destekler80 (Res. 62). Ancak, Eldem ve Akozan, haremde IV. Mehmed dönemine kadar yapılan mekanları belirttiği planlarında çifte kasırlara yer vermez8ı (Lev. 6/87-88). Eldem ve Akozan, her iki kasrın da I077/ı666'dan sonra III. Murad odasının giriş sofasının bir kısmının kullanılarak yapıldığını ileri sürer.82 M. Anhegger ise odanın ı6. yüzyılda III. Murad döneminde havuzlu köşke eklendiği görüşündedir. Bununla birlikte Anhegger, odanın adının Veliaht Dairesi olarak adlandırılmasına karşın, içinde bulunan kitabelerden anlaşılacağı üzere odanın bir padişah için yapıldığının açık olduğunu söyler.83 Yazarın bu yaklaşımı kubbeli oda bulunan kitabe ve iç mekandaki özen göz önüne alındığında kabul edilebilir durmaktadır.

ı96o'da haremde yaptığı onarımlar sırasında her iki odada da çalışan M. Anhegger, yapmış olduğu çalışmaları değerlendirdİğİ çalışmasında84, onarıma başlamadan önce yaptığı inceleme sonrasında şaşırdığını ve bu 78 Günümüzde bu iki odadan ikballer avlusu tarafındaki oda "sofa" "Kubbeli Kasır" veya "Şehzade Dairesi," Murad odasına bitişik olan ise "Veliaht Dairesi" olarak da adlandırılmaktadır; Şeref, 1329: ro. Cüz, 591; Eyüboglu r98r: 53; Sakaoglu 2002:388.

79 Sakaoglu 2002: 391.

8o Emir·i adilsin dad ile hilmle Hazret·i Osman

Şeca'atde salabetde hernan şir·i ali sensin; Sakaoglu 2002:391.

8r Bkz. Eldem-Akozan 1982: Lev. roo, ro2; Eldem ve Akozan her iki odayı da r8. yüzyılın ortalannda haremi tasvir ettigi planında yer vermektedir; Bkz. Eldem-Akozan 1982: Lev. 1 or ve 103.

82 Eldem-Akozan 1982: Lev. n8.

83 Anhegger 1981: 53, 55.

84 Anhegger 1981: 53-81; Anhegger 1986.

Resim 63. Çifte Kasırlar. Kubbeli Oda ve IV. Mehmed Odası (Lev. 6{87-88)

binaların ne şekilde inşa edildiğini gösteren bir ipucu bulamadığım söyler.85 Abdurrahman Şeref Bey, her iki odayı gördüğünde iç kısımları ahşaptan bölmelere ayrılmış birçok oda bulunuyordu.86 Ancak 1960 onarımları sırasında Anhegger odada ahşaptan yapılmış bu bölümleri kaldırttı87 (Lev. 21).

Günümüzde cinlerin meşveret yerinden tek kapıyla girilen oda kubbe ile örtülüdür (Lev. 20). İç duvarlarının 17. yüzyıla ait kaliteli çini

85 Anhegger 1981: 53; Öyle ki Anhegger binanın ahşap mı kagir mi olduğunu bile anlayamadığını söylüyor; her iki odada yapılan daha erkentarihli bir onarım için bkz. Öz 1949: 66; Bununla birlikte yapılan tüm onarımların değerlendirildiği bir çalışma için bkz. Ümran 2oos: 246-261. Bu iki onarım öncesi iki odanın ayrıntılı tasviri için bkz. Şeref 1329: 10. Cüz, 591-594. Her iki odada yapılan onarımları Eldem ve Akozan eleştirir: "Veliaht dairesinde hem içte hem dışta yapılan işler alıartmalı ve teatraldir. Buradaki o sevimli asma katlarının kesinlikle kaldırılmamalan gerekiyordu. Kalıyor ki çoğu boşalan duvarlara sonradan çini taklidi boyalar yapmak yersizdi. Burada alçı pencereleri, kesinlikle sivil mimarimizde, saray bile olsa, benzerine bu derece rastlanılmayan (sonradan görme) zenginliktir. Dış çephe ve saçakları için de aynı şey söylenebilir." Eldem-Akozan 1982: 92.

86 Şeref 1329: 10. Cüz, 594·

87 Anhegger 1981: 53-81; Anhegger 1986; 63-79. Ayrıca her iki odanın sonraki onarımlarda kaldırılan bölmelerin ayrıntılı anlatımı açın bkz. Şeref1329: 10. Cüz, 591-594.

Resim 64. Çifte Kas1rlar, Kubbeli Oda, iç mekan (Lev. 6/87)

panoları ile kaplı olmasının yanında (Lev. 20) dış yüzeyinde de çini kulla-nılmıştır88 (Res. 63). İç mekanda yer alan ocak (Lev. 20) ve içinde kullanılan çinileriyle oda son derece ihtişamlıdır. Pencerelerin içinde kullanılan çeşmelerin her birinin bir kurnası bulunur ve bu kurnalardan akan sular kumadan kurnaya, yani bir pencereden diğerine akmaktadır (Res. 64).

• II. Osman'dan sonra tahta çıkan IV. Murad'ın haremi ne kadar kullandığı bilinmez. Haremdeki mimari etkinliği hakkında fikrimiz olmamakla birlikte, sarayda iki önemli köşk Bağdat ve Revan Köşklerini inşa ertirmekten de geri durmamıştır (Lev. ı/48-49).

• IV. Murad aniden öldüğünde arkasında bir varis bırakacak erkek çocuğu olmadığından, tahta kardeşi İbrahim çıktı. İbrahim'in de harerne nasıl bir katkıda bulunduğu bilinmez. Bununla birlikte M. Anhegger, 88 1960 onarımları sırasında, önceki yıllarda binanın özellikle de pencere aralarındaki çini panoların bordürlerinin sökülerek dış cephede kullanıldıgını tespit eden Anhegger, bu çinileri tekrar eski yerlerine taşımış ve dış cephede eksilen çinilerin yerlerine de Kütahya'da yaptırmış oldugu çinileri koymuştur; Anhegger r98r: 6o; Anhegger 1986: 66.

bugün büyük havuz olarak bilinen yerin İbrahim döneminde yapıldığını söyler. Buna delil olarak da havuzun döşemesi üzerine oturtulmuş olan taşıyıcı kemer ayağı üzerinde daha sonradan inşa edilmiş olan IV. Mehmed'in yaptırdığı odayı gösterir.89

Sonuç olarak III. Murad'ın saltanatının son bulduğu ıoo4/1595'ten IV. Mehmed'in tahta çıktığı ıos8/ı648'e kadar geçen elli üç yıllık sürede haremdeki değişim Murad'ın başlattığı mimari etkinlik kadar büyük boyutta olmadı. III. Murad'dan sonra tahta çıkan oğlu III. Mehmed'in haremin yapısını çok fazla değiştirmek istemediği anlaşılıyor. Bunun yanında: özellikle III. Mehmed'in başlattığı projelerde annesi Safiye Sultan'ın etkisi olmuş olmalı. I. Ahmed'den, IV. Mehmed'e kadar geçen sürede haremde büyük bir inşaat faaliyetinin olmaması bu dönemde tahtta olan sultanların kısa süren saltanatlarıyla veya I. Ahmed'den sonra tahta çıkanların iktidarda kaldıkları süre içinde siyasi ortamda meydana gelen şiddetli rekabetle açıklanabilir. Bu dönem içinde IV. Murad'ın kazandığı zaferler sonrasında haremde kendisi için bir oda yaptırmak yerine, harem dışına iki köşk inşa ettirmesi belki haremin sıkışık olan alanıyla ilgiliydi. Ancak, bu tercihte Sultan Murad'ın otoriter kişiliğinin ve belki de haremin elde ettiği siyasi güçten duyduğu hoşnutsuzluğun etkisi olmalıydı.

• IV. MEHMED DöNEMi: ZoRUNLU İMAR

Haremdeki yeniden yapılanma, genel olarak kişilerin tercihine ve beğenisine göre şekillendi. Bununla birlikte haremin bir yaşam alanı olmasından dolayı ihtiyaç duyulan mekanların da yapımı sürdü. Yeniden yapılanma içinde bir de yangınların ve depremierin verdiği tahribattan dolayı meydana gelen zorunlu imar faaliyetleri oluyordu.9o Bu bölümde özelilde IV. Mehmed döneminde meydana gelen 1072/ı662 ve ıo76/ı665 yangınları sonrasındaki mimari etkinliğin yanında, haremin önemli mekanlarından biri olan hünkar sofasının inşa tarihi ve işlevi üzerinde durulacaktır.

89 Anhegger 1986: 44·

90 B. Miller 1665'te meydana gelen yangının 1574'te başlanan ve 1665 yılına kadarki tüm imar faaliyetleri sonucu yapılan binalann birkaçı hariç çogtına zarar verdigini söyler; M iller, 1931: 33·

1072 (1662) ve 1076 (1665) Yangınları

• IV. Mehmed döneminde iki yangın haremde büyük hasara yol açtı. 1072/ı662'de çıkan ilk yangın özellikle valide sultan odasına büyük zarar verdi. Dönemin tanığı Eremya Çelebi, yangını Osmanlı döneminde sarayda o tarihe kadar görülmemiş bir olay olarak tanımlar. Tarihçi anlatısında yangının haremde en çok valide sultana ait rnekanlara hasar verdiğini, bununla birlikte yangının şiddetinden hiçbir eşyanın kurtanlamadığım ve büyük bir korkuya kapılan cariyelerin ve harem ağalarının kısmen araba ile kısmen de yaya olarak Eski Saray'a göç etmek zorunda kaldıklarını söyler.9'

Eremya, 1072Jı662'de meydana gelen yangının haremde nerede ve neden çıktığı hakkında bir bilgi vermez. Ancak yangında en fazla hasarı valide sultana ait mekanların görmüş olması en azından yangının bu kısımda bir yerde çıktığını düşündürür. Bununla birlikte harem halkının büyük çoğunluğunun Eski Saray'a taşınmak zorunda kalması yangının büyüklüğünü açıkça gösterir. Yangın sonrası haremde hasar gören yapılar dönemin başmimarı Kasım Ağa tarafından yeniden yapılmış olmalıdırY

Harem, bu yangının verdiği hasarı atlatmadan, üç yıl sonra başka bir yangınla büyük bir yıkıma daha uğradı. n Muharrem 1076/24 Temmuz ı66s'te93 meydana gelen yangın o tarihe kadar haremde yapılanların büyük bir kısmını geri aldı,94 Dönemin kaynaklarında yangının bir cariye tarafın-

91 Ereroya ÇelebijAndreasyan 197J: 74·

92 Fatma Afyoncu'nun vermiş olduğu 17. yüzyıl hassa mimarları listesine bakıldığında 1032 j1622-23 tarihinde Kasım Ağa'nın hassa mimarbaşı olduğu görülmektedir; Bkz. Fatma Afyoncu. 17. Yüzyılda Hassa Mimarlar Ocağı. İstanbul. 2001: 26-27; Mimar Kasım Ağa, 17. yüzyılın önemli devlet adamlann-dan biriydi ve mimar olmasının yanında siyasetteki etkinliği ile de döneminde önemli bir rol oynadı. Kasım Ağa'nın siyasi hayatı Sultan İbrahim ve IV. Mehmed döneminin hareketli tarihi içinde iniş-çıkış gösterdi. Zira mimarbaşı olarak dört defa bu göreve geldi. Kasım Ağa için bkz: Naimajlpşirli 2007: III/998, 1025-1026, 1060, 1372; Ahmed Refik. Türk Mimrlan. İstanbul, 1933; 1 zzet Kumbaracılar. "Türk Mimarları." Arkitekt. 2, 193T 59-60; Zarif Orgun. "Hassa Mimarları," Arkitekt, 8j12, 1938: 333-342; Şerafetlin Turan. "Osmanlı Teşkilatında Hassa Mimarlan," Tarih Araştırmalan Dergisi, I fi, Ankara, 1963: 157-202; Orhan Erdenen. "Osmanlı Devri Mimarlan, Yardımcılan ve Teşkilatları." Mimarlık. 1(27), İstanbul. 1966: 15-18; Orhan Erdenen. "Eski Mimarlarımızın Yetişmeleri," Mimarlık, 6(32), Istanbul: 1966: 19-22; İsmet Parmaksızoğlu. "Kasım Aglıa, " Encyclopedie de L'islam, IV, 1978: 748749; İsmet Parmaksızoğlu. "Kasım Ağa," IA, VI.: 379-380; Semavi Eyice. "Mimar Kasım Hakkında," TTK Belleten. 172, Ekim 1979. 1979: 767-808; Cengiz Orhonlu. "Şehir Mimarları," Osmanlı Araştırmalan Il, İstanbul, 1981: 1-30; Afyoncu. 2ooı.

93 Silahdar 1928: 384.

94 Miller 1931: 33-

dan başlatıldığı sonra kontrolden çıkıp neredeyse tüm harerne hasar verdiği aktarılır.9ı Olayın tanığı Eremya Çelebi, yangın sırasında harem halkının Edirne'de olduğunu söyleyerek yangını şu satırlada nakleder:

Gecenin altıncı saatinde çıkan bir gürültü ile uyanıp dışarı çıkınca, padişah sarayı sahasının ateşle parlamakta olduğunu gördük. Sarayın harem dairesinde valide sultanın, haseki sultanın odaları ile cariye ve hizmetçitere ait bölümler, matbalı ve hamamları, içinde bulunan sandıklada beraber tutuşmuş olup göklere alev ve duman çıkıyordu. Yanan kısımların, valide ve haseki sultanlar beraber hepsi Edirne'de bulunuyorlardı. Bütün eşya ile beraber mücevherler, kıymetli elbiseler ve sayısı meçhul altın ve gümüş paralar kül oldu. Kadınlar ve cariyeler dışarı çıkarılıp Eski Saray'a nakledildi ve sarayın dış kapıları kapatıldı.96 Yangın, harem dairesi tamamıyla yandıktan sonra söndü. Yangından haberdar olan valide, Edirne'den gelerek, kızlarağası, bostancıbaşı, defterdar ve kuyumcubaşı yanında durmuş oldukları halde yanan yerlerin karşısında oturdu. Yanan binanın enkazı kazıldı, taş, tahta ve toprak büyük titizlikle kalburdan geçirildi, kırılmış kıymetli taşlar ve elmaslar ayrıldı. Kalcılar da altın ve gümüşü ayırdılar. Kazılan topraktan bir avuç da kaçınlma-ması için her bir kaleının başında bir kolcu duruyordu. Çünkü zanaatlarında pek mahir ve hırsızlıkta dahi adamlar olan Çıfıtlar çeşitli yollarla bunu becerebiliyorlardı. Yangının sebep olduğu zayiatın miktarını tespit edemedik. Yalnız şu var ki bu ı662 yılına ait olup anlattığımız yangından daha büyüktü ve harem dairesinde bir ayak basılacak yanmamış yer kalmamıştı.97

95 Eremya Çelebi/Andreasyan 1973: 75-76; Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 200; Hezarfen Hüseyin Efendi. Telhfsü'l Beyan Ff Kavanfn-i Al-i Osman, (haz. Sevim llgürel). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998: 56; Silahdar 1928: 384; Hezarfen Hüseyin Efendi (16oo-1676) Telhfsü'l-Beyan Fi Kavanfn-i Ali Osman isimli eserinde devletin içine düştüğü sebepleri göstermeye çalışmıştır; Robert Anhegger, "Hezarfen Hüseyin Efendi'nin Osmanlı Devlet Teşkilatma Dair Mülahazaları." Türkiyat Mecmuası. IX İstanbul 1951: 365- 393; Mehmet Öz, Osmanlı'da "Çözülme" ve Gelenekçi Yorumcuları, İstanbul, 199T 27-28, 91-94.

• 96    Silahdar da harem halkının önce Çayır Köşkü'ne sonra da Eski Saray'a taşındıgını söyler: "cümle harem halkı Çayır Köşk'ine kaçup, andan Eski Saray'a nakl olundukların" ; Silahdar 1928: 384.

97 Eremya ÇelebifAndreasyan 197J: 75-76

Tarihçinin yangını tasvir ettiği anlatısı olayın büyüklüğünü gözler önüne serer. Yangın, haremde büyük bir yıkıma yol açmış ve yeni bir onarım faaliyetinin başlamasına neden olmuştur. Yangın sırasında harem halkının büyük çoğunluğunun Edirne'de olması can kaybını önlemiş olmalı.98

Eremya Çelebi, yangının nedeni hakkında ipucu vermemektedir. Buna karşın Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa yangını bir cariyenin başıat-tığını ileri sürer: "Cum'a gicesi dahi saray-ı cedid-i padişahinin harem-i hassına bir cariye mübaşeretiyle ateş isabet eyledi."99 Yangına sebep olan cariyenin sonu yine Silahdar'ın aktarırnma göre Tunca Nehri'ne atılmak olmuştur.ıoo Ne var ki birkaç gün sonra suçlunun sadece bu cariye olmadığı, ikisi kadın üç kişinin daha olaya karıştığı anlaşılmıştır.ıoı

Eremya, haremde "valide sultanın, haseki sultanın odaları ile cariye ve hizmetçilere ait bölümler, matbalı ve hamamların" yandığını belirtir. Silahdar da anlatısında yaklaşık olarak aynı yerlerin yandığını söyler: "Umfımen Harem-i şerifve Adl Köşk'i ve divan olan kıbab ve taşra hazine ve defterhanelerin balası ve darü's-sa'ade kapusı ve kara-agalar otaları ve valide sultan yeri ve iç matbalı mülhakatıyla muhteri^ olup... "102

Her iki aniatı birlikte değerlendirildiğinde yangının III. Murad odası dışında kalan kısımlarda büyük hasara yol açtığı anlaşılmaktadır. Silahdar yanan yerleri şöyle sıralar: "Umfımen Harem-i şerif ve Adl Köşk'i ve divan olan kıbab ve taşra hazine ve defterhanelerinbalası ve darü's-sa'a-dekapusı ve kara-agalarotaları ve validesultan yeri ve iç matbalı mülhakatıyla...."ıo3 Bununla birlikte Eremya Çelebi'nin harem tamamıyla yandıktan sonra yangının söndüroldüğünü söylemesi bunu destekler. Dahası tarihçi ıo72/ı662'de çıkan yangın ile ıo76/ı665 yangınını karşılaştırırken son yangın için haremde bir ayak basılacak yanmamış yer kalmadı benzetme-

98 Abdurrahman Abdi Paşa yangın haberi Edirne'ye ulaştı^ında sultanın olayı sükılnetle karşıladı^ını ve "emir Allah'un"dur dedi^ini söyler; Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2oo8: 200.

99 Silahdar 1928: 384.

• 100    "kasda mukarin ihraka sebeb olan cariye Edirne'ye götürülüp, bostancıbaşıya teslim ve mahnılk kılınup, bogazına bir taş baglayup, Tunca'ya atdılar;" Silahdar 1928: 384.

• 101    İstanbul ka'immakamı tarafından bais-i harik olan kundakcılardan iki avrat ve bir nefer giriftar ve her-dar olduklarının arzı geldi;" Silahdar 1928: 386.

102 Silahdar 1928: 384.

103 Silahdar 1928: 384.

sinde bulunur.'04 Yangın sırasında Edirne'de bulunan valide sultan olaydan haberdar olunca istanbul'a dönerek hasann tespitini sağlamıştır.ıos

• IV. Mehmed yangın sonrasında haremin hemen onarılınasını istedi.106 Başlahlan imar faaliyeti sırasında kendisi Edirne'de kaldı. Ancak inşaat bitiminden sonra İstanbul'a gelen IV. Mehmed,107 yapılan onarımı beğenmedi ve haremin tekrar yenilenmesini emretti:

Edirne Kapusı'ndan İstanbul'a duhUl... salı gün Davud Paşa Sarayı'na göç huyuruldı ve saray-ı cedid binası vafır yapılmışiken ekseri agaç olmakla emr idüp cümlesi beraber yere yıkılup, bi'l-külliye kagir ve agaç yerine demür konmak ferman olundı.108

İstanbul'a dönem sultan inşaattan dolayı zorunlu olarak saraydan aynldı. Abdurrahman Abdi Paşa, sultanın önce Yeni Saray'a geldiğini ancak daha sonra Davut Paşa Sarayı'na geçtiğini söyler.'09 IV. Mehmed Şevval ayının yedinci gününe/25 Nisan ı666 kadar İstanbul'da kaldı ve Yeni Saray'a gidip geldİ.110

Sultan Mehmed yapılan inşaatı beğenmeyerek haremin ahşap yerine demir kullanılarak yeniden yapılmasını istedi. Sultanın emriyle başlayan yeni inşaat faaliyeti belki haremin sınırlarını genişletmeyecekti ama haremde III. Murad'dan yaklaşık doksan iki yıl sonra yeniden bir inşaat faaliyeti başlıyordu. Günümüzde haremde şadırvanlı sofa olarak bilinen yerden kara ağalara ait mekanların bulunduğu yere geçilen

104 Ereroya ÇelebifAndreasyan 197J: 76.

• 105    "Menzil-i ta'yin me'kulat ve meşrubatı taraf-ı miriden emr olundı ve irtesi bazar gün Valide Sultan hazretleri Sultan Süleyman ve Sultan Ahmed ve Sultan Selim nam üç nefer şehzade ile lstanbul'a azimet idüp;" Silahdar 1928: 384; Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 200; Ereroya yangından haberdar olan valide sultanın, Edirne'den gelerek, kızlaragası, bostancıbaşı, defterdar ve kuyumcubaşı yanında durmuş olduklan halde yanan yerlerin karşısında oturdugunu söyler. Ancak geliş tarihinin ne zaman oldugunu belirtmez. Ereroya ÇelebifAndreasyan 1973: 76.

• 106    "bi-emr-i hümaylın Adi Köşk'iyle divanhane ve bab-ı darü's-sa'ade muzafatıyla saray-ı sultani mü-ceddeden bina olunmasına ferman-ı sadır;" Silahdar 1928: 384.

• 107    Mehmed yangından yaklaşık üç ay sonra lstanbul'a gelmiştir; Abdurrahman Abdi PaşajDerin 2008: 211; Silahdar 1928: 390

ıo8 Silahdar 1928: 390.

109 Abdurrahman Abdi Paşa fDerin 2008: 211.

110 Sultan Şevval'ın yedinci günü Edirne'ye hareket etmiştir. Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 222.

kapının üzerinde yer alan aşagıdaki kitabe bu dönemde başlatılan inşaat faaliyetini anlatır:

Ebü'l-Fetb-i Cihan :g:ostantiniyye fetbin etdikde

Ki etmiş bu saray-ı dil-küşayı (dilgüşe ) serbeser ma'mür

Nice yıllar olub şahan cilve-nişin bu güzlde İlahi aniann lpl her birinin ravzasın pür-nür Gelüb Sultan Mehmed bin İbrahim ijan devri Ki zat-ı pakine vabeste büsn-i bal-i mazlüman Ki oldur padişahan içre azm-i rezmle meşbür Cihana adi ü dad-baijşa-çün bür Cenab-ı bazret-i şultan Mehmed ijan Gazinin Der-i adlinde derban olsa layıls: Sencer ü Fağfür Bihamdi Iiilah zaman-ı devlet-i ferhunde falinde Olub ada-yı din ü devlet üzere askeri mansürl Şehinşah-ı ( şahenşah ) Is:adr-i ls:udret cihada eyleyüb bimmet Mals:arr-ı şalşanatı zatından oldu bir zaman mehcür Tabammül etmeyüb nar-ı firals: şehriyariye

Çınar-ı asa- mabrür derunun ateşle eyledi mabzün Murad-ı şehriyari kargir olmağla tekrar

Mühendisler edüb ol Is:ara şarf-ı bimmet ü mals:dür Zer ender-zer nuls:üşla müzeyyendir nazlr olmaz :g:ıbabı Is:ubbe-i eflake hemser düdlde-i bedr Göreydi ger Siniınınar olur idi tarza bayran Bu tarija ls:adir olmaz bu ala olsa eğer mezdür Ram-veş ol isınet-i baremde Meryem-iffet Aişe ijusüsa Valide-i şultan ki oldur ijayr - ile meşbür I:Iayat-ı efza-yı adem nür-baijş dlde-i alem Vücüd-ı pak-i şehzadeyle daim ijalls: ola meşrür Dua-yı devletin edüb Zekkl taribini dedim

Sarayı bi^metle şultan Mehmed eyledi ma'mür 1079/1668-69. ¹¹¹

m Cihan Fatihi Konstantiniye'yi fethettikte

Gönül açan bu sarayı baştanbaşa etmiş marnur

• III . Murad yaptırmış olduğu inşaatı anlatan kitabeyi nasıl araba kapısı (Lev. ıjc) üzerine koydurduysa ondan seksen üç yıl sonra bu defa IV. Mehmed kendi başlattığı yenileme projesini anlatan kitabeyi şadırvanlı sofaya (Lev. 6jı3) koydurmuştur. Kitabe öncelikle İstanbul'un fethinden başlayarak sarayın ilk inşasını anlatır. Daha sonra İbrahim'in oğlu Mehmed'e sıra geldiği ve mazlumlara iyi muamelede bulunmanın onun özelliği olduğuna, padişahlar içinde savaş azmiyle tanındığına vurgu yapılır. Mehmed'in yönetimi zamanında din ve devlet düşmanıarına karşı askeri zaferler kazanıldığı, saltanat makamının padişahın zatından bir süre bile kalmaya tahammül edemeyip, çınar ağacı gibi içten yanarak malızun kaldığı belirtilir. Daha sonra sarayın onarımıyla ilgili bilgiler verilir. Buna göre padişah, sarayı tekrar yaptırmak istediğinde mühendisler işe kudret ve himmederini sarf ettiler. Alt alta emsali olmayan nakışlarla süslediler. Yapılan iş o kadar iyi olmuştu ki Sinimmar'ınıız bile bu işe hayran kalaca-

Nice yıllar şahlar olmuş, oturmuş bu güzide

Tanrı onların her birinin bahçesini aydınlat

Sultan Mehmet bin İbrahim Han devri geldi

Mübarek zatına baglıdır mazlumun hali

Padişahlar içinde büyük savaşlarıyla odur meşhur

Dünyaya adalet ve ihsan veren içindir huri

Gazi Sultan Mehmet Han Hazretinin

Adalet sarayında kapıcı olsa layıktır Sencer ve Fagfur

Şükürler olsun kutlu devlet devrinde

Galip oldu din ve devlet düşmanı üzerine

Şerefli, kudretli şahlar şahı savaşa gayret edip

Saltanat başkenti zatından bir zaman oldu uzak

öfkeli zümreler tahammül etmedi şaha İçi ateşle yanan çınar gibi oldu malızun Şahın muradının olmasıyla tekrar Mühendisler o işte yaptı çaba, karar Ender altın nakışla süslüdür, bakılmaz Kubbesi felek kubbelerine çift dolunaydır Görseydi eger Sinimmar olurdu bu tarza hayran

Eger üstü (üzeri) buysa, bu düzene sahip olunmaz (Böyle bir düzen ise buna sahip olunamaz) Haremde masum Meryem, Ayşe iffet (Ayşe gibi iffetli), itaatkar ol

Hayırıyla meşhur o valide sultandır ki

Insana fazla hayat, nur veren, dünyanın gözüdür

Şehzadenin mübarek vücuduyla daim sevinçlidir

Devlete dua edip Zekki tarihini dedim

Sarayı gayretiyle Sultan Mehmet eyledi bayındır; Kitabe için ayr. bkz. Sakaoglu 2002: 324.

• 112    Sinimmar: Iran efsanelerinde adı geçen bir mimardır. Efsaneye göre İran Şahı Nurnan İbn-i

ğı belirtilir. Daha sonra valide sultanın hayır işleriyle tanındığı ve Sultan Mehmed'in sarayı onardığını anlatılır.

1076/1665 Yangınının Tamiri: Haremin Yeniden Yapılanması

Haremde günümüze kadar gelmiş bazı odalann işlevlerini biliyor olsak da genel anlamda tüm odalann hangi amaca hizmet etmiş olduklan bilinmemektedir. Dahası hanedan üyelerinin yaşadığı bu alanda meydana gelen değişim sonucunda rnekaniann neredeyse büyük bir kısmının inşa tarihinin tespit edilmesi de oldukça güçtür. E. H. Ayverdi'nin haremin ilk şekillenmeye başladığı yerin valide sultan taşlığı etrafında olduğunu söylemesi,ııı S.H. Eldem ve F. Akozan'ınıı4 veya M. Anhegger'in,ıı5 buna benzer yaklaşırnlan, yine de mekanlarda yüzyıllar boyunca meydana gelen değişimleri sağlıklı olarak açıklamaya yetmemektedir. Hiç kuşku yok ki haremdeki mimari değişimin takibini güçleştiren faktörler -deprem, yangın veya yeni tercihler- göz önüne alındığında mevcut sorunun çözümünün pek de kolay olmadığı açıktır.

ıo76/ı665 yangını sonrasında IV. Mehmed'in başlattığı imar faaliyeti, günümüzde haremde farklı mekanlarda bulunan ve 1079/1668-69 inşaatın bittiği tarihten birkaç yıl önceki tarihleri veren birçok kitabeninıı6 (Lev. 6) varlığından anlaşılmaktadır. Bununla birlikte dönem kaynaklannın aktardıklan yangının boyutu hakkında bilgi verirken, inşaat sırasında işçilere ve ihtiyaç duyulan malzemelere ödenen ücretleri gösteren defter ise yenileme projesinin süreci hakkında bilgi sunmaktadır. S.H. Eldem ve F. Akozan, gerçekleştirilen yenileme projesinde haremin büyük ölçüde kagir olarak yeniden yapıldığını belirtir. Yapılan yenilemenin yer yer tamir, bazen de temelden

Munzir Havemak Kasrı'nı Mimar Sinimmar'a yaptırmıştır. Köşk bittikten sonra bir benzerini daha yapmasın diye Şah, Sinimmar'ı sarayın damından attırarak öldürtmüştür.

ıı3 Ekrem Hakkı Ayverdi. Fatih Devri Mimarisi. Istanbul: Fethi Dernegi Neşriyatı, 1953: 301.

ıı4 Eldem ve Akozan da valide sultan avlusu ve bunun etrafındaki binalada Altın Yolu ilk binalar arasında gosterir. Eldem-Akozan 1982: 67.

ıı5 M. Anhegger, haremin araba kapısından girildikten sonra en eski yapılar olarak; Adalet Kasrı, kara ağalar dairesi, şehzadeler mektebini sayarken valide sultan avlusu çevresindeki; hasekiler dairesi, saray ustaları dairesi, şehzadegan dairesi ve Altın Yol üzerindeki odaları da bunlara dahil eder; Anhegger 1986: 6o.

ıı6 Kitabeler için bkz. Bu tezde farklı bölümlerde; ayr. bkz. Şeref 1329; 8. Cüz, 461-465, 478, 48ı; 9· Cüz, 521, 524; ro. Cüz, 593, 12. Cüz, 723; Sakaoglu 2002; 321-324, 327-329, 333, 343, 346, 348,367, 392; Şimşirgil 2005; ı85-ı86,ı88, 209.

inşa şeklinde olabileceğini söyler."7 G. Necipoğlu, ise yangın sonrasında özgün düzenin kaybedilmeden haremin çabucak yeniden yapb.rıldığını ve eski duvarların büyük bir bölümünün de korunmuş olduğunu belirtir."8

Yangın sonrasında başlanlan inşaat projesinin başında Mehmed Paşa -Saray-ı Amire binasına me'mur olan-119 ve dönemin mimarbaşısı Ali Ağa vardı. Zira yenileme çalışması için ihtiyaç duyulan bir kısım mermerin Başmimar Ali Ağa'ya teslim edildiği görülür.'20

Mimar Ali Ağa, harap olmuş ve sonradan yeniden yaptırılmış ancak sultan tarafından beğenilmeyen haremi daha sağlam olarak inşaa etti. Bu durum kitabede, kubbelerin efsanevi mimar Sinimmar'ı bile hayran bırakacak tarzda yapıldığı şeklinde ifade edilmiştir. Günümüzde Haliç'e bakan haremde bulunan üç kubbe belki kitabede olduğu kadar hayranlık uyandırmaz, ancak dikkat çekici oldukları açıktır (Res. ı).

Silahdar, 1076/ı665'te meydana gelen yangın sonrasında yapılan inşaatın sultan tarafından beğenilmemesini, yapıların ahşap olmasına ve bunun yıkılıp yerine demir konularak yapılmasının istenmesine bağlıyordu. Zira yeni imar faaliyeti için gerekli malzemeler arasında demir de bulunmaktaydı. Toparlanan tüm malzeme farklı yerlerden getirildi.

Yangın sonrasında başlatılan yapı etkinliği için alınan malzemeler ile inşaatta çalışan işçi ve ustalara ödenen ücretleri içeren bir defter günümüzde Başbakanlık Osmanlı Arşivinde bulunmaktadır.'21 Yetmiş yapraktan oluşan defter siyakat ile yazılmıştır. Defterin büyük bir bölümü işçi, usta ve taşıma ücretlerini içerir. Bununla birlikte inşaatta kullanılmak üzere alınan; gee-i seng-i (kireç taşı), gee-i gubar (kireç),'22 mermer, keres-

II7 Eldem-Akozan 1982: 82.

n8 Necipoglu 200T 231.

n9 Saray-ı Amire binasına me'mur olan izzetlü Mehmed Paşa hazretleri saray-ı amire binası için peşin verdikleri akçelerdir ki zikr olunur. Fi 17 Cemazielevvel sene 1076 (25 Kasım 1665); BOA. MAD. 908. y. 12, 24, 27, J2, JJ, 64, 82.

120 "Be-cihet-i balıa-i mermer an-canib-i Marmara teslim be-Ali Aga ser-mi'ınar-ı rah (ser-mi'maran?] ber-vech-i peşin fi 5 Receb sene 1076/n Ocak 1666;" BOA. MAD. 908. y.5o; ayr. 2 Temmuz 1666 tarihli maaş defterinde "ser-mi'mar-ı hassa Ali Aga" diye geçmektedir: BOA. MAD. 5967. y. 62; Yine 2 Temmuz 1668 tarihili başka bir maaş defterinde de yine "ser-mi'mar-ı hassa Ali Aga" adı geçiyor: BOA. MAD, 3772, y. 6ı; ayr. bkz. Afyoncu 2ooı.

• 121    BOA. MAD. 908. G. Necipoglu yaptıgı çalışmasında sadece defterin varlıgına deginir ve kısaca içerigini aktarır; Necipoglu 200T 231.

• 122    Gee (Kireç) en yaygın olarak tugla örgüsü için; söndürülmüş kireç, kum ve su karışımı yapılan

te, seng-i moloz/23 seng-i kalıb, pehlü, alıen-i ham (ham demir), mesamir (kazık veya çivi) 124, çerçeve ve ceviz kanat, tutkal, yaldız, alçı, cam, tuğla, kiremit, kilid, kazgan (kazan), künk, keten, resen (urgan halat) gibi farklı malzemelere ödenen ücretler de yazılıdır.

Muharrem 1076/Ağustos 1665 ile Ramazan 1076/Nisan 1666 tarihleri arasında yaklaşık dokuz aylık bir süre içinde Yeni Saray'daki inşaat faaliyeti sırasında yapılan harcamaları kapsayan hesap defteri, sultanın ilk inşaattan üç ay sonra İstanbul'a geldiğinde beğenmediği ve tekrar yapılmasını istediği haremin ikinci inşaat faaliyetini içerir. Defterin otuz sekizinci yaprağından sonra haremde devam eden inşaat ile ilgili olarak 5 Rebiülahir 1076/15 Ekim 1665 tarihinden itibaren her ay yapılan masraflar kaydedilmiştir.

Defterin başında öncelikle yenileme projesi için hangi kaynaklardan ne kadar para geldiği belirtilir. Buna göre Halep, Erzurum, Şam, Mardin, Tokat, Diyarbakır, Kıbrıs, Trablusşam, Safed gibi farklı yerlerden gelen paraların yanında, hazineden de para aktanldığı görülür.125 Anlaşılan o ki yangından yaklaşık on sekiz gün sonra 29 Muharrem 1076/n Ağustos 1665 tarihinde inşaat masrafları için para toplanmaya başlanılmıştır. Toplanan paraların belirtilmesinden sonra inşaatın başında bulunan Mehmed Paşa'nın vermiş olduğu para ile alınan kimi malzemelere yer verilir. Buna göre; 23 Muharrem 1076/5 Ağustos 1665 tarihinde özellikle Darıca, Tuzla, Pendik, Kartal, Üsküdar, Boğazhisarı, Marmara gibi farklı yerlerden getirilen gee-i toz (kireç tozu) için ne kadar masraf yapıldığı belirtilir.126

harçla kullanılır. Bu harç yapıda kullanıldıktan sonra suyun fazlası buharlaşır ve ilk kuruma meydana gelir. Daha sonra harç yine ıslatılır. Bu suyun buharlaşmasından sonra ise harç kurur ve sertleşir. Kum tanecikleri ve kagir yapı gereçleri, taş sertli^indeki kalsiyum karbonat ile birbirine ba^lanarak tek bir taş kidesi meydana getirirler. Tarihi kaynaklara geldigi yer (gee-i Anadolu, gee-i Rumeli), türü (gee-i mermer, gee-i revgani) veya özelli^i (gee-i safi, gee-i süzme) belirtilerek kaydedilmekte; okka, kanlar, kelle gibi agırlık ölçüleri ya da sandık, çuval. keyl gibi hacim ölçüleri ile satılmakta; çuval ile nakledilmektedir; Neslihan Sönmez. Osmanlı Dönemi Yapı ve Malzeme Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları, 199T 45·

• 123    Seng-i moloz: duvar örgüsünde veya de^işik amaçlarla ocaktan çıktı^ı şekliyle, düzeltilmeden kullanılan, çeki birimiyle satılan, kaba ve de^işik büyüklükteki taşlar. Sönmez 199T 98.

• 124    Mismar (çivi): tarihi kaynaklarda üretildi^i (veya satın alındı^ı) kent, kullanıldı^ı yer, kaplaması, boyutu veya birkaç özelli^i birlikte belirtilerek adlandırılmakta, 100 ya da 1000 adet hesabıyla satılmaktaydı. Kantra, okkajkıyye veya dirhem olarak ölçülendirilirdi. Sönmez 199T 78-79.

• 125    Sa'adetlü ve şevketlü padişah-ı alem-penah hullide hilafetuhu ve ubbide saltanatuhu hazretlerinin Enderlın-ı hümayünları için evamir-i şerife ile havale olunan akçelerinden yine Saray-ı Amireleri için ihsan huyurulan akçelerin defteridir Fi 29 Muharremü'l-haram sene 1076; BOA. MAD. 908. y. 10. 126 BOA. MAD. 908. y. 12.

Defterden anlaşılacağı üzere, inşaata başlamadan önce 6 Cemazielevvel 1076/14 Kasım 1665'te harem-i hümayundaki inşaat için127 Samako'dan Hacı Hasan'a ham demir (ahen-i ham) alması buyrulmaktay-dı.'28 Buna göre alınan demirin ı.ooo Samako kantarına 4·500 kuruş öden-di.'29 İnşaat için alınan demir sadece bundan ibaret değildi. 4 Rebiülahir 1076/14 Eylül 1665 tarihli başka bir fermanda yine inşaatta kullanılmak üzere ihtiyaç duyulan demirin İstanbul'a nakledilmesi emrediliyordu. istenen demirin Tekfurdağı'ndan ı.ooo Samako kantarının 6.ooo kuruşa alındığı görülmektedir.ııo Defterde alınan demirin toplam 4.000 Samako kantan olduğu anlaşılmaktadır.'l'

İnşaatta kullanılmak üzere ihtiyaç duyulan kireç tozunun ise farklı yerlerden getirildiği görülmektedir. Özellikle RebiülahirfEkim ayından başlamak üzere yüklü miktarda gee-i gubar (kireç tozu) alınmaya başlanıldığı anlaşılmaktadır. Mesela, 2 Rebiülahir 1076/12 Ekim 1665 tarihinde Mihaliç'ten 12.ooo kantar kireç istenmiş ve bu kirecin 3-318 kantan Cemazielevvel 1076 ile 5 Ramazan 1076/Aralık 1665 ile n Mart 1666 tarihleri arasında harerne teslim edilmiştir. Yine birkaç gün sonra 6 Rebiülahir 1076/16 Ekim 1665'te Mudanya'dan istenen 6.ooo kantar kireç tozunun yaklaşık 3-016,5 kantarnun 17 Cemazielahir 1076 ile 20 Şaban 1076/25 Aralık 1665 ile 25 Şubat 1666 tarihleri arasında harem-i hürnayuna teslim edildiği görülmektedir. Rebiülahir ve CemazielevveljEkim-Kasım aylannda Yalakabad ile Gemlik'ten de kireç tozu alındığı ve Cemazielahir 1076 ile Ramazan 10761Aralık 1665 ile Mart 1666 tarihleri arasında bir kısmının harem-i hürnayuna teslim edildiği anlaşılmaktadır.'J2

127 Demirin harerne alındığı açıkça belirtiliyor: "iştira·i mühimmat-ı mezkUrin ve ücret-i sofra-keşan ki ber-vech-i peşin daden beray-ı ebniye-i harem-i hümayıln der-Saray-ı Cedid," denildikten sonra alınan demir miktan ve nereden geldiği belirtiliyor, BOA. MAD. 908. y. 14.

128 BOA. MAD. 908. y.14, .

• 129    Beher kantar fı 59 kıyye fi 4·5 guruş; BOA. MAD. 908. y.ı4.

• 130    Beher kantar fı 59 kıyye fi 6 guruş BOA. MAD. 908. y.ı4; ayr. bkz. y. 22, 29, 38-40, 46, Go, 70, 78, 79· 87.

• 131    BOA. MAD. 908. y.87; Samako kantan yaklaşık 75-76 kilogram arası olarak kabul edilir. Buna göre alınan ham demir 304.000 kilogramdı; Bkz. ldris Bostan. Osmanlı Bahriye Teşkilatı: XVII. Yüzyılda Tersane-i Amire. Ankara, 1992: 122; Ünal Taşkın. Osmanlı Devleti'nde Kullanılan ölçü ve Tartı Birimleri, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 2005: 55·

• 132    BOA. MAD. 9o8. y.ı5.

RebiülahirjEkim ayı içinde getirilen bir başka malzeme ise kerestedir. Özellikle İznikmid'den (İzmit) getirilen keresteler sadece harerne değil aynı zamanda tersaneye ve Üsküdar bahçesine de teslim edilmiştir. Kerestenin büyük bir kısmının harerne verildiği görülür. Mesela, 8 Rebiülahir 1076/18 Ekim 1665'te İznikmid'den alınan 4.ooo adet (kıta'at) kerestenin (çub-ı çifte çubuk) '33 n zira'H boyunda ve 6 parmak'35 kalınlığında olması istenmekte-dir.'36 istenilen keresteterin toplam 1.546 adedi harem-i hümayun, tersane-i amire ve Üsküdar bahçesi arasında dağıtılmış ve bunun 1.282 adedi ise hareme gitmiştir.'37 Yine aynı tarihte getirilen 340 adet kerestenin (çub-ı verdinar [vürdinar])'38 199 adedi harerne teslim edilmiştir. '39 Tüm bu keresteler yeni başlanacak inşaatta iskele olarak kullanılmış olmalıdır.'4°

• 8 Rebiülahir 1076 ile 12 Ramazan 1076/18 Ekim 1665 ile 18 Mart 1666 tarihleri arasında getirilen kerestenin yine üç yere dağıtıldığı görülür.'4' Bu yerler arasında Davud Paşa'ya gönderilen toplam 2.801 adet kereste burada devam eden bir inşaatın varlığına işaret eder.'42 Zira Abdurrahman Abdi Paşa bu tarihlerde Davut Paşa Sarayı'nda yeni odaların yapılması için emir verildiğini söyler.'43 Davut Paşa Sarayı'na verilen malzemenin harerne

133 Cubfçub kelime anlamı olarak I· Sap, lif, 2· Çöp, değnek, sopa, 3· (Çub-ı hatıl, cub-ı kullanımla· rındaki anlamıyla) Kereste, ağaç, dikdörtgen kesidi ahşap, çıbuk, küçük tahta parçaları vb. demektir; Sönmez 1997= 36.

I34 zira': dirsekten orta parmak ucuna kadar olan ve uzunluğu 75 cm. ile 90 cm. arasında değişen uzunluk ölçüsü.

135 I parmak yaklaşık 31 cm; M. Cerasi Maurice. Osmanlı Kenti Osmanlı İmparatorluğunda 18. Ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi (çev. Aslı Ataöv). İstanbul, 20oi: 257; Taşkın 2005: I27.

I36 istenilen kerestelerin her birinin ortalama uzunluğu yaklaşık 8 m. ve genişliği de yaklaşık I8 cm. kalınlığındaydı.

137 1.546 kıta'at kerestenin: ı.282 kıta'atı Beray-ı harem-i hümayılna; 2Io kıta'atı Beray-ı Tersane-i Amire'ye; 54 kıta'atı ise Beray-ı bağçe-i Üsküdar'a teslim edildi; BOA. MAD. 908. y.I6.

138 VerdinarfVürdinar = Köknar: Çamgiller (Pinaceae) familyasının Abies cinsini oluşturan ve yaprak !arım dökmeyen 40 kadar ağaç türünün ortak adı. Tarihi kaynaklardaki kayıtlara göre, kagir yapıların iskelelerinde ya da ahşap yapılarda dikme ve kiriş olarak kullanılmıştır; Sönmez 1997= no.

I39 340 kıta'at: I99 kıta'atı Beray-ı harem-i hümayılna; I41 kıta'atı Beray-ı Tersane-i Amire'ye teslim edildi; BOA. MAD. 908. y.I6.

I4o Bu keresteler arasında ayrıca "çub-ı iznikmid tabanı," "çub-ı mazılık·ı köprülük," "çub-ı mazılık-ı Başiskele" gibi farklı türden keresteler de bulunmaktaydı. BOA. MAD. 908. y.ı6·I7.

141 Beray-ı harem-i hümayıln; Beray-ı matbalı-ı Davud Paşa; Beray-ı Tersane-i Amire.

I42 Gelen bu keresteler arasında bulunan "çub-ı taban-ı vergeh" çoğunlukla dikmelerin birbirine bağ· lanmasında, çatı ve döşeme kirişi, taban ya da hatıl olarak kullanılmaktaydı. Sönmez I997= ııı.

I43 "Davıld Paşa Sarayı'nda yeniden odalar yapılmağa ve Hass-oda tecdid mübaşeret ü ihtimam olun· muşidi;" Abdurrahman Abdi Paşa fDerin 2oo8: 2ıı.

gönderilenden fazla olduğu dikkat çekicidir.144 Malzemenin fazlalığı burada devam eden inşaatın biran önce bitirilmek istenmesinden olmalıdır.

4 Rebiülahir 1076/14 Ekim 1665 tarihinde bu defa Mihaliç'ten belirtilen çaplara göre ücreti hazineden karşılanmak üzere yeterli miktarda direk ve taşın kesilerek uygun olan iskeleye nakli ve oradan da İstanbul'a gönderilmesi istenmekteydi. Aynı tarihte Edirne kadısı ve Edirne bostancı-başısından saray-ı amire binasında çalışmak üzere mismar (kazık veya çivi) ve bazı demir aleti kesme işi için Edirne'de bu işi yapan ustaların miktarının belirlenerek İstanbul'a gönderilmesi buyrulmaktaydı.ı45 Malzeme ve usta istekleri yeni başlanılacak olan işaatın hazırlığını gösterir. Yukarıda belirtildiği gibi farklı yerlerden alınan keresteterin iskele yapımında kullanılacak olması, iskelenin kurulması sırasında ihtiyaç duyulan kazık veya çivinin hazırlanmasını gerekli kılmaktadır. Edirne'den gelecek olan ustalar bu amaç için istenmiş olmalıdır.

Muharrem 1076/Temmuz 1665 tarihinde Hasköy'den alınması için emir verilen tuğla ve kiremidin 26 Rebiülahir 1076 ile 8 Ramazan 1076/26 Ekim 1665-14 Mart 1666 tarihleri arasında saraya teslim edildiği anlaşılmaktadır. Bu tarihler arasında 772.66o adet tuğla, 47.104 adet kiremit, 72.487 adet beylik çavuş146, 700.174 adet ise beylik hime ve topaçını47 teslim edildiği görülür. Yine RebiülahirjEkim ayı içinde harerne farklı cinste mesamir (çiviler) alınmıştır. Alınan mesamir içinde 7.681,5 kıyye mesamir-i mütenevvi'a-i Frenk ve 1.098 kıyye de mesamir-i kurşun bulunmaktadır.ı4B

Rebiülahir 1076 ile 14 Cemazielahir 1076/Ekim 1665-22 Aralık 1665 tarihleri arasında neccaran, hammamcıyan, küfegeciyan, mermer-ciyan, lağımcıyan, ırgadan ve meremmetciyana ödenen ücretlerden anla-

144 BOA. MAD. 908. y. 18

145 BOA. MAD. 908. y. 18.

146 Beylik: Büyük ve önemli devlet inşaatları için kurulmuş harmanlarda üretilen tugla ve kiremitleri tanımlamak için de kullanılırdı. Belgelerde geçen beylik çavuşun özellikleri bilinmemektedir. Sönmez 199T 30.

147 Topaç kaynaklarda tam olarak tanımlanamamaktadır. Ancak tuglanın biçimini ifade ettigi tahmin edilmektedir; Sönmez 1997: 30.

148 BOA. MAD. 908. y. 24.

şılacagı gibi bu tarihte inşaatta farklı işler yapılmaktadır.'49 Özellikle hammamcıyanın ve mermerciyanın olması harnarnda bir inşaatın devam ettigini gösterir. Bunun yanında küfegeciyanın varlıgı ise yangın sırasında kimi duvarların -ne ölçüde hasar gördügü açık olmamakla birlikte- hasar gördügüne ve bunların onarıldığına işaret eder.

27 Rebiülahir 1076/6 Kasım 1665 tarihinde Trabzon'dan dört zira boyunda, 1,5 zira genişliginde ve iki parmak kalınlığında ı.ooo adet ceviz ağacı isteniyordu.'5° Bu malzeme hasar görmüş olan mekanların iç dekorasyonu için istenmiş ve dolaplarda kullanılmış olmalıdır.

• 9 Cemazielevvel 1076/17 Kasım 1665 tarihinde İznikmid'den istenen keresteler arasında yer alan s.ooo adet "çfıb-i elvah-ı imaret"in r.soo adedi İstanbul'a getirilmiş ve bunun 1.450 adedi harerne teslim edilmiştir. Bununla birlikte yine sipariş verilen 6.ooo adet çfıb-i elvah-ı aganın 2.857 adedi ile 8.ooo adet çfıb-i elvah-ı pellüd-i ağanın 4.364 adedinin harerne verildiği görülür.'5'

1076 CemazielevvelindejKasım 1665 getirilen bir başka malzeme ise taştır. istenilen taşlar Büyük Çekmece'ye getirilmiş ve oradan da ara-balada saraya taşınmıştır. Bu tarihlerde harerne teslim edilen taşlar farklı özellik ve boyutlardadır. Getirilen taşların büyük boyutlarda olması bunların tabanda kullanılmış olabilecegini akla getirir. Mesela, istenen bir adet seng-i taban r.627 ziradır.'52 8 Rebiülahir 1076 ile 4 Ramazan 1076/ı8 Ekim 1665-10 Mart 1666 arasında harerne değişik cinste taşlar teslim edilmiş-tir.'53 7 Cemazielevvel 1076/15 Kasım 1665 tarihinde Yalakabad, Edincik, Kapıdağı, Marmara'dan kireç tozu alınmış, bir gün sonra ise gemilere ödenen ücretlerden anlaşılacagı üzere farklı yerlerden alınan mermer ve taş

149 BOA. MAD. 908. y. 39· 40.

• 150    ı.ooo aded, tiılen 4 zira' arzan 1,5 zira' ve ... ve 2 parmak. Kerestelerin yaklaşık 3 m. boyunda, 1,12 cm. genişliğinde ve 62 cm. kalınlığında olması isteniyordu. Sipariş verilen bu ceviz daha sonra dolaplar için kullanılmış olmalı.

• 151    BOA. MAD. 908. y. 22-23. Elvah: yassı, düz yüzeyli levha anlamına gelir. Tarihi kaynaklarda döşeme ve cephe kaplama tahtalan, diğer tahtalar ve kurşun levhaları tamamlamakta kullanılır. "çılb-i elvah-ı ağa" ve "çılb-i elvah-ı pellüd-i ağa" malzemenin kullanıldığı yere göre bir tanımlama olarak kabul edilirken, "çılb-i elvah-ı imaret"in özelliği ise tanımlanamamaktadır. Sönmez 199T 42-43.

152 Yaklaşık olarak 122 m.

153 BOA. MAD. 908. y. 26.

İstanbul'a getirilmiştir.'54 ı8 Cemazielevvel ile 23 Cemazielevvel 1076/26 Kasım - ı Aralık ı665 tarihinde bu defa gemilerle Mihaliç ve Mudanya'dan kireç, taş ve mermer taşınmıştır.'55

Aynı tarihlerde seng-ı traşan-ı, mermerciyan, küfegeciyan ve bora-sancıyana ödenen ücretlerden anlaşılacağı üzere inşaat devam etmekte, duvar işi yapılmaktadır. Zira yine bu tarihte mermerciyan-ı bostaniyan ve mermerciyan-ı birlıni olarak zikredilen iki sınıftan mermerciyan-ı birlıni saraya ait bir sınıf olmalıdır. '56

Malzeme taşıma işi Cemazielahir (Aralık) ayında da devam etmiştir. Mesela, 25 Cemazielevvel 1076/5 Aralık ı665 tarihinde Kavak, İznikmid, Marmara'dan taş, mermer ve kereste getirilmiştir. Bu ay içinde getirilen seng-i moloz (moloz taş) devam eden inşaatta duvar aralarında kullanılmış olmalıdır.'57 Yine 9-12 Cemazielevvel 1076/7·20 Kasım ı665 tarihleri arasında İznikmid, Kavak civarından taş ve kerestenin taşındığı görülmek-tedir.'58 21 Cemazielevvel ile 11 Cemazielahir 1076/29 Kasım-19 Aralık tarihleri arasında taşcıyan-ı küfegena'59 ücret ödenmiş olması, bu tarihlerde duvar işinin devam ettiğini gösterir.

20 Cemazielahir ıo76j28 Aralık ı665 tarihindeki masraflar arasında camcıyana ödenen ücret de sayılmaktadır. Bunun yanında yine aynı tarihte çilingirana pencere ve kapı için ücret ödenmesi inşaatta duvar ve benzeri işlerin yanında, kapı pencere gibi işlere de başlanıldığını gösterir. Zira yine aynı tarihlerde harem için alınan sarı ve siyah tutkal (tutkal-ı sarı ve siyah) onarılan mekanların iç kısımlarına yönelik işlere başlanıldığının açık bir gös-

154 BOA. MAD. 908. y. 40.

155 BOA. MAD. 908. y. 41-42.

156 BOA. MAD. 908. y. 43^

• 157    BOA. MAD. 908. y. 43- Seng-i moloz: duvar örgüsünde veya değişik amaçlarla ocaktan çıktığı şekliyle, düzeltilmeden kullanılan, çeki birimiyle satılan, kaba ve değişik büyüklükteki taşlar. Sönmez 199T 98.

158 BOA. MAD. 908. y. 45-46

• 159    Küfekejköfeke (Küfeki taşı), doğadan çıktığı andan itibaren her türlü işleme uygun olan bu taş, havayla temastan sonra sertleşme özelliğine sahiptir. Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde genellikle Bakırköy çevresindeki ocaklardan elde edildiği için daha çok "Bakırköy taşı" olarak da bilinir. Küfeki taşı, Sinan ve diğer Osmanlı mimarlarının eserlerinde ana yapı malzemesi olmuş; kaba işlenmişlikten kesme taş ve yo^n bezemeli düzeye kadar değişik, zengin bir kullanım alanı bulmuştur. Yalnızca örgü ve dış cephe malzemesi olarak değiL aynı zamanda iç mekanlarda, döşeme kaplamalarında, kemerlerde, portal, mihrap ve minberierde de kullanılmıştır. Sönmez 199T 65-66.

tergesidir.'60 Ayın sonlarında gemilerle Mudanya, Gemlik, Kavak, Mihaliç, İznikmid gibi farklı yerlerden kireç, taş ve kereste taşınmışhr.

RecepfOcak ayı masrafları içinde -25 Cemazielahir 1076/2 Ocak 1666- sıvacıyana teslim edilen ağaç tekne, sıva işlerinin yapılmaya başlandığını gösterir.'6' Ay içinde taş, kereste, mermer ve kireç tozu getirilmeye devam edilmiştir. Ayrıca Avanos'tan künk alınması için ücret ödendiği görü-lür.'62 12, 16, 20 Recep 1076/18, 22, 26 Ocak 1666 tarihlerinde Üsküdar ve Galata'dan lökün malzemesi revgan-ı bezir alınmıştır.'63 Alınan malzemeler hamamdaki inşaada ilgilidir. Zira 12-20 ve 2-23 Recep 1076/18-26 ve 8-29 Ocak 1666 tarihleri arasında lıamamcıya ödenen ücret belirtilir. 16 Recepj22 Ocak'ta ralı-ı alıyana ücret ödenmesi, yine hamamdaki çalışmaya işaret eder.'64 Recep/Ocak ayı içinde demirciyana kiriş, pencere, ceviz kanat ile kapılar için ödenen ücretler bu ayda onarılan yerlerin iç kısımlarındaki çalışmanın devam ettiğini gösterir.'65

ŞabanfŞubat ayı içinde inşaatın devam ettiği ve yine kereste, taş, mermer ve kireç tozu getirildiği görülür. 10 Şaban 1076/15 Şubat 1666'da ralı-ı alıyana ÜCret ödenmesinin yanında, 13, 16 Ve 18 Şaban 1076/18, 21, 23 Şubat 1666 tarihinde lökün malzemesinin alınmasından anlaşılacağı üzere suyolu işi devam etmiştir.'66 10 Şaban 1076/15 Şubat 1666'da tuğla-i

ı6o BOA. MAD. 908. y. 47; tutkal kaynaklarda tutkal-i siyah, tutkal-i sarı, tutkal-i zeytuni gibi farklı çeşitlerde görülür. Ancak bunların bileşimleri ve hazırlanışı hakkında bir bilgi bulunmamaktadır. Tutkal muhtemelen kapı, pencere kanatları, kürsü gibi çeşitli ahşap elemanların yapıştırılmasında kullanılmıştır. Sönmez 198T ıo8.

ı6ı ro adet tekne alınmıştır.

ı62 BOA. MAD. 908. y. 48.

ı63 BOA. MAD. 908. y. 51. Lökün: Sönmemiş kireç, çig bezir ve iyi cins atılmış pamugun karıştırılıp katı bir harç haline gelinceye kadar tokmaklanmasıyla ya da daha basit olarak kireç ve zeytinyagının dövülmesiyle elde edilen; eskiden muslukların takılınası ve künklerin eklenmesi sırasında aradaki delikleri kapatmak için kullanılan bir tür macun. Künklerin baglantı yerleri ya dogrudan bu harçla sıvanır, ya da yedirme (lökünün, içine bezir yagı eklenerek üstüpü ya da keten lifleri üzerine sürülmesi işlemine yedirme denir) uygulanarak aralık ve çatlaklardan su sızması önlenirdi. Sönmez I99T 74·

Revgan-ı bezir (Bezir yagı): Keten tohumu ezilip sıkıldıgında çıkan yagın oldukça yüksek, belli bir sıcaklıkta ısıtılmasıyla elde edilen; boya, vernik yapımında ve löküncülükte kullanılan, çabuk kuruyan bir yag. Kaynaklarda kanlar, okka ve müdre gibi agırlık ölçüleriyle satıldıgı belirtilmektedir. Sönmez I99T 90. ı64 BOA. MAD. 908. y. 58. Rah-ı abyana: Suyolları yapımında çalışan işçiler grubuna verilen ad. Sönmez I99T 88.

ı65 BOA. MAD. 908. y. 49· 51, 52.

ı66 BOA. MAD. 908. y. 58-59.

beylik, topaç ve çarşı için ücret ödenmiştir.ı^G7 Alınan tuğlalar kubbe veya kemerlerde kullanılmış olmalıdır. 25 Recep ile ıs Şaban 1076/13 Ocak ile 20 Şubat 1666 tarihlerinde ödenen ücretler içinde sıvacıyan-ı Ermeniyan ve Rumiyan, horasanoyan ile sakacıyanın olması168 inşaatta sıva işlerinin devam ettiğini gösterir.

Ramazan/Mart ayı içinde Kavak, Kirmastı ve İznikmid'den taş, kireç ve kereste getirilmeye devam edilmiştir. Bunun yanında demirciye kiriş ve köprülük için ödenen ücretten inşaatta onarımın devam ettiği ve üst örtünün çalışmalarına başlanıldığı anlaşılır. Zira 25 Şaban/2 Mart 1666'da haremde çalışan kurşuncuya ücret ödenmiştir.169 Ayrıca 5 Ramazan/n Ocak ı666 tarihinde harem için tuğla ve kiremit alınmıştır. Alınan malzeme içinde 72.485 adet çarşı-i kebir, 700.673 adet beylik-i tetimme ve topaç ile 47.102 adet kiremit bulunmaktadır.

Defterin yetmişinci yaprağından sonra ıo Rebiülahir 1076 ile 20 Ramazan 1076/ıo Ekim 1665 - 20 Mart 1666 tarihleri arasındaki masrafların dökümü verilir. Buna göre toplam masraf 14.124.767 akçedir. Yapılan harcamanın 4.836.199 akçesi malzeme alırnma aittir.ı7o Geri kalan ise inşaatta çalışan usta ve işçiler ile taşıma ücretlerine kullanılmıştır. inşaatta çalışanlar arasında demir işleri için ahengeran, haddadan ve demirciyan, hamam ve su işleri için hammamcıyan, küfegeciyan, mermer-ciyan, lağımcıyan ve ırgadan, taş yontma için horasancıyan, kapı ve menteşeler için çilingiran, kurşun işi için dökümcüyan, süsleme için nakkaşan bulunmaktadır.

Yapılan masraflar önemli bir tutar oluşturur. Zira 1027fı6ı7'de açılışı yapılan Sultan Ahmed Camisi'nin ı.8n yükı7ı 2.945 akçeye mal olduğu172 düşünülürse, bundan kırk dokuz yıl sonra harem için yapı-

ı67 BOA. MAD. 908. y. 59· Tugla-i miri (Beylik tugla): Devletin kurup işlettigi harmanlarda üretilerek öncelikle resmi inşaatlarda kullanılan ve miri için gerekenden fazlası serbest piyasada satılan adi tug-la; Tugla-i harici (Tugla-i çarşu): Özel harmanlarda üretilerek serbest piyasada satılan; duvar ve kemer örgüsünde kullanılan adi, yassı tugla. Sönmez I99T 107

r68 BOA. MAD. 908. y. 6ı.

r69 BOA. MAD. 908. y. 6ı.

170 BOA. MAD. 908. y. 70.

171 ı yük roo.ooo bin akçe; ı8n yük = r8ı.ıoo.ooo akçe. Yusuf Halaçoglu. XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998, 76.

172 TSMA. 42/I, bu belge için Ahmet Arslantürk'e teşekkür ederim.

lan 14.124.767 akçelik harcama oldukça cömert davranıldığını göster-mektedir.'73

Yenileme projesinin masraflannın tutulduğu hesap defteri daha önce de belirtildiği gibi ikinci inşaata aittir. Bu imar faaliyetinden önce başlanılan birinci projenin yangından üç ay sonra İstanbul'a gelen sultan tarafından beğenilmemesi inşaahn çabucak yapıldığını gösterir. Haremin bir yaşam alanı olması bu hızlı inşaah zorunlu kılmış olmalıdır. Eremya ve Silahdar'ın yangın hakkındaki aktanrolanna geri dönelim. Hatırlanacağı gibi Eremya yanan yerleri sıralarken valide sultan, haseki sultan odalan ile cariye ve hizmetçitere ait bölümler ile hamamın yandığını söylemekteydi. Silahdar da benzer yerleri saymaktaydı. Yanan yerlerin bir kısmının ahşap olduğu ve yangında hızla yok olduğu anlaşılmaktadır. Ereroya'nın anlatısında "göklere alev ve duman çıkıyordu" benzetmesi de yanan yerlerin ahşap olduğu tezini güçlendirmektedir.

Hesap defterinde sıkça karşımıza çıkan hamamın (veya hamamların) inşaat faaliyeti sırasında önemli bir yenileme projesine dahil edildiği anlaşılmaktadır. Hesap defterinde hamam için alınan kazan ve mermerler buna işaret ediyor. 5 Rebiülahir ıo76/ı5 Ekim ı665 tarihinde kazancıya (kazgancıyan) 200 kuruş verildiği ve ayrıca hamam için bir de kazan (kazgan) alındığı görülüyor.'74 15-29 Rebiülahir 1076 fı5 Ekim - 8 Kasım ı665 tarihleri arasında ustalara ödenen ücretierin verildiği listede harnarncı da sayılır ve neccaran ile birlikte kendisine 42.973 akçe ücret ödenmiştir.'75 29 Rebiülahir 1076 ila ro Cemazielevvel ıo76/8-ı8 Kasım ı665 tarihleri arasında hamamcıya ödenen miktar ise 22.046 akçedir.'76 Yine 12 Cemazielahir ıo76/2o Aralık 1665 tarihinde hamamın kazanındaki sorunu gidermesi için bakırcı Mehmed'e ücret ödendiği görülüyor.177 12 Cemazielahir 1076 ile 3 Recebj2o Aralık 1665-9 Ocak ı666 tarihleri

I73 I756-I76o yıllarında inşa edilen Ayazma Camisi için harcanan tutar 506.095 kuruş 49 akçeydi. Sadi Bayram-Adnan Tüzen. "İstanbul-Üsküdar Ayazma Camii ve Ayazma Camii Inşaat Defteri (Üsküdar, Sultan III. Mustafa Camii)," Vakıflar Dergisi, 22, {I99I): 200; Kanuni Sultan Süleyman döneminde I kuruş 80 akçe iken, 1720'ye gelindiğinde I kuruş 120 akçe olmuştur. 506.095 kuruş = 60.731.400 akçe. I74 BOA. MAD. 908. y. 30, 39·

I75 BOA. MAD. 908. y. 40.

I76 BOA. MAD. 908. y. 43·

I77 BOA. MAD. 908. y. 45·

arasında farklı işler yapanlar arasında hamamnlar da sayılmaktadır.178 ı6 Şaban 1076/21 Şubat ı666 tarihinde ise bu defa hamamcıya inşaatta kullanması için lökün teslim edildiği anlaşılıyor.179 Bu hamam günümüzde hünkar sofasının bitişiğindeki hamam olmalıdır.

Harem inşaatının hangi bölümleri kapsadığı defterde ayrıntılı olarak belirtilmemiştir. Bununla birlikte hamamdan başka yerlerin de projeye dahil edildiği anlaşılmaktadır. Mesela, ıs Cemazielevvel 1076/23 Kasım ı665 tarihinde oda-i darü's-sa'ade için alınan malzemelerin listesi verilir. Alınan malzemeler arasında pencere kanadı, kapı ve dolaplar için ceviz tahta bulunmaktadır.180 Yine aynı oda için ıo Cemazielevveljı8 Kasım ı665 tarihinde farklı cinste camların alındığı da görülmektedir. Bunlar arasında ıoo adet elvah-ı cam-ı Edirne ve bir adet de çerçeve-i cam bulunmaktadır.18' Bu oda ilk akla geldiği gibi darüssaade ağasının odası değildir ve haremdeki bir başka oda olmalıdır.182 Zira daha önce de belirtildiği gibi harc-ı hassa defterlerinde harem darüssaade olarak geçmektedir. Ayrıca Selaniki, III. Mehmed'in ıoo3/1593 tarihinde darüssa'ade'de vaki olan yeni harnınarn binasına helal geldiği için ü sküdar bahçesine geçmek zorunda kaldığını söylemektedir. Silahdar da, ıo76Jı665 yangınında hasar görmüş yerler arasında darü's-sa'ade kapusı"nı saymaktadır.18J Her iki tarihçinin bu ifadeleri ile harc-ı hassa defterlerinde yer alan tanımlamalar hesap defterinde belirtilen oda-i darü's-sa'adenin haremdeki bir oda olduğunu açıkça göstermektedir.

Haremde meydana gelen yangın sonrasındaki yenileme projesine dahil edilen iki mekanın dışında başka yerler de bulunmaktadır. 20 Cemazielahir 1076/28 Aralık ı66s tarihinde haremde bulunan bir odanın toplarının yaldızlanması için üç adet sikke-i frengi alınmıştır.184

178 Cemaat-i hammamcıyana bu tarihte ödenen üret 2G.oro akçeydi, BOA. MAD. 908. y. 53; 4 Receb sene ro7G ile 23 Receb arasında ödenen ücret ise 2G.2oo akçeydi, BOA. MAD. 908. y. 58; 2 Receb 107G ile 15 Şaban arasında ödenen ücret 38.5Go akçeydi, BOA. MAD. 908. y. Gr.

179 BOA. MAD. 908. y. 59·

180 BOA. MAD. 908. y. 43·

181 BOA. MAD. 908. y. Go.

182 Be-cihet·i mühimmat-ı ta'mir-i oda-i Darü's-sa'ade der-saray-ı cedid el-vaki' fı 15 Ca. sene 107G ba-tezkire-i mi'mar ağa; BOA. MAD. 908. y. 47·

183 Silahdar 1928: 384

184 Be-cihet-i yaldız-ı top beray-ı oda-i harem-i hümayfın. BOA. MAD. 908. y. 47·

28 Receb 1076/3 Şubat 1666 tarihinde ise nakkaşbaşına boya için para verildiği görülür. Sernakkaşan Veli'nin çalışacağı oda odaha-i hass-ı hazret-i Hudavendigar olarak geçer.'85 Bu oda günümüzde hünkar sofası olarak bilinen yer olmalıdır. Gurre-i Şaban 1076/6 Şubat 1666 tarihinde saraydaki bir başka odanın kubbesi için yumurta alınmıştır.'86 20 Şaban 1076/25 Şubat 1666 tarihli masraflar içinde haremdeki oda-i hass-ın kubbe kanadı için otuz adet altın yaldıza ödenen ücret verilir.'87 19 Ramazan 1076/25 Mart 1666 tarihinde bu defa saraydaki bir oda için balıa-i raht-ı yaldız ve pencereye verilen ücretler görülüyor.'88

Hesap defterinde geçen mekan isimleri haremdeki onarımın izlerini sürmeye yetmemektedir. Ancak haremdeki kimi mekanlarda görülen kitabeler (Lev. 6) bu konuda bir fikir verir. 1076/1665 tarihinde başlanılan inşaatı anlatan şadırvanlı sofadaki (Lev. 6/13) kitabe inşaatın bitim tarihi olarak 1079/1668-69 yılını işaret eder.'89 Oysaki hesap defteri 20 Ramazan 1076/26 Mart 1666 tarihine kadar olan masrafları içermektedir.'9° Elbette ki 1076/1665 inşaatın bitim tarihi olmayabilir. Olasılıkla bu tarihten sonra haremde başka işler de yapıldı. Zira kimi mekanlarda bulunan 1077j1666-67, 1078/1667-68 ve 1079/1668-1669 tarihlerini veren başka kitabelerin varlığı bu görüşü desteklemektedir.'9' Ancak, Abdurrahman Abdi Paşa 24

185 Teslim be-nakkaşbaşı beray-ı odaha-i hass-ı hazret-i Hudavendigar heray-ı lazıme-i boya-i mü-tenevvi'a, BOA. MAD. 908. y. 56, 83; Boyaha-i Mütenevvi'aJLazıme-i BoyacıyanJLazıme-i Nakkaşan: Kaynaklara vakiyyejokka birimiyle satıldığı belirtilerek kaydedilmiş çeşitli boyalar, cilalar ve boyacıların katkı malzemesi olarak kullandığı organik ya da inorganik ürünler. Bunlardan boya-i altun sarısı, sarı top boya, sarı-i Ohri, boya-i sarı miyane, boya-i yeşil, boya-i siyah, penbe, beyza, beyza-i mürg-ü şütür, boya-i Obri-i sebz... gibi boyalada revgan-ı zib, revgan-ı pih, tutkal-i siyah, tutkal-i sarı, tutkal-i zeytıini, cila toprağı. .. gibi bazı malzemelerin ne oldukları, bileşimleri, hazırlanma ve uygulanma yöntemleri hakkında incelenen kaynaklarda herhangi bir açıklamaya rastlanmamıştır. Sönmez 1997: 33·

186 Be-cihet-i baha-i yumurta heray-ı kubbe-i odaha-i saray-ı cedid fı gurre-i Ş. sene 1076; BOA. MAD. 908. y. s6; Kaynaklarda yumurtanın sıva için kullanıldığı belirtilmektedir. Sönmez 199T II2.

ı87 Be-cihet-i yaldız-ı kanad-ı kubbe-i oda-i hass-ı harem-i hümayıln-ı saray-ı cedid; BOA. MAD. 908. y. 59· 188 Be-cihet-i baha-i raht-ı yaldız ve pencere heray-ı odaha-i saray-ı amire; BOA. MAD. 908. y. 6z; Rah (Takım): ı. Mefrıışat ve ev takımları, 2. Atı hazırlamada kullanılan takım, 3· Kapı ve pencere kanatlarını, kafesleri pencereye bağlayan erkekli-dişili menteşe takımı. Ancak bu sözcük ile tanımlanan menteşenin özelliği ve reze türlerinde birine benzeyip benzemediği bilinmemektedir. Sönmez 199T 88. Burada geçen raht-ı yaldız olasılıkla dolap veya kapılarda kullanılan menteşelerin üzerierinin kaplanması içindi. 189 Bkz. Bölüm 4·3··

190 BOA. MAD. 908. Y. 70.

191 Tespiti yapılan bu kitabeler, bugün haremde girme şansı bulabildiğim yerlerde görülebilenlerdir. Bununla birlikte görülemeyen yerlerde de kitabe olma olasılığı vardır.

Ramazan 1076/30 Mart 1666 tarihinde Sultan IV. Mehmed'in Davut Paşa Sarayı'ndan İstanbul'a geldiğini ve bir gece kaldığını söyler.'92 Tarihçinin verdiği tarih hesap defterinde verilen 20 Ramazan 1076/26 Mart 1666 tarihinden dört gün sonrasıdır. Sultan bu tarihte sarayda kaldığına göre en azından inşaatın büyük bir bölümünün bittiği söylenebilir. Zira bir gün sarayda kalan sultan on dört gün sonra Edirne'ye geçmiştir.'93 Şadırvanlı sofanın 1079/1668-69 tarihi aynı zamanda sultanla birlikte Edirne'de olan valide sultan ve haseki sultanın daha sonra İstanbul'a döndükleri yıldır.'94 Valide sultanın bu tarihte İstanbul'a dönmesi o sırada haremdeki inşaatın bitmiş olduğunu gösterir. Kitabeyle hesap defteri arasındaki farklılık, geçen iki yıllık süreçte mekanlardaki bazı işlerin zamanında bitirilmemiş olabileceğini akla getirmektedir.

Günümüzde harem mekanlarında okunabilen 1077/1666-67 ve 1079/1668-69 tarihlerinin bir kısmı mermer kitabelerde, bir kısmı ise çini frizlerinde karşımıza çıkar -şadırvanlı sofa, kara ağalara ait mekanlar, haremin giriş kapısı, valide sultan taşlığı, valide sultana ait mekanlar, çeşmeli sofa, hünkar sofası ve çifte kasırların IV. Mehmed'e atfedilen odası gibi.

IV. Mehmed Kasrı olarak adlandırılan ve 1077/1666-67 tarihli bir kitabesi olan oda, Sultan Mehmed'e atfedilir. Ne yazık ki hesap defteri IV. Mehmed'in kendisi için bir oda yaptırdığına dair bir bilgi içermemektedir. Ancak kimi modern araştırmacılar tarafından 1076/1665 yangını sonrasında IV. Mehmed'in kendisi için bir oda yaptırdığı ileri sürülmektedir.'95 III. Murad odasına bitişik ve III. Murad odasının giriş sofasının bir bölümü kullanılarak yapılmış olan odanın IV. Mehmed'e atfedilmesinin en önemli nedeni odanın içindeki 1077j1666-67 tarihli Farsça kitabedir.'96

192 Yirmi dördinci Çihar-şenbih güninde Davılt Paşa Sarayı'ndan lstanbul'a vanlup bir gice sarayda yatılup irte ki yigirmi beşinci Penc·şenbih günidür; azim alaylar ile otak·ı hümay(ına nüzul buyruldu; Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 221.

193 Mah·ı mezburun yedinci Pazar-irtesinde Davıld Paşa salırasından ordu-yı hümay(ınla hareket ve Edirne'ye dogrı azarnet olundu; Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 222.

194 Abdurrahman Abdi Paşa /Derin 2008: 292.

195 Anhegger 1981: 55· 58; Eldem·Akozan 1982: 67; Anhegger 1986: 65·66, 75•79; Sakaoglu 2002: 388·392. 196 1924-1926 yılları arasında görev yapan tahrir komisyonu raporunda IV. Mehmed odasını Kanuni Sultan Süleyınan Dairesi olarak isimlendirmiştir; Topkapı Sarayı Müzesi Yıllığı 2: 22, 24.

Resim 65. Mehmed Odası önceki zemin ve ı6. yüzyıl sonu çiniler (Lev. 6/88)

Dembe dem saat be saat bad ikbal fiztın

Düşmenet çün şişe-i saat bemişe ser-nigfm Sene 1077 (1666-1667).197

• III.    Murad odası ile kubbeli oda arasında kalan boşluğa eklenen oda (Lev. 19) dikdörtgen bir plana sahiptir (Lev. 6j88). Kİtabedeki tarih odanın inşa tarihini veriyor, olasılıkla IV. Mehmed bu odayı yaptınrken III. Murad odasının giriş safasının kuzey duvarını yıktırtmış (Res. 82) ve döşeme seviyesini de yükselttirmiştir. Zira zemindeki farklılık sonraki onarımlarda ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca Sultan Murad odasının giriş sofası duvarındaki 16. yüzyılın sonlarına ait çok renkli sıraltı tekniğindeki İznik üretimi çinilerin bir kısmı bugün de görülmektedir (Res. 65). Böylece bu

197 Her an her saat talibin yükselsinfDüşmanın. saat şişesi gibi baş aşagı olsun; N. Sakaoglu, odanın dört penceresinde yer alan kitabelerde adı anılmadan övülen padişahın IV. Mehmed oldugunu söyler Bkz. Sakaoglu 2002: 392; Kitabe için bkz. Şeref 1329, 10. Cüz: 593; Sakaoglu 2002:392.

Resim 66. Çifte Kasırlar, Mehmed Odası (Lev. 6{88)

oda bir kapıyla Murad odasına (Lev. 6j92) diğer bir kapı ile de kubbeli odaya bağlanmıştır198 (Lev. 6/87).

• IV.    Mehmed'e atfedilen oda, büyük havuzun zeminine taşıyıcı bir kemer inşa ettirildikten sonra kubbeli odanın yanına inşa edildi (Res. 66). Taşıyıcı kemerin yüzeyinin dışına uzatılan konsolların üzerine de (Res. 67) odanın zemin ve duvarlarının bir kısmı oturtuldu. S.H. Eldem ve F. Akozan, IV. Mehmed'in odasının 1077/ı666'dan sonra II I. M urad odasının giriş sofasının bir kısmının kullanılarak yapıldığını ileri sürerler.ı99 M. Anhegger, odanın IV. Mehmed döneminde padişahın oturması için devrin mimarları tarafından yapıldığını söyler.200 N. Sakaoğlu ise bu odanın yerinde öncesinde başka bir oda

198 M. Anhegger heriki odanın 18. yüzyıldan sonra birleştirilerek kullanıldıgını söyler; Anhegger 1986: 75· 77·

199 Eldem-Akozan 1982: Lev. ıı8.

200 Anhegger 1981: 55. 58; Anhegger 1986: 66.

Resim 67. Mehmed Odası taşıyıcı payeler (Lev. 6f88)

bulunduğunu ve IV. Mehmed odasının sonradan bunun yerine yapılmış olabileceğini belirtir. 201

M. Anhegger, IV. Mehmed döneminde yapılmış olduğunu düşündüğü bu odanın onarımı sırasında tavan aralığına çıkma imkanı bulmuş-tur.202 Bu bölümde ilginç gözlemler yapan Anhegger temizliğini yaptırdığı iki kasır arasındaki hacanın arka sıvası üzerinde daha önceki dönemde yapılan onarımlarda çalışmış olan işçilere ait isimlere ve tamir tarihlerine de rastladığını söyler20ı (Res. 68). Çalışma sırasında odanın III. Murad odasına nasıl eklendiğine dair gözlernde de bulunur:

• III.    Murad Havuzlu Köşkü'nün kemerli üst penceresi bulunan duvar kalıntısı, Veliaht dairesi denilen iki kasrın, Havuzlu Köşke (Murad

201 Sakaoglu 2002: 392.

202 Anhegger 1986: 65, 75·79·

203 Bu tarihler 18. yüzyıl ve sonrasına aittir.

Resim 68. Anhegger'in onarım sırasında buldu^u işçi isimleri ve imzalar (Anhegger ıg86)

odası) nasıl eklendiğini açıkça göstermekteydi. Çatı arasındaki baca IV. Mehmed zamanında yaptırılmış olan ikinci kasrın tombak dav-lumbazlı büyük ocağın bacasıydı. Bu baca Havuzlu Köşkün giriş sofası kubbesini delerek çatı dışına çıkarılmıştı. 16. yüzyılda III. Murad için yaptırılan Havuzlu Köşkün giriş sofasının kuzey (ı.8o m. kalınlığında) kesme taş ve tuğla karışık duvarı yıktırılmış, kesilen 16. yüzyıla ait köfeki taşından işlenmiş saçak silmelerinin maktaları (kesilen yer) da Havuzlu Köşk'ün giriş sofası yüksekliği belli edecek şekilde çatı arasında bırakıldığı görüldü. ^zo4

Görüldüğü gibi Anhegger gözlemiyle odanın III. Murad odasına nasıl eklendiği açıklarken, odanın yapım tarihiyle ilgili bir ipucu vermemektedir.

Günümüzde odaya, kubbeli odadan bir kapıyla geçilir (Lev. 19). Kapının iç tarafında yukarıda belirtilen 1077j1666-67 tarihli kitabe bulunmaktadır (Res. 69). Kapı üzerindeki kitabenin Oda'nın tamamlanma tarihini verdiği kabul edilecek olunursa, 1076/166s tarihinde başlatılan onarma projesine odanın da dahil edildiği veya bütünüyle yeni bir mekan olarak inşa edilmiş olduğu varsayılabilir. Ayrıca kitabenin, üç parçadan oluşan mermer kapıdan bağımsız değil de kapının kemer kısmıyla bir bütün oluşturması kitabenin kapıyla birlikte buraya eldendiğine işaret eder. Bu ayrıntı odanın kapısının 1077j1666-67 tarihinde yerine konduğunu göstermektedir. Öyleyse oda ya Mehmed döneminde yaptınldı veya bu dönemde kapsamlı bir onarım geçirdi. Ancak daha önce de belirtildiği üzere inşaatın hesap defteri yeni bir oda yapıldığına dair bir bilgiyi içermediğinden birinci varsayımı desteklemez. Odanın pencerelerinin iç kısımlannda bulunan kitabelerde devrin padişahı övücü bir dille anlatılır. Sultanın devrinde memleketin düzeninin yeniden sağlandığı ve dönemin mimarlannın bir araya gelerek cennetten bir kasır inşa ettiklerini söyler. Kitabelerin sonuncu satırında gönül açan yüce bir kasır yapılmasını emrettiği belirtilen sultanın kim olduğu ise açık değildir.

Padişaha her ne denlü medbin etsem rüzü-şeb

Vaşfına olmaz nihayet ta ila yevmi'l-aman

204 Anhegger 1981: 58; Anhegger 1986: 77·

Resim 69. Mehmed Odası, 1077 tarihli kitabe (Lev. 6/88)

Tabii bir ayine-i İskenderldir alem 'Alem-i lütf ü sebayı gösterir debre ayan Tabt-ı Rüm'a geçdi İskender gibi iclal ile Devr-i adlinde nizam-ı memleket oldu cedld

Ol şehinşah-ı (şahenşah) cihanın devlet ü i)5:bal ile Eylesün Bari Te'ala hemişe örnrün mezid Haml-i din-i Mubammed şabib-i gal)5:-ı azim Büy-i bulkun aleme neşr etmiş olmasa (?) nesim ^aşr-ı ali-)5:adr oldu gayret-i Dar^ı Na'Im Mu)5:teza-yı lütf-i tab'ü zehln-i ne)5:)5:ad-ı fehim Cem' olub ferman-ı ali üzre üstadan-ı aşr ^aşr-ı bala-yı aşurdu barekallahü'l -Mecld Eyleye fey?:-i ilahi kevkeb-i bagtın sa'ld

Emr )5:ıldı yapıla bir )5:asr-ı ali dil-küşa (dilgüşe).205

205 Padişaha her ne kadar gece gündüz methini yapsam Kıyamet gününe kadar vasfının sonu gelmez

Tabii, dünya bir İskender aynasıdır

Dünya lütufve cömertligi ( yansıtır ) gösterir açık

Rum Tahtı'na geçti İskender gibi ihtişam ile,

Adaletinin devrinde ( zamanında ) memleket düzeni oldu yeni O, dünyanın padişahı devlet ve mutlulukla

Tann Te'ala ömrünü eylesin fazla

Muhammet Dini' nin, yüce halkın sahibi,

Huyunun kokusunu dünyaya yaymasa rüzgar

Resim 70. Mehmed Odası, iç mekan (Lev. 6/88)

Odanın içinde bulunan ocağın güneydoğusundan başlamak üzere duvarda besınele-i şerif ve kaside-i bürde kalın sülüs hatla levha halinde çini üzerine yazılıdır206 (Res. 70). Duvarlar 17. yüzyılın ortalarına tarihlenen çok renkli sıraltı tekniğinde yapılmış bitkisel desenli çini panolada kaplıdır. Özellikle pencere duvarının üst kısımlarındaki vazodan çıkan (Res. 71) çiçekli sarmaşıklar, palmetler ve büyük rozetler, iç içe üç vazodan çıkan lale, sümbül, gül ve bahar çiçekleri ile bezenmiştir. Odada kullanılan çiniler r6. yüzyılın kaliteli üretimlerinden uzaktır. Özellikle kimi çini parçalarında boyanın akması üretim sırasında sorun

Yüce, degerli kasr oldu Naim Sarayı'nın gayreti

Gücün gerekli lütfu ve anlayışlı zekası

Devrin üstatları yüce ferman üzere toplandı

Yüksek kasrı yıkh, mübarek Mecid ( ulu, padişahın sıfatı ),

Tanrının bereketi talih yıldızını parlak etsin ( aydınlatsın )

Emretti gönül açan, yüce bir kasır yapılsın (Kitabe için ayr. bkz. Sakaoglu 2002: 392). 206 Şeref 1329: 10. Cüz, 593·

Resim 71. Mehmed Odası çini pano 17. yüzyıl ortaları (Lev. 6/88, solda) Resim72.. Yeni Cami Hünkar Mahfili çini pano

yaşandığını açıkça gösterir. Bunun yanında çinilerde görülen kırmızı renk 16. yüzyıl çinilerinde görülen canlı mercan kırmızısından farklı olarak canlılığını yitirmiştir. Sadece kırmızı renk de değil diğer renklerde de bu canlılığın olmadığı görülür. Tüm bu üretim hatalarma ve renklerin canlılığını yitirmesine karşın odada kullanılan çiniler yine de kaliteli bir üretimi gösterir.

Sonuç olarak odada bulunan kitabe ve iç mekanda kullanılan çiniler gözönüne alındığında, odanın 17. yüzyılın ortalarında inşa edildiği söylenebilir. Ancak hesap defterinde IV. Mehmed'in kendisi için yeni bir oda yaptırdığına dair bir bilgi içermemesi, bu tarihlerneyi kesin olarak yapmayı zorlaştırır. Eldeki veriler ışığında odanın en azından 17. yüzyılın ortalarında önemli bir onarım geçirdiğini söylenebilir.

Haremdeki 1076/1665 sonrası diğer kitabelerden en erken tarihiisi 1077/1666'dır. Bunlardan biri dolap kubbesinden şadırvanlı sofaya (Lev. 6fı) geçilen kapı üzerinde bulunur. Bununla birlikte aynı tarihin okunduğu diğer yerler ise kuşhane kapısı üzerinde (Lev. 6/24), valide sultan namaz odasında çini pano üzerinde (Lev. 6/sı), hünkar sofasında (Lev. 6/70) çini frizi üzerinde, çeşmeli sofada çeşme ve kapı üzerinde (Lev. 6/77-78) ve çifte kasırlarda Mehmed'e atfedilen odanın (Lev. 6j88) kapısı üzerindeki kitabelerdir. Daha sonra 1078/1667 ve 1079/1668 tarihli kitabeler gelir. 1077j1666 tarihini taşıyan iki kitabenin yeri dikkat çekicidir. Bu iki kitabe şadırvanlı sofa ve kuşhane kapısı üzerinde bulunur (Lev. 6j1, 24). Kapılardan biri ikinci avluya, diğeri ise üçüncü avluya geçişi sağlamaktadır. Anlaşılan o ki onarima başlandığında öncelikle her iki kapı yenilenmiş ve haremin giriş çıkışlarının kontrol altına alınması sağlanmıştır. IV. Mehmed'in kasrındaki ve çeşmeli sofadaki mermer kitabeler ile valide sultan namaz odası ve hünkar sofasında çini üzerinde bulunan 1077fı666 tarihleri bu yerlerin yenileme çalışmasında ilk onarılan yerler arasında olduğuna işaret eder.

Dolap kubbesinden şadırvanlı sofaya geçilen kapı üzerindeki kitabede yer alan 1077j1666 tarihi de inşaatın bu dönemde bitmiş olabileceğini gösterir. Yine valide sultan namaz odasındaki çini pano üzerindeki kitabede 1077j1666 tarihinin olması bunu desteklemektedir. Anlaşılan o ki 1077j1666 tarihine gelindiğinde artık yangının hasar verdiği bölümler tamamen onarılmış, ancak valide sultan ve harem halkının Edirne'de olmasından dolayı kimi yerlerdeki onarım devam etmiştir. Onarımın devam ettiği yerler 1078/1667 tarihini veren mekanlar olmalıdır -kara ağalar koğuşu ve valide sultan odasını, valide sultan taşlığına bağlayan bölümler gibi-. 1079/1668 tarihinde valide sultan da İstanbul'a geldiğinde haremdeki inşaat faaliyetinin tamamlandığını ilan eden kitabe şadırvanlı sofadaki yerine konulmuş olmalıdır.

Yangın sonrası onarım ve yeni inşaatlar kitabede belirtilcliğine göre 1079/1668 tarihinde tamamlanmıştır. Hesap defterinde geçen son tarih ise daha önce de üzerinde durolduğu gibi 20 Ramazan 1076/26 Mart ı666'yı gösterir. İki tarih arasında geçen sürede bir kısım işlerin devam ettiği anla-

Resim 73· Yeni Cami Hünkar Mahfıli (solda) çini pano

Resim 74· Harem Valide Sultan Taşlıgı çini pano (Lev. 6/C)

şılmaktadır. Ancak sultanın defterde geçen son tarihten dört gün sonra sarayda bir gece kalmış olması en azından inşaatın bir bölümünün bitmiş olduğunu göstermektedir. Bu durumda 1079/1668 tarihli kitabe inşaatın büyük bir kısmının bitiminden çok sonra yerine konmuştur. Geçen sürede ise belki de iç mekanlardaki dekorasyon işleri yapılmıştır.

1079/1668 tarihli kitabede geçen bir ayrıntı haremde başlatılan projede valide sultanın katkısı olasılığını ileri sürmeyi mümkün kılar: "hususa Valide-i Sultan ki oldur hayr ile meşhur. "207 Burada valide sultanın hayır işlerine verdiği önem öne çıkarılmaktadır. Daha önce belirtildiği üzere III. Murad'ın inşaatını anlatan kitabede nasıl darüssaade ağası Mehmed Ağa'nın haremin yapılmasına öncülük ettiği belirtiliyorsa, bu defa IV. Mehmed'in annesi Turhan Sultan'ın harem projesine katksına vurgu

207 Valide sultan ki hayır ile meşhur olmuştur.

yapılmaktadır. Hiç kuşku yok ki kitabede IV. Mehmed ile birlikte valide sultanın adının geçmesi, Turhan Sultan'ın kurumsal gücünü göstermesi bakımından önemli bir ayrıntıdır. Bununla birlikte kitabede valide sultanın adının geçmesi ıo76/ı66s yangını sonrası haremin şekillenmesinde Turhan Sultan'ın etkisinin olabileceğini akla getirir.

Osmanlı kadınlarının siyasi alandaki güçleriyle birlikte kendilerini mimari projelerde de gösterdikleri bilinmektedir. Özellikle Turhan Sultan'ın baniliğe olan ilgisi, kendinden önceki valide sultanların geleneğini devam ettirmek kararlılığıyla ilgilidir. Valide sultanın mimariye olan ilgisi, onun siyasi gücüyle açıklanabilir. Turhan Sultan'ın himayesinde gerçekleşen projelere bakıldığında bu açıkça görülür. Çanakkale Bağazı'nda yaptırdığı iki kale ile oğlu IV. Mehmed'in saltanatını desteklemek ve yüceltmek istemiş olsa da208 aslında kendi siyasi gücünü ortaya koymayı, dahası devletin koruyucusu olduğu mesajını vermeyi amaçlamış olmalıdır. Zira belirtilen iki kale projesinden yaklaşık beş yıl sonra bu defa Safiye Sultan'ın başlattığı ve uzun yıllar bitirilemeyen Eminönü Yeni Cami Külliyesi'nin projesini finanse ederek 1073/ı663'te ibadete açılmasını sağlayacaktır. Ekonomik zorluklar yüzünden yıllarca bitirilemeyen görkemli caminin tamamlanmasını sağlayan Turhan Sultan, Lucienne Thys-Şenocak'ın da belirttiği gibi kendinden önceki valide sultanların mirasıyla doğrudan bir bağ kurmayı amaçlıyordu.209 Külliyenin tamamlanmasından sonra valide sultan İstanbul'da, Edirne'de ve Kandiye gibi başka yerlerde daha küçük ölçekli birkaç proje daha gerçekleştirdi.210

Turhan Sultan'ın mimariye olan ilgisi haremde de kendini göstermiş görünmektedir. Zira Yeni Cami'nin hünkar kas n ve hünkar mahfilinde görülen çini panolar ile haremdeki valide sultan yatak odası, IV. Mehmed odası, valide sultan taşlığı gibi odalarda bulunan çini panolar kompozisyon ve üslup açısından birbirlerinin aynıdır. Aynı atölyeden çıktığı açıkça görülen çinilerdeki kompozisyon ve üslup benzerliği dönemin ortak beğenisini gösterir ve aynı döneme işaret eder. Yeni Valide Camisi hünkar mahfilinde

208 Thys-Şenocak 2009: 198.

209 Thys-Şenocak 2009: 227.

210 Thys-Şenocak 2009: 289.

bulunan ve bir vazodan çıkan sarmaşık desenli çini panonun (Res. 73) bir benzeri haremde valide sultan taşlığında da bulunmaktadır (Res. 74). Bu benzerlik Yeni Cami'nin ro7o/r663'te ibadete açıldığı göz önüne alındığında ro76/r665 yangını sonrasında haremdeki çinilerin seçiminde valide sultanın etkin olduğunu gösterir. Ayrıca Yeni Cami'de kullanılan Kabe tasvirli çininin benzerinin haremde valide sultan namaz odasında bulunması da aynı savı destekler.

Günümüzde haremde kullanılan çinilerdeki desen, renk kullanımı ve üslup benzerliği aynı döneme işaret eder. Mesela, IV. Mehmed Kasrı'nın duvarlarında bulunan ve üçlü bir vazodan çıkan yapraklı çini panonun benzeri valide sultan yatak odasında görülür. Her iki panodaki bu benzerlik panoların aynı fırında üretildiklerini açıkça gösterir. Bunun yanında yine IV. Mehmed Kasrı'nda yer alan servi ağaçlı çini panonun desen, renk ve üslup açısından aynısı şadırvanlı sofada görülür. Çinilerde görülen benzerlikler mekanların aynı dönemde yani ro76/r665 yangını sonrasında çiniyle kaplandığını açıkça göstermektedir. 17. yüzyılın ortalarına tarihlendirebileceğimiz çiniler yüzyılın tüm özelliklerini gösterir. Özellikle yüzyılın ortalarında önemli bir gerilemenin görüldüğü çini üretiminde, üretilen çinilerde kalite düşmeye başlamıştır.2ll Üretilen çinilerde ışıltısını kaybeden sırların pürüzlü, çatlak olduğu ve renklerin aktığı, donuk yüzeyler elde edildiği bilinmektedir. Hiç kuşkusuz çinilerdeki renklerdeki canlılığın kaybolmasının en önemli nedenlerinden biri ustaların renklerde kısıtlamaya gitmesidir. Doğal olarak da ustaların yapmış olduğu bu tercih renklerde bozulmaları beraberinde getirmiştir. Mesela, r6. yüzyılın canlı kırmızısı, kiremit kırmızısına dönüşmüştür. Bunun yanında koropozisyonda motiflerde büyüme ve bozulmalar ile konturlarda kalınlaşma görülmektedir.212

Bu bölümde haremde rr Muharrem ro76'da meydana gelen yangın sonrasında başlatılan yenileme projesi ele alınmaya çalışılmıştır. III.

2rr Özellikle lznikte'ki üretimin düşme nedeni olarak 17. yüzyılda yeni keşiflerle birlikte deniz yollarıyla Avrupa'ya ulaşılması, yani ticaret yollarının değişmesi gösterilmektedir; F. Kırımlı. "İznik Çinileri ve Cenovalı Çini Tüccarları." Antika, 198T 50-54.

212 Sitare Turan Bakır. "Osmanlı Sanatında Bir Zirve İznik Çinive Seramikleri." Anadolu'da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı. Istanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 200T 279-368.

Murad'ın harerne taşınmasından doksan iki yıl sonra başlatılan bu yenileme projesi aslında bir zorunluluk sonucu ortaya çıkmıştır. IV. Mehmed'in vaktinin çoğunu İstanbul yerine Edirne'de geçirmesi böyle bir yangın felaketiyle karşılaşılmaması halinde haremin yenilenmesiyle fazla ilgilenmediğini gösterir. Zira yangından üç ay sonra İstanbul'a gelmesi ve kısa süre sonra da Edirne'ye dönmesi sultanın Topkapı Sarayı ile sıkı bağlarının olmadığının göstergesidir.

Sonuç olarak ıo76jı665'teki yangın sonrasında başlatılan inşaatın haremin özgün düzenini değiştirmediği ve kısa sürede bitirildiği hesap defterinden anlaşılmaktadır. Daha önce de belirtildiği gibi masrafların kayıtlı olduğu hesap defterinde yeni bir odanın yapıldığı belirtilmiyor. Bu bölümde tartışılan ve bugün IV. Mehmed Kasrı olarak adlandırılan odanın ıo76jı665 inşaat faaliyetinde yapıldığını hesap defterinden öğrenemesek de, odanın içindeki kitabe ve iç mekanda kullanılan çiniler yapıyı en azından 17. yüzyılın ortalarına tarihliyar.

ıo76/ı665 yangını sonrasında başlatılan yenileme projesinde, haremin bir bölümünün kapsamlı bir onarımdan geçtiği açıktır. Hesap defterinde yapılan toplam masrafbunu göstermektedir. Günümüzde haremdeki mekanlarda görülen yangın sonrası kitabeler de bunu destekler. Yangın sonrasında haremin neredeyse tamamı elden geçmiş olsa da, asıl onarılan mekanlar: şadırvanlı sofa (Lev. 6j2), kara ağalar camisi (Lev. 6jıo), kara ağalara, cariyelere ve valide sultana ait mekanlar, (Lev. 6jA, B, C) hamamlar, ocaklı sofa (Lev. 6j8ı), çeşmeli sofa (Lev. 6/76), hünkar sofası (Lev. 6j7o) ve çifte kasırlardı (Lev. 6/87-88). Ancak mekanlardaki hasar aynı olmadığı gibi onarım da aynı olmamıştır. Defterden anlaşılacağı üzere harnarnda (hamamlar) yapılan kapsamlı onarım buradaki hasarın da büyük olduğunu gösteriyor.

Hünkar Sofası

Sofanm inşaat Tarihi Sorunu

Daha önce de belirtildiği gibi haremin mimari örgütlenmesi ·sürekli yenileme ve yeniden yapım nedeniyle çok açık olarak tanımlanamaz. Özellikle Haliç cephesinin günümüze gelinceye kadar geçir-

diği değişim modern araştırmacılar tarafından tartışıla gelen bir konu olmuştur. Bu bölümde üzerinde durulacak konu haremin Haliç cephesinde yer alan hünkar sefasının tarih sorunu olacaktır. Hiç kuşku yok ki bugün olduğu gibi haremin Haliç cephesinde, 17. yüzyılın ortalarındaki en önemli üç yapı III. Murad odası, hünkar sofası ve valide sultan odasıydı. Ancak üç odadan tarihi kesin olarak bilinen sadece III. Murad'ın kendisi için yaptırmış olduğu odadır. Diğer iki yapının inşaat tarihi tam olarak bilinmez. Bu bölümde haremin ihtişamlı yapısı hünkar sefasının ne zaman yapıldığı tartışılacak, daha sonra da sofanın işlevi üzerinde durulacaktır.

Abdurrahman Şeref Bey, Topkapı Sarayı çalışmasının haremi tanıttığı bölümünde hünkar sofasını "muhteşem" olarak tanımlae'ı Hünkar sofası olarak bilinen bu yer haremin en ihtişamlı yeriydi. Guillaume-Joseph Grelot'un 1091/168o tarihinde haremin Haliç cephesini tasvir ettiği çizi-minde de (Lev. 29) açıkça görüleceği üzere bu cephede kubbeli olarak betimlenen üç oda bulunmaktaydı.2'4 Gravürde "Çifte Kasırlar" onun yanında "Murad Odası" önünde "Ahmed Odası" ve hemen bitişiğinde tüm ihtişamıyla "Hünkar Sofası" ve bunun yanında birkaç mekan, sonra "Valide Sultan Odası"nın kubbesi açıkça görülmektedir. Gravürdeki mekanlar içinde en görkemli kubbeye sahip olan ise hiç kuşku yok ki hünkar sofasıydı.

Günümüzde hünkar sofasının, Murad odası (Lev. 6j92) ile hünkar hamarnı (Lev. 6j67) arasında kalan açıklığın kapalı bir mekana dönüştürülerek oluşturulduğu görülür. Dört sivri kemer ve pandantiflerin taşıdığı ahşap büyük kubbesiyle ihtişamlı bir görüntü sergileyen sofa, ilk yapıldığı tarihten itibaren birçok değişiklik geçirmiştir.2'5

Sofada bulunan 1167 ve 1170/1754,1757 tarihli Avrupa tarzı süsleme kitabeler, III. Osman dönemindeki onarımıara aittir. Bu dönemde sofanın önüne tonozlu bir alt yapıyla desteklenen bir asma bahçe eklen-miştir.2'6 A. Şeref, "bu sofanın inşa'sında osmani usuli mi'marisi ihtiyar

213 Abdurrahman Şeref1329: 9· Cüz, 523.

214 Guillaume-joseph Grelot. Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople. Paris 168o.

215 Cumhuriyet dönemi onanınlan için bkz. Anhegger 1986. özellikle: 86-94; Karahasan 2005: 271·280.

216 Kitabeler ileriki dipnotlarda verilmiştir, ayr. bkz. Şeref 1329: 10. Cüz, 585·586; Sakaoglu 2002: 371.

Lev. .22.

Hünkar Sofas1 önceki ve sonraki halini gösteren kesiti; Eldem·Akozan, 1982

Lev. 23. H ün kar Sofası plan; Eldem-Akozan 1982

Resim 75· Hünkar Sofası iç mekan (Lev. 6/?0)

olunduğu halde tezyinat dahiliyyesinde Avrupa'nın ı8. karn-ı miladideki tarz-ı tezyini isti'mal olunmuştur" diyerek iç süslemedeki farklılığa dikkat çeker!'? Hünkar safasının batıdaki pencereleri bahçe terasına bakmaktadır. Bu pencerelerin önünde bir seki ve bunun üzerinde de sazendeler galerisi bulunur (Res. 75). Kubbeli ve geniş bir mekan olan safanın pencerelerinin önünde bulunan sekinin hemen yanında, üçüncü avluda bulunan sultanın Arz Odası ve has odasında da olduğu gibi yashk döşeli ve bir köşeye konmuş tahtı yer alır (Res. 75). Safaya "Valide Sultan Odası" koridorundan (Lev. 6j68; Res. 76), "hünkar hamamı"ndan (Lev. 6j69), "çeşmeli sofa"dan (Lev. 6/73; Res. 77), ve "III. Murad Geçiş Sofası"ndan (Lev. 6/74) olmak üzere dört kapıdan giriş sağlanmışhr. Ayrıca III. Murad odasının penceresinin sonraki yıllarda kapıya dönüştürülmesiyle sağlanan bir kapı

217 Şeref 1329: 9· Cüz, 525; Bugün hünkar safasında bulunan çiniler Hollanda'dan 18. yüzyılda ithal edilmiştir; III. Osman dönemine ait bir hattı hümayunda Belgrat'tan istenen çiniler bu mekan için olmalıdır; Bu belge Ahmet Refik tarafından yayınlanmıştır. Bkz. Ahmet Refik. 1930:182.

Resim 76. Valide koridoruna açılan kapı (Lev. 6{68)

daha bulunur (Lev. 6/75)· Kapıların hepsinin üzerinde III. Osman'ın adını taşıyan kitabeler bulunur.218 Kapıların varlığı mekanın işlevsellik boyutunu da gösterir.

Bununla birlikte sofanın, çeşmeli sofa kapısı yanında bir bölümü kapatılarak küçük bir oda elde edilmiştir2'9 (Lev. 6/72). Bütün bu değişiklik ve onarım-lar ı8. yüzyılın ortalarında sofanın bir onarım geçirdiğine işaret eder. Kitabelerin mermer kapıların üzerine işlenmiş olmaları ise kapıların bu dönemde değiştiritmiş olduğunu gösterir.

• S.    H. Eldem ve F. Akozan, hünkar safasının kesin olmamakla birlikte, III. Murad odasından

218 Valide sultan odası yönündeki kapının üzerindeki kitabede:

Ulfı'l el-baba bu bab-ı hümayunun şehinşahın{Der-i rahmet gibi hemvare şevkinle küşad olsun Desun açtıkça bad-ı subh-dem Sultan Osman'ın/Safa-yı hatırı ikbal ü devletle ziyad olsun.

Hünkar Hamarnı yönündeki kapının üzerindeki kitabede:

Ilahi eyle rneke-i aleme ta rfız-i rüstahiz{Der-i alempenah-ı Hazret-i Sultan Osman

Küşad oldukça dest-i alem dergah-ı mennana{Açulsun daima nusretle bab-ı feyz-i hakani.

Çeşmeli sofa yönündeki kapının üzerindeki kitabede:

Çerh-i şeh-istan Sultan Osman Han-ı zi-şanın{Der-i ictaline rfı-sfıde şahan-ı felek dergah Küşada olup hemişe bab-ı lfıtfumüstemendane{Nigahban-ı ola dergahının hıfz-ı Huda her gah.

• III.    Murad geçiş sofası yönündeki kapının üzerindeki kitabede:

Tevecüh eyledi sultan Osman-ı felk-mesned{Açıl ey bab-ı devlet intisab-ı meymenet-makran Sen oldukça küşada lfıtf-ı şahenşah-ı alemle{Der-baht-ı adüv idbar ile ola her-dem varfın.

Murad odasının pencereye dönüştürüten kapısı üzerinde:

Adalet-menkabel Sultan Osman Han-ı zi-şan-kim{Odur gencine-ı Osmaniyanda gevher-i na-yab Bu gerdfın-i menzelet şahenşah-i asr-ı felek-cahın{Seza babında halka olsa mahü mihr-i alemtab; ayr. bkz. Şeref 1329: 10. Cüz, 585-586; Sakaoğlu 2002: 371.

219 Odanın kapısı üzerinde:

"Daver-i devr-i zaman Sultan Osman Han-kim/Yüz süren dergahına Dara ya ya Efridun olur

Lfıtf-i tab'ından yapub bu mesned-i şahaneyi{Südde-i valasına nisbetle gerdfın dfın olur; ayr. bkz. Şeref 1329: ıo. Cüz, 586; Sakaoğlu 2002: 371.

sonra 987-992/ıs8o-8s arasında inşa edilmiş olabileceğini ileri sürerler. Bunun da taşıyıcı sistemden anlaşılabileceğini söylerler. ²²⁰ M. Anhegger de Mimar Sinan'ın yaptığı sanılan hünkar safasının III. Murad odasından sonra yapılmış olabileceğini ileri sürer. Kanıt olarak da sofanın taşıyıcı duvarlarının, III. Murad odasının açık kemerleri arasını dolduran ayaklar üzerine oturtulmasını gösterir. Ayrıca, odanın iki açık kemeri arasındaki mermer şebekeli yuvarlak hafıfletme penceresinin sofa tarafından bugün de yerinde görüldüğü gibi kapatıldığına dikkat çeker. M. Anhegger, bu durumda sofanın inşaatından önce III. Murad odasının kemerleri ve hafıfletme pencerelerinin açık bir

Resim 77· Çeşmeli sofaya açılan kapı (Lev. 6/?3)

yola baktığını, açık olduğu anlaşılan

geçitten büyük bir taç kapı ile valide sultan cariyelerinin oturduğu kısma geçilebildiği ve bunun da hünkar safasının bu yüksek kapıyı örtmesi ile açıklanabileceğini belirtir. Yazara göre hamam ve civarındaki yapıların Mimar Sinan tarafından yapılmış olması mümkündür. Hünkar safasının

22oEldem-Akozan 1982: Lev. 128; "Hünkfır sofası III. Murad odasından 34 metre kadar daha ileri alınmıştır. Büyük kubbeler aynı hizada da olsalar, sofanın kubbesi önünde, bahçeye taşkın bir revak vardır. Bu hiza valide yatak odasına kadar devam ettirilmiştir. Devamına gelen daire· ler gene geriye alınmış ve III. Murad odası ile bir yüzde tutulmuştur. Böylece hünkfır sofasının önünde başlamak üzere, valide odalarına kadar devam eden örtülü bir teras meydana gelmiştir. Bu teras yalnız bir yerde, ortasında, Hazine odasıyla kesilmiştir. Buradan sonra, direklik ahşap olarak devam etmiştir. Hünkfır sofasının yapı şekli dikkat çekicidir. Kaide katı kemer ve ayakları ile üst kat duvarları arasında sanki hiçbir ilişki yoktur. Üst kat duvarları ise kesinlikle fazla in· cedir ve o büyük kubbeyi taşıyabilecek kalınlıkta degildir. Buna karşılık kubbenin ahşap oldugu söylenmektedir."

ise Sinan'ın eseri olmadığı kesindir.Z21 Anhegger safanın 17. yüzyılda Il. Osman tarafından yapıldığı düşüncesindedir.222 Araştırmacının bu önerisi daha önce de belirtildiği gibi Il. Osman'ın reformcu kişiliği ve Osmanlı devlet yapısında yapmayı planladığı radikal değişiklikler düşünüldüğünde olası görünmemektedir.223

Gülru Necipoğlu haremin ihtişamlı yapısının 16. yüzyılın sonlarına doğru yapıldığı görüşünü benimser. Necipoğlu 992/1585 tarihli bir hesap defterinde geçen sultanın "oda-i cedid"inin bugünkü hünkar safası olabileceğini söyler. Zira belgede, sultanın odasının perde ve tahtının örtülerinden söz edilmektedir.224 Yazarın ileri sürdüğü tarihten önce yapılmış olan 1584 tarihli Hünername minyatüründe hünkar safasma benzer bir yapı görülmemektedir. Ancak Necipoğlu, Seliniki'nin anlatısında geçen: "sarayı 'amirede müceddeden yapılan oda-ı hass ve hammarn-ı rahat-bahşa ve havzlar tamam olmagın teşrifbuyurdılar" 225 bilgisine dayanarak safanın ve onunla birlikte inşa edilen hamamın 992/1585'te tamamlandığını belirtir. Ayrıca 1002/1595'te hünkar safasının Mimar Davut tarafından onarıldığını da ekler.226

Haremin Haliç cephesinin yapılaşmasını bugüne kadar en kapsamlı olarak irdeleyen Gülsün Tanyeli, çalışmasında hünkar safası üzerine yapılan araştırmalarda eksik olan bakış açısını altyapı analizinin yeterince yapılmamış olmasında bulur. Tanyeli, bezerne ve kaplamayla örtülmeyen ve yapım sürecine ilişkin ayrıntıların yapı üzerinde en iyi okunabileceği yer olarak altyapı sistemini gösterir ve altyapının göz ardı

221 Anhegger 1986: 52; "Hamam ile havuzlu köşk arasında yaptığım incelemelerde 17. yüzyıldan önce nasıl bir bağlantı olduğunu kesinlikle saptamak mümkün olmamıştır. Sinan'ın yaptığı söylenen ve iki binayı birleştiren hünkar sofası, kesinlikle her iki binadan da çok sonra yapılmış olmalıdır. Binanın taşıyıcı temelleri bunu apaçık gösterir;" Anhegger 1986: 87.

222 Anhegger 1986: 61, 88.

223 Peçevi, Osman'ın başkenti değiştireceğine dair dedikoduların kasıtlı olarak çıkarıldığını söylüyor: "darüssa-ade ağasının teşviki ile padişahın, Mısır'ın merkezi Kahire'yi Osmanlı başkenti yapmak istediğini etrafa yaydılar" PeçevifBaykal 1992: 355; Ayrıca Osman'ın tahttan indirilme sürecinde yaşanan olaylar için bkz. Mehmed Bin Mehmedf Sağırlı 2000: 14-15.

224 Defterde "perde-i oda-i cedid der saray-ı cedid sahte" "perde-i pencere-i oda-i cedid-i hazret-i padişah-i alem penah" "nihaii-i taht-ı hazret-i padişah-ı alem penah" olarak geçiyor; BOA. KK. 2284. y. 43b, 49b. 225 Selanikifİpşirli 1999: 1/157·

226 Necipoğlu 200T 224-225.

edilmesi durumunda varılan sonuçların eksik olacağını söyler.227 Yazar altyapıda III. Murad odasını güneyde taşıyan ayağın diğer yöndekiler gibi bağımsız olmadığını ve güneybatı doğrultusunda uzanan bir duvarla birlikte aynı dönemde inşa edildiğini söyler. Buna göre söz konusu duvarın güneybatıda daha önceden var olan bir altyapıya yanaşıldığı için yapıldığını ve bu alt yapının da üste 1077/1667 tarihli çeşmeli sofayı (Lev. 6) taşıdığını belirtir.228

Hünkar safasının ne zaman yapıldığı ve burada daha önce hangi yapıların olduğu tartışılması gereken bir sorudur. Bu bağlamda G. Tanyeli, hünkar safasının bugünkü durumunun altyapıya uymadığını, bununla birlikte ana kemerierin oturduğu ayaklar dışında altyapıya uygunluk gösteren tek yerin ise güney köşedeki çıkıntı olduğunu söylemektedir.229 Oysa M. Anhegger, Tanyeli'nin belirttiği çıkıntının bezm-i alem valide sultanın yatak odası olarak 19. yüzyılda inşa edildiğini ileri sürmektedir.23° Ancak, Tanyeli bu yaklaşımın yanlış ve eksik olduğu görüşündedir. Buna göre III. Murad odası ile valide sultan odası arasındaki bölümün yani bugünkü hünkar safasının kapladığı alan en azından üç yapım evresi görmüştür (Lev. 24). Yazarın tezine göre, 16. yüzyılın ilk çeyreğinde burada bir kasır bulunuyordu ve daha sonra belki de haremin Topkapı Sarayı'na tümüyle taşınması sonucu büyüme gereksinimi karşısında ahşap bir yapı olmasından dolayı yıkılınası ilk akla gelen de bu yapı oldu. Bununla birlikte Tanyeli, bu yapının tamamen kagir olduğu ve belki de 16. yüzyılın başında İstanbul'u sarsan bir deprem sırasında yıkılmış olabileceğinin de gözden uzak turulmaması gerektiğini belirtir. ı3ı

Tanyeli, altyapının incelenmesi sonucunda doğruluğundan emin olunabilecek tek verinin ise hünkar hamamının bu kasırdan sonra yapılmış olduğu232 (Lev. 6/67) ve bunun da kasrı taşıyan eski altyapının bir 227 Tanyeli 1988: 148-149; Bununla birlikte Tanyeli "haremin yapılaşma sürecinin her noktasını aydınlatmanın, 17. yüzyıl ortasında geçirilen yangınlar ve depremler nedeniyle hemen hemen olanaksız" oldugunu da söylüyor.

228 Tanyeli 1988: 149.

229 Tanyeli 1988: 150.

230 Anhegger 1986: 89.

231 Tanyeli 1988: ıso.

232 Anhegger de aynı görüşü ileri sürmüştür; Anhegger 1986: 87.

kısmının üstüne hamamın oturmasından anlaşılabileceğini ileri sürer. Buradan yola çıkan Tanyeli eski kasır yıkıldıktan sonra bir kısmı üzerine hünkar hamamının yapıldığını ve diğer kısmın ise başka bir yapının inşası için kullanılmış olabileceği sonucuna varır. Dahası Altın Yol çinileri olarak bilinen 982/1574-75 tarihli üç adet çini panonun da belki de bu mekana ait olabileceğini ileri sürer. Oysa G. Necipoğlu panoların, II. Selim'in (15661574) yenilettiği Enderun hamarnı için yaptırılmış olduğunu söylemekte-dir.2ıı Tanyeli'nin varsayımına göre 16oo'lerin başında henüz bugünkü hünkar sofası ortada yoktu. 1616 yılına ait bir gravürde den hünkar sofasına benzeyen bir yapı görülmemekteydi2J4 (Lev. 26). İstanbul'u Galata tarafından betimleyen P. Van der Keere'nin çalışmasıneı5 doğru kabul etmemiz durumunda Tanyeli'nin tezi anlam kazanmaktadır. Sanatçı çalışmasında haremi tasvir ederken sadece büyük kubbeye sahip bir yapı göstermektedir. Bunun yanında yer alan daha küçük kubbeli mekanlar ile Adalet Kulesi de seçilebilmektedir. Zira Tanyeli bu gravürü örnek göstererek tezini desteklemeyi, dahası hünkar sofasının I. Ahmed odasından önce yapılmadığı sonucuna ulaşmayı amaçlamaktadır.2ı6 Keere'nih gravüründen yaklaşık otuz yıl önceki 998/1590 tarihli2J7 sarayı betimleyen başka bir gravürde de (Lev. 27) haremin mekanları içinde sadece büyük kubbesi ile III. Murad odası görülür. Burada harem, Murad odası yanından Adalet Kulesi'ne doğru uzanmaktadır. 1076- 81tr665-70 yıllarına tarihlenen Willem Wan de Velde'nin Topkapı Sarayı'nı betimlediği çalışmasında ise hünkar sofası yanında III. Murad odasıyla birlikte tasvir edilmiştir2ı8 (Lev. 28). Velde'nin bu panoraması hünkar sofasının görülebildiği en erken tarihli çalışmadır.

233 Sonraki yıllarda haremde yerleştirildikleri yerin ismiyle anılan Altın Yol çinileri İznik üretimi son derece kaliteli üç panodan oluşmaktaydı. Necipoğlu 2007: 147; Bugün bu panolar cariyeler avlusunda başkadın efendiler odasında depoda durmaktadır.

234 Van der Keere 1616; Yay. Rüstem Duyuran. "17. Yüzyılın Başlarına Ait Bir İstanbul Panoraması. " TOKB. Mayıs 1949: 19-24

235 Stockholm Devlet Arşivinde bulunan ve yaklaşık 2,17 m. boyunda ve 0,33 m. eninde olan Keere'nin bu eseri, İstanbul'u Galata tarafından Üsküdar'dan Eyüp'e kadar betimlemektedir; Duyuran 1949: 19-24. 236 Tanyeli 1988: 153.

237 Avusturya Ulusal Kitaplığında bulunan bu eser Viyana I adıyla bilinmektedir. 172 varaktan oluşan ve 159 resim bulunan bu allıümde Galata tarafından İstanbul'u betimlemesi albüm dışındadır; Bkz. Necipoğlu 200T 360; Metin And. 16. Yüzyılda İstanbul, Kent, Yaşam, Günlük Yaşam,, Istanbul: Akbank, 199r 22-25.

238 Eldem -Akozan 1982: Lev. 164.

Tanyeli, hünkar sofasının tam olarak ne zaman yapıldığını söylemenin kolay olmadığı, ancak 1017/16o8'den önce yapılmadığı görüşündedir. Dahası 1072/1662 ve 1076/1665 yıllarında meydana gelen büyük yangınlardan önce de yapının olmadığını ileri sürer. Haklı olarak Tanyeli, eğer her iki yangında böyle bir büyük yapı yanmış olsaydı en azından dönem kaynaklarında bu konuda bilgi verilmesi gerektiğini belirtir.239 Bu bağlamda iki büyük yangının tanığı Eremya Çelebi ve 1076/1665 yangını hakkında bilgi veren Silahdar'da böyle bir yapı hakkında bilgi bulunmaz. Eremya, 1072/1662 yangınında yanan yerler arasında valide sultan odasının adını verir ancak başka bir mekan ismi saymaz. 1076/1665 yangını hakkında bilgi veren Silahdar ise haremde yanan yerlerin isimlerini sayarken hünkar sofasından bahsetmez. Her iki durum da Tanyeli'nin tezini destekler görünmektedir.

Tanyeli, hünkar sofasının hemen önünde yer alan revağın geçirdiği evrim için de; öncelikle büyük yangın sonrasında hünkar sofası ve onun önünde I. Ahmed odasından valide sultan dairesine dek uzanan iki dar ve altı geniş açıklıklı kemerden oluşan bir bölüm olarak yapıldığı görüşündedir. Bu dönemde revağın I. Ahmed odası tarafındaki iki dar açıklığı hariç öteki birimleri eş yükseklikteydi ve henüz revak hünkar sofasıyla birleştirilmemişti, örtüsü de önde sütunlara arkada da masif bir duvara oturan kemerlerle taşınmaktaydı (Lev. 24). Tanyeli'ye göre bu sistem çok uzun süre devam etmedi ve belki de on yıl bile geçmeden hünkar sofasıyla önündeki revağın üç birimi birleştirildi. Bunun yapılabilmesi için de sofayı revaktan ayıran güneydoğu duvarını yıkmak gerekti, onu yıkınca da revağın örtüsü artık taşınamayacağından yükseltilerek, bir yönde yıktırılan duvarı sınırlayan askı kemeri tarafından taşınan demir kirişlere oturan yeni bir örtü sistemi yapıldı. Böylelikle de özgün eşik revağın üç birimi yükseltilerek hünkar sofasına katılmış oluyordu. Tanyeli, bu değişimin olasılıkla I076-1091/1665-168o arasında gerçekleştiğini ileri sürmektedir. Buna kanıt olarak da 1091/168o tarihli Grelot'un gravüründe revağın bugünkü yükseltilmiş durumunda resmedilmiş olmasını gösterir (Lev. 29)!40

239 Tanyeli 1988: 154.

240 Tanyeli 1988: 156-157·

Sofanın işlevi

Yukarıda tartışılan hünkar sofasının yapım tarihi sorununun yanında sofanın hangi amaca hizmet ettiği ve neden yapıldığı da tartışılması gereken bir konudur. Zira III. Murad'ın kendisi için yaptırdığı odadan önce ve daha sonra da hüıikar sofasının24' yapınıma kadar geçen sürede böyle büyük bir mekanın yapılmasına duyulan ihtiyacın nedenlerinin tartışılması daha anlamlı olacakhr.

• A. Şeref, eskiden "hünkar sofası" denilen bu yerin "Haremi-i Hümayun'un en zengin en muhteşem bir mevkii" olduğunu söyler. Tarihçi bu mekanın padişahların zevk ve sefasının gösteren bir yer olduğu görüşün-dedir.242 Bununla birlikte sofada bulunan şirvanın alt katının kadın efendiler ve sultana ait olduğunu, belli zamanlarda burada toplanıldığını ve padişahın da özel yerine oturarak eğlenceleri izlediğini belirtmektedir. Tarihçinin hadım ağalarından naklettiği bir olayda geçen ve kubbeye asılı olan bir topa sıçrayarak tutulmaya çalışılan oyunun gerçek olup olmadığı ise bilinmez.243 Ancak mekanın ilk yapıldığı dönemde ve daha sonraki süreçte törensel bir işlevi olduğu kesindir. M. Anhegger benzer bir tutum ile sofanın oturma, kabul ve müzik salonu olarak kullanıldığını söyler. Orta oyunları, karagöz gösterileri gibi seyirlik oyunların da bu salonda oynandığını belirtir. Buna göre, padişah ailesinin tüm fertleri ile toplanabildiği en büyük ve görkemli sofa hünkar sofasıdır.244 N. Sakaoğlu da bu mekanı, haremin muayede (bayram), toplantı, hatta eğlence yeri olarak tanımlar.245

241 Bu mekan ayrıca divan yeri, muayede sofası, büyük oda olarak da bilinir; N. Sakaoglu mekanın en son aldıgı ismin hünkar sofası oldugunu söylüyor; Sakaoglu 2002: 367.

242 Şeref 1329: 9· Cüz, 524-525; "topkapu sarayının terkine kadar burada ne kadar parlak aheng icra' olundugunu ve ne kadar zevk ve safalar sürüldügünü hatıra tebadür etınemek gayr-i kabildir. "

243 "Hanende ve sazendelere mahsus olan şirvanın aşagısı kadın efendiler ve selatin hazretine mahsus imiş. Zaman-ı mu'ayyenede bunlar orada ictima' ve padişah mevki' mahsusuna cülus ederek icra'i zevk ve şadiye ibtidar olunur ve yüksek bir mevki'de gayet güzel sadalarla icra' olunan teganniyat-ı ruh nevazenin ali kubbeye çarpmasından hasıl olan tanin-i ahengdar kalbieri müstagrak-ı zevku meşarebi inhisar eyler ve padişahın mevki'nin sakfı olunan asılub el'an mevcud bulunan billur topun sıçranarak tutulması hakkında cevariye icra' ettirilen müsabaka ise bu zevk ve süri'ıra başka bir parlaklık ve sefa verir imiş. Bu topun o suretle padişahların zevk ve safasma bir alet-i mahsusa oldugunu o zaman idrak eden hadım agalarından rivayet beyan ediyorlar;" Şeref 1329: ı o. C üz, 585.

244 Anhegger 1986: 89-91; M. Anhegger, çalışmasının başka bir yerinde sofanın zamanla genişleyen padişah ailesinin belli günlerde bir araya toplandıgı kabul salonu işlevini üslendigini söyler; Anhegger 1981: 27. 245 Bununla birlikte N. Sakaoglu, Dolmabahçe Sarayı Muayede Salonunun tasarımında bu mekandan esinlenildigini söyler; Sakaoglu 2002: 367-368.

Levha 24· Gülsün Tanyeli'nin alt yapının yapım evrelerini gösteren planı; Tanyeli ıg88.

253

Levha 2S. Gülsün Tanyeli'nin Harem'in Haliç cephesi planı; Tanyeli 1988.

²54

Levha 26. Haliç tarafından Topkapı Sarayı görünümü, P. Van der Keere 1616 İstanbul panoraması

Levha a;. Haliç'ten Topkapı Sarayı’nın görünümü, yaklaşık 1590. Viyana Nationolbibllîothek. Cod 8628, y. 159b, 160a.

Levha 28. Willem Van de Velde, Haliç'ten Topkapı Sarayı Görünümü, ı665-70, Özel Koleksiyon; Eldem-Akozan 1982.

²57

Lev h a 29, Guillaume-Joseph C relot Relation nouvelle D’un Voyage De Constantinople. Paris 1680.

• G. Necipoğlu, sofayı tahta oturan sultanın huzurunda resmi tören ve bayram kutlamalannın yapıldığı, haremin toplantı mekanı olduğunu söyler. Buna göre sultan bayramlarda içoğlanlanyla eski has odada (üçüncü avluda) bayramlaştıktan sonra, kadınlarla burada buluşuyordu. Yazann bu yaklaşımı akla sofanın inşasında kadınların oynadığı rolü getirir. Zira böyle bir mekanın yapılmasına duyulan ihtiyacın olasılıkla 16. yüzyılın sonundan itibaren olma ihtimali bu dönemde kadınların özellikle de valide sultanların artan gücüne paralel olarak haremin ön plana çıkmasıyla ilgilidir. 17. yüzyılın sonlannda La Croix, hünkar safasında düzenlenen bir töreni şöyle tasvir eder: " Sultan, kadınlar has odası safasının köşesine konmuş küçük bir tahtta oturur, o güzel tutsakların hepsi ona saygı göstermek için kendilerini tanıştıran valide sultanın maiyetinde oraya giderdi."246 17. yüzyıla ait bu aniatı göstermektedir ki hünkar sofası kadınlar ile erkekleri bir araya getiren önemli bir işlev görmekteydi. Buna benzer bir töreni daha önceki yıllarda Domenico Hierosolimitano da ayrıntılı olarak anlatır:

sonra Grand Signor kalkar ve büyük bir odada toplanmış, kendisini bekleyen hanım sultanlada bayramiaşmaya gider. Sultanın gelmesi üzerine hepsi kalkar ve hafifçe eğilir; onu neşeli sözlerle selamlayarak bayramını kutlarlar, o da hiç yanıt vermeden onlara gülümseyerek bakar ve olan kadınların sayısı kadar, bir birinin aynısı mücevherler taşıyan bir hadıma döner ve kendi elleriyle, her birine eşit olarak, bir torba altın parayla birlikte birer tane mücevher verir, onların da böylece kölelerine verecek parası olur.247

• III. Murad'ın hekimi Hierosolimitano'nun anlattığı törenin geçtiği yerin hünkar sofası mı yoksa haremde başka bir mekan mı olduğu açık değildir. Ancak bu tarihi aktarım sultanın harem halkıyla birlikte olması için gerek duyulan bir mekanın varlığını açıkça gösterir. Yukarıda da belirtildiği gibi 17. yüzyılın sonlarında La Croix hünkar sofasını kadınların has odası olarak tanımlamaktadır.248

246 Akt. Necipoğlu 200T 226.

247 Akt. Necipoğlu 200T 226.

248 Akt. Necipoğlu 200T 226.

Hünkar sofasının yanında bulunan ocaklı sofa ise padişah ailesinin toplanıp hünkar sofasına geçmek üzere bekledikleri geçiş sofası olarak tanımlanır (Lev. 6j81). Hünkar safasında ocak bulunmadığından, ocaklı sofadan alınan ateş dolu mangaHar ile sofayı ısıtmanın mümkün olduğu söylenir.249 Ocaklı sofanın valide sultan taşlığına bakan kapısının önündeki binek taşı da padişahın evinden çıkarken ya da evine geldiği zaman burada attan ata inip bindiğini gösterir.

İkinci bölümde "Osmanlı Sarayında Siyaset Oyunları: " IV. Mehmed Dönemi (1648-1687)" başlığı altında üzerinde durolduğu gibi 17. yüzyılın başına gelindiğinde sistemdeki değişiklik, on üç kuşak aralıksız devam eden babadan oğula geçen tahta çıkma geleneğinin terk edilmesine yol açmış ve sistemdeki değişim sonrasını izleyen, şiddetli çatışmaların yaşandığı bu dönemde, padişahın çevresinde bulunan güç dengesinde de bir değişiklik olmuştu. Bu değişirnde iki siyasi figür ön plana çıktı. Bunlar "valide sultan" ve "darüssaade ağası"ydı. Hiç kuşku yok ki her iki siyasi figürün ön plana çıkmasında en önemli etken şehzadelerin sancağa gönderilmeyip artık haremde yaşamaya başlamasıydı. Böylece ilerde tahta çıkacak olan padişah münzevi bir yaşama itilmiş ve halktan koparılmış oluyordu. Halktan kopan padişah artık valide sultan ve darüssaade ağalığı makamına gelenlerle daha yakın olacakh. Gelişen olaylar ve şartların olanak tanıdığı ölçüde konumu yükselen valide sultan ve darüssaade ağaları oyunun oynanacağı yeri de belirledi. Artık "harem" oyunun oynandığı yer olmuştu.

Ancak unututmaması gereken 17. yüzyıldaki bu değişim öncesinde de kadınların siyasi olarak güçlenmeye başlamasıdır. Özellikle 17. yüzyıl öncesinde Osmanlı diplomatik faaliyetlerinde göze çarpan Hürrem, Nurbanu ve Safiye sultanlar sonraki sürecin hazırlayıcısı olmuşlardır. Belki Hürrem, valide sultan olmadı ancak Nurbanu ve Safiye sultanlar valide sultan oldukları dönemlerde siyasi olarak önemli bir rol oynadılar. Kudretli her üç kadının oynadığı rolü 17. yüzyılda Kösem ve Turhan sultanlar üstlendi. Kadınların ve bununla birlikte darüssaade ağalannın önlenemez yükselişi, yaşam alanları olan haremin de ön plana çıkmasını kaçınılmaz kıldı. Kadınların oynadığı rol neredeyse hiç değişmeden devam etti. Nasıl

249 Anhegger 1986: 27.

260        MURAD'DAN MEHMED'E TOPKAPI SARAYI HAREMi'NDE YENi MEKANLAR VE ÜNARIMLAR

Hürrem Sultan kendi çocuklan için iktidar mücadelesi oyununu oynadıysa, ondan yaklaşık yüz yıl sonra ölen Kösem Sultan da hayatına mal olmasına rağmen aynı iktidar oyununu oynadı. Ancak sahnelenen oyunda kendi çocuklarını tahta çıkarmaya çalışan bu iki güçlü Osmanlı kadını bir yandan da kendi geleceklerini garanti altına almaya çalışıyorlardı. Oyunda ortak olan bir şey vardı o da sahne: Harem.

Sahnede valide sultanlar önemli oyunlar sergiliyorlardı. Bunlardan biri de hiç kuşku yok ki yönetime destek vermeleriydi. Dikkat çeken ise oyunun oynanmaya başlandığı günden itibaren yıllar geçse de rolü üstlenenin aynı ciddiyet ve özenle rolüne sadık kalmasıydı. Buna en güzel örnek ise Safiye ve Turhan sultanlardı. Selaniki ıoo7/1598'de Valide Safiye Sultan'ın savaş hazırlıklan için kaynak sağladığını söylüyor.ıso Yaklaşık yetmiş yıl sonra öncüllerinin sahneledikleri oyunda olduğu gibi bu defa Turhan Sultan aynı rolü oynuyordu. 1070/1659'da bizzat IV. Mehmed'in ziyaret ettiği Çanakkale Boğazı'nı koruyan iki kaleyi yapması Safiye Sultan'ın rolünü kusursuz olarak devam ettirdiğini göstermektedir.ısı İki olay valide sultan makamına gelen kişilerin ülkenin selameti için bunalım dönemlerinde ellerindeki tüm imkanlan seferber etmekten geri durmadıklarını da göstermektedir. Valide sultanlar diplomaside de önemli bir rol oynamayı ihmal etmediler. Dahası yönetimdeki kimi atamalara doğrudan müdahale etme gücünü gösterdiler. Daha önce de üzerinde durolduğu gibi Tarhuncu Ahmed Paşa'nın vezirliğe getirildiği süreçte Turhan Sultan'ın oynadığı rol bunun en iyi örneklerinden biridir. ısı Görülen o ki ülke yönetiminde etkin rol almaktan geri durmayan bu güçlü Osmanlı kadınlan kendi oluşturdukları sahnede oldukça başarılı bir oyun sergilediler.

Hünkar sofası valide sultanların elde ettikleri siyasi gücün haremdeki en önemli yansımasıdır. Dahası mekanın yapıldığı yer ve özellikle de büyük ölçekte yapılmasının altında yatan neden belki de onun üstlendiği işlevden kaynaklanmaktaydı. Tahta çıkan padişahların yaşlarının küçük 250 "valide·i padişah hazretleri rah·ı gazaya mal·! hasenanndan virdüklaridür... saadetdestgah halis malından iki klse altun çıkarup, top arabaları tecdld olunup...." Selanikijlpşirli 1999: Il/790.

251 Abdi Paşa/Derin 2008: 280. Safiye ve Turhan Sultan benzerligine L. Peirce de deginmiştir. Peirce 2002: 280-28!.

252 Bkz. Bölüm 2.

olması ve onların yerine karar veren siyasi güçlerin de haremde yaşıyor olması bunu açıklayabilir. Ayrıca tahtta oturan sultanın huzurunda resmi törenierin ve bayram kutlamalarının yapılması da sofanın öneminin bir göstergesidir.253 Bilindiği üzere daha önceleri bayram törenleri ikinci avluda yapılıyordu ve padişah ikinci bir tören için harerne geçmiyordu.

Sofanın haremdeki konumu da dikkat çekicidir (Lev.4/38). Bir yanda valide sultana diğer tarafta ise sultana ait mekanlar. Bu konum sofanın kadın ve erkekleri bir araya getiren bir mekan olduğunun açık göstergesidir. ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kadınların padişah üzerindeki nüfuzunun artması ve buna 17. yüzyılda sistemin de izin vermesi birçok sonuç doğurdu. Görülen o ki haremde doğurduğu sonuç ise hünkar sofasıydı. Sofa, kadınların sultan üzerindeki etkisini devam ertirmek için kullanılan bir mekan olmalıydı.

Sonuç olarak tarihi aktarırnların da gösterdiği gibi hünkar sofası padişahın kadınlarla bir araya geldiği bir yer olup yapılışından itibaren bu amaçla kullanılmış olmalı. Olasılıkla kadınların siyasette artan gücüne paralel olarak padişahla bir araya gelebilecekleri bir yere duyulan ihtiyaç bu mekanın yapımını zorunlu kıldı. Zira sofanın yapıldığı yer de göz önüne alındığında belki de haremde bundan daha iyi bir yer bulunmamaktaydı. Hiç kuşku yok ki bir tarafta hamama açılan kapı (Lev. 6/69) diğer tarafta şadırvanlı sofa (Lev. 6/73) ve III. Murad odasına giden yollar (Lev. 6/74 ) bu mekanı daha işlevsel bir duruma getiriyordu. Has odadan harerne gelen padişah önce odasına uğrayıp daha sonra da buraya geçebiliyordu. Bununla birlikte valide sultan odasının da bir koridorla buraya bağlanması sofayı işlevsel bir hale getiriyordu. Haremde bu mekandan başka birçok yere bağlanan sadece valide sultanın kullandığı oda vardı.

Anlaşılan o ki ı6. yüzyılın son yarısından itibaren haremin artan gücünün yanında bir de şehzadelerin haremde eğitim görmeye başlamasının harem halkıyla daha sonra tahta çıkması olası padişahlar arasında bir bağ oluşturdu ve bunun sonucu olarak da ortak bir mekan ortaya çıktı.

253 Hünkar sofasının padişahın eglendirildigi mekan oldugu yolundaki görüşler için bkz. Şeref 1329: 9· Cüz, 524-525; Uzunçarşılı 1988: 36; Anhegger 1986: 27, 89-91; Necipoglu 200T 226; Sakaoglu 2002: 367·368.

Gücü elde tutmaya yönelik bir oyunun oynandığı ortamda tarafların farklı yollar geliştirmesi doğaldı. Taraflar arasındaki rekabetin en önemli hedefi de sultandı. Daha önce üzerinde durolduğu gibi Naima'nın aktanınında geçen ve ıo64/1653'te meydana gelen olayda haremin etkin güçlerinin sultanı kaybetmemesi adına verdikleri mücadele bunun en güzel örneğiydi. Sonuçta kazanan harem olmuştu.254

Hünkar sofası, üçüncü avluda bulunan has odanın yerini tutuyordu. Sultanın, Arz Odası ve has odada olduğu gibi bir köşeye konmuş yastık döşeli tahtı (Res. 75) ve has odada çini kitabelerde yazılı olan ve peygamberin mucizelerini anlatarak onu yücelten "kaside-i bürde" bulunuyorsa, hünkar sofasındaki çini kitabelerde de bunlar tekrar edildi. Dahası Enderun halkı sultan ile has odada harem halkı da hünkar sofasında bayramlaşıyordu. Ancak zamanla Sofa, has odanın yerini aldı ve yönetimin kalbi harem olurken sofa da bu süreçte üzerine düşen görevi yerine getirdi.

"Murad'tan Mehmed'e Topkapı Sarayı Haremi'nde Yeni Mekanlar ve Onarımlar" başlığı altındaki bölümde üzerinde durolmak istenen bu süreçte haremde meydana gelen değişimi ortaya koyrnaktı. Bu dönemin başlangıcını oluşturan III. Murad'ın tahta çıkmasından kısa bir süre sonra başlattığı255 ve eskisinin üç katı büyüklüğe gelen haremin yenileme projesi bir tercihin sonucuydu. III. Murad atalarının yaptığı haremi küçük bulmuş, daha büyük ve daha sağlam yapılmasını buyurmuştu. Aradan geçen doksan yıla yakın bir süre sonra bu defa IV. Mehmed de dedesi gibi bir yenileme projesi başlattı. IV. Mehmed belki ıo76Jı665'te meydana gelen yangın son-rasında256 zorunluluktan böyle bir girişimde bulundu. Ancak projenin ilk uygulamasını beğenmeyip daha sonra yeniden yapılmasını istemesi bunu bir tercihe dönüştürdü. Mehmed'in mimari etkinliği sonrasında haremin özgün yapısı değişmedi, ancak önemli bir onarım geçirdi.

254 Bkz. Bölüm 3.6.

255 Bkz. Bölüm 4.1

256 Bkz. Bölüm 4-3-2

SoNuç

Osmanlı hanedan üyelerinin yaşadığı Topkapı Sarayı hareminin ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ön plana çıkmasından sonra, 17. yüzyılın başından itibaren etkin bir güç olmaya başlaması haremi iktidar oyunları oynanan bir sahneye dönüştürmüştür. Hiç kuşku yok ki 17. yüzyılın başında Osmanlı Devleti'nde tahta çıkma geleneğindeki farklılığın sonucu olarak yerleşik düzenin değişiminin Osmanlı hanedam içindeki iki gücün kaderini etkileyeceğini kimse bilemezdi. Dahası bu iki fıgürün elde edecekleri gücün geleceğinin birbirine bağlı olacağı da düşünülemezdi. Valide sultan ve darüssaade ağalarının önlenemez gücünün' ardında yatan nedenlerden biri olarak kabul edilen yüzyılın başındaki değişim, iki siyasi fıgürün yaşam alanı olan haremin ön plana çıkmasında da en önemli nedendi. Tebaanın hanedan ailesine bakışının yanında bir de sahnenin değişiminin doğurduğu atmosfer siyasi mücadelelerin daha şiddetli yaşanmasını kaçınılmaz kılacaktı. Yüzyıllardır oynanan oyunda figürlerin değişiminin yanında asıl önemli olan hiç kuşku yok ki oyunun oynandığı yerin farklılığıydı. Saray, hatta harem büyük trajedilerin yaşandığı bir mekana dönüşmüştü.

Şiddetli rekabetin yaşandığı haremde ikamet eden valide sultan ve darüssaade ağalarının yükselişi yaşam alanlarındaki değişimin yanında, mekanlarının da daha ihtişamlı olmasına yol açmıştır. Haremdeki mekanlarda görülebilen en önemli ayrıntı mekanlar arasındaki kalite farklılığıdır. Hünkarın ve ona yakın hane halkının ihtişamlı ve gösterişli odalarına karşılık, hadım ve cariyelerin tevazu ve itaat öğrendiği karanlık, penceresiz ve özensiz odaları kesin bir zıtlık oluşturur. Günümüzde ziyaretçiler araba kapısından girdikten sonra her geçilen mekan sonrasında daha ihtişamlı ve daha özenli odalada karşılaşırlar.

Haremde yaşayan hane halkının yaşam alanlarındaki bu farklılık bu çalışmada da üzerinde durulan statüyle doğrudan ilgilidir. Saray ailesine mensup olanların iktidarın merkezine yaklaştıkça ve saray kadernelerindeki

I Bkz. Bölüm 2.2 ve 2.5.

konumları yükseldikçe yaşam kaliteleri de buna bağlı olarak arttı. Bugün haremde hünkar ve ona yakın olanların havuzlu balıçelere bakan, içinde çeşmelerin ve ocakların bulunduğu odalarla hizmetli kesimin kullandığı odalar arasındaki fark hiç kuşkusuz statü farkından kaynaklanmaktaydı. Sultan kendisine ayrılan kubbeli ve içi tamamen çinilerle kaplı gösterişli odayı kullanıyordu. Onun hemen arkasında annelik rolünün sağlamış olduğu avantajla valide sultanın odaları geliyordu. Ancak her ne kadar sultanın mekanlarından daha az gösterişli ve küçük olsa da kimi yönüyle valide sultan odaları daha ayrıcalıklı olabiliyordu. Valide sultana her yere ulaşma imkanı veren mimari örgütlenme onu bir anlamda haremin hakim gücü konumuna getiriyordu.2 Valide sultanın hemen altında sultana bir çocuk veren hasekilerin kaldığı daha küçük ancak kubbeli mekanlar onların ikincil rollerini gösteriyordu. Cariyelerin birden çok kişiyle birlikte paylaşmak zorunda kaldıkları koğuşlar da harem içindeki yerlerinin açık bir göstergesi gibiydi.

Haremin mimari örgütlenmesine bakıldığında kara ağaların, cari-yelerin ve diğer yaşayanların tüm ihtiyaçlarını karşılayacak bir örgütlenme açıkça görülür. Haremin kendi ihtiyaçlarını karşılayacak bir örgütlenme burada yaşayan hane halkının dışa bağımlılığını hatta kendi içinde de birbirine bağımlılığını ortadan kaldırarak kendi sınırları içinde yaşamasına olanak tanır. Hiç kuşku yok ki bu mimari örgütlenme bilinçli bir tercih sonucudur ve neredeyse haremde yaşayanların sınırlarını da belirler. Haremin mevcut mimari örgütlenmesi sarayın genel yapısıyla da örtüşür. Sarayın birinci, ikinci ve üçüncü avlu sisteminin haremde de uygulandığı görülür. Kara ağaların kullandıkları yere birinci avlu denilebilir ve buraya harem halkının neredeyse tamamı girebilmekteydi. Cariyelerin kullandığı yer ise ikinci avlu gibiydi. Buraya kısmi bir giriş olmaktaydı. Valide sultan odası ile padişahın kullandığı mekanlar ise sarayın üçüncü avlusuna benzemektedir. Buradaki valide sultana ait mekanlar üçüncü avludaki babüssaade kapısı gibi bir işlev görür. Tüm bu örgütlenme doğrudan valide sultanın haremdeki siyasi varlığıyla örtüşür.

Hiç kuşku yok ki Osmanlı tebaası için padişah ve ailesi çok önemliydi. Sultan ve ailesinin gerektiği gibi davranmaları imparatorluğun geleceği

• 2    Bkz. Bölüm 3·3·

için temel unsur olarak kabul edilirdi. Zira sultan hanesinde düzen bozulduğunda, her şeyin bozulacağı düşünülürdü.3 Bu nedenle aile içinde bir düzen olmalıydı. Tebaanın bu beklentisi doğal olarak hanedan üyelerinin sınırlarını çizmekteydi. Sınırları çizili bir hayat yaşayan Osmanlı hanedan ailesi kendi yaşam alanlarında oluşturdukları kuralları uygulamak zorundaydı. Haremde sınırlar belirlenirken sadece burada yaşayanların alanı belirlenmiyor, aynı zamanda tebaanın da görmek istediği bir aile ortamı oluşturulmaya çalışılıyordu. Kabul edilmelidir ki bu durum haremde yaşayanlara ağır bir rol biçiyordu. Osmanlı hanedan üyesi olmanın getirdiği bir bedeldi bu.

Kuralların sıkı ve hiyerarşinin katı bir şekilde uygulandığı bir yerde sınırları en iyi belirleyen hiç kuşku yok ki "kapı"lardır. Gaston Bachelard, "kapı"yı yarı açık bir kozmosa benzetir. Kapı adı altında çözümlenmesi gereken birçok düş olduğunu söyler. Dahası temel bir imge, istekleri, iç dürtüleri, varlığı en gizli yerine varıncaya kadar açma dürtüsünü, içine kapalı tüm varlıkları açma isteğini bir araya toplayan bir düşün kökeni olarak tanımlar.4 Bu bağlamda haremde kapılar ardında yaşanan dünyada birçok hayal kurulduğu gibi, birçok da hayat son bulur. Kimi zaman kapı bir statüyü belirlerken, kimi zaman sınırları hatırlatır. Mimari ve politik açıdan önemli bir yere sahip olan kapı, haremde yaşayanların hiyerarşik yapısını mimari örgütlenmede belirleyen bir öğe olarak karşımıza çıkar. Haremin kapılar açılarak ulaşılan avlu sistemi mimari örgütlenme içinde bir bütünlük sergiler. Geçilen her kapı ardında daha da özelleşen ve hiyerarşik bir gruplaşma sürekliliği gösterir.

Elbet kabul edilmedir ki kapı, haremde güvenliğin ve korumacılığın en temel simgesidir. Ancak haremdeki kapılar arkasında yaşayanların statüsünü de tanımlar. Birkaç kapı aşılarak ulaşılan mekanlar daha önemli kişilere aittir. Araba kapısından harerne girildiğinde kara ağalar taşlığına (Lev. 6/A) geçmek için üç kapının aşılması gerekir (Lev. 6fı, 13).5 Üç kapı arası geçilerek ulaşılan harem, girilen yerin önemini de hissettirir. Kara ağalar taşlığının bittiği yerde yine iki kapı çıkar karşımıza (Lev. 6/ 23, 25). Bu iki kapıdan birincisi (Lev. 6/23) daha önce de üzerinde durulduğu gibi

• 3    Peirce 2002: 353·

• 4    Hachelard I95T 235-236.

• 5 Planda araba kapısı görünmemektedir. Bir no'lu kapı dolap kubbesinden şadırvanlı sofaya geçilen kapıdır. Bundan önce bir kapı daha vardır.

haremin kadınlar bölümüne girişi sağlayan ilk kapıdır, üzerindeki kitabe de girilen yeri tanımlar: "Ey iman edenler! Yemek için çağrılmaksızın ve yemeğin pişmesini beklemeksizin [vakitli vakitsiz] peygamberin evlerine girmeyin. (3J:53)·" Bu kapıdan sonra gelen ikinci kapıdan ise harerne girilir (Lev. 6 j26). Girilen yerin doğusunda, kuzeyinde ve güneyinde yine üç kapı bulunur. Ancak bu kapıların her biri farklı yerlere farklı statüdeki harem halkının geçişine izin verir. Doğu yönündeki kapı (Lev. 6j27) arkasında uzun bir koridoru barındırır. Altın Yol olarak bilinen yolun başlangıcındaki kapı üzerinde "Size selam olsun! Tertemiz oldunuz. Haydi, ebedi kalmak üzere buraya girin 3973)" yazılıdır.6 Daha önce de belirtildiği gibi bu yolu şehzadeler ve onları okula getiren kara ağalar kullanıyorlardı. Zira şehzadelerin eğitim için geldikleri okulun girişinde -aynı zamanda darüssaade ağasının kullandığı mekanlar- kapı üzerindeki kitabede de aynı ayet yazılıdır (Lev. 6j2o). Kitabeler güzergahı kullanacak olanlara yol gösterir.? Kuzey yönündeki kapı (Lev. 4/30) arkasında valide sultan taşlığını saklar. Kapı üzerindeki kitabe arkasında sakladığı dünyanın kimin tarafından kullanıldığına işaret eder: "İşte ben, hem benim, hem sizin Rabbiniz olan Allah'a dayandım, n:s6." Sultanın kullandığı bu kapıdan geçildikten sonra girilen taşlıktan (Lev. 6/C) kuzeye doğru yüründüğünde ocaklı sofanın (Lev. 8o) kapısı önüne gelinir. Kapının üzerinde "kelime-i tevhid" yazılıdır. Kapıdan ocaklı sofaya girilir (Lev. 8ı). Sofanın içinde üç ayrı yere açılan üç kapı bulunur (Lev. 6/79, 82-83). Kapılardan doğuda olan, başkadın ve hasekilerin odasına (Lev. 6j82), kuzeydeki kapı şehzadelerin odalarına (Lev. 6/83) kuzeybatıdaki kapı ile de (Lev. 6/79) "çeşmeli sofaya" geçilir (Lev. 6/76). Kapı üzerinde: "sultanın gölgesi, Allahın gölgesi gibidir" yazar.8 Bu kapının hemen karşısındaki kapıdan (Lev. 6/73) geçildiğinde "hünkar sofa"sına ulaşılır. Hünkar sofasına ulaşabilmek için tam on kapı geçmek gerekir ve geçilen her kapı sonrasında da daha ihtişamlı bir yere ulaşılır. Padişahın kullandığı bu yol güzergah üzerindeki kitabelerde bulunan yazılar sultanı meşrulaştırmasının yanında kendi hanesinde yaşayanlara da onun gücünü hatırlatır.

6 Zümmer Süresi 73· Ayette girilmesi istenilen yer cennet olarak belirtiliyor.

7 Şehzade mektebinin ikinci kat kapılarının birinin üzerindeki kitabede de aynı ayet yazılıdır.

8    Hadis·i Şerif: "zillu sultan ke zıllulah;" [Taberani].

Dikkat edildiğinde hiyerarşik bir yapı açıkça görülmektedir. Zira valide sultanın kullandığı rnekanlara girişte de aynı hiyerarşi ile karşılaşılır. Valide sultan taşlığından (Lev. 6jC), valide sultanın kubbeli büyük odasına (Lev. 6/54) kadar üç kapı aşılması gerekir. Yine cariyeler taşlığından (Lev. 6/C) valide sultan odasına geçmek için dört kapıdan geçilir. Haremin bu iki önemli fıgürünün -sultan ve valide sultan- kullandığı rnekanlara ulaşmak için aşılan bu kapılar hiyerarşik yapıyı açıkça gösterirler. Görülen o ki birbiri ardına açılan kapılar ulaşılan yerde ikamet edenin statüsünü de açıkça ortaya koyuyor. Kara ağaların koğuşuna bir kapıyla ulaşılırken (Lev. 6/17), darüssaade ağasının odasına girebilmek için iki kapının geçilmesi gerekmektedir (Lev. 6j2o).

Öte yandan haremde bulunan her bir mekanı kullanana, bulundukları mekandaki kitabelerle taşıdıkları sorumluluk hatırlatılır. Bu sadece alt kademedeki cariye ve hadımlar için geçerli değildir. Sultanın kullandığı mekanlarda da ona konumu ve taşıdığı sorumluluk hatırlatılır. Mesela, sultanın harerne atla girdiği Büyük Bini Kapısı (Lev. 6/4) üzerinde yer alan kitabede sultana, insanlara adaletle hükmetmesi öğütlenir.9 Adaleti simgeleyen ve Adalet Kulesi olarak bilinen kulenin kapısında ise yine sultan, adaletli olması konusunda uyarılır'0 (Lev. 6/3)- Valide sultan taşlığına giriş kapısı üzerinde yer alan ve yukarıda da üzerinde durduğumuz "İşte ben, hem benim, hem sizin Rabbiniz olan Allah'a dayandım" ayetle de sultan yüceltilir."

Kara ağalar koğuşunun giriş kapısı üzerindeki Nisa süresinin 58. ayeti: "Müminler kardeştirler, o halde kardeşlerinizin arasını bulun, barıştırın" (Lev. 6j17) burada yaşayanların birlik ve beraberlik içinde yaşamasını öğütler.'2 Kara ağalara ait caminin şadırvanlı sofa tarafındaki kapısı üzerinde yer alan "emanetleri mutlaka ehline veriniz"'3 (Lev. 6j11) ayeti haremin

• 9    Kitabede Nisa Suresinin 58. Ayetinin bir kısmı yazılıdır: "ve insanlar arasında hükmettiginiz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Dogrusu Allah, bununla size ne güzel ögüt veriyor! Şüphesiz ki Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir."

ıo Kule kapısı üzerindeki kitabede Hz. Muhammed'in adaletle ilgili söylediği hadis-i şerifi yazılıdır: "Hz. Peygamber şöyle dedi: Bir saat adalet yetmiş sene ibadetten hayırlıdır." Acluni 1252: 58.

ıı Kapının üzerindeki kitabede Hûd Süresi 56. Ayet.

• 12    Kitabede Nisa Suresinin 58. Ayetinin bir kısmı yazılıdır: "ve insanlar arasında hükmettiginiz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Dogrusu Allah, bununla size ne güzel ögüt veriyor! Şüphesiz ki Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir."

• 13    Nisa Süresi 58. Ayet'in başında "Allah, size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi" yazılıdır; Bu kitabenin hemen yanında ve Büyük Bini Kapısı üzerindeki kitabede ise ayetin geri kalan kısmı görülür.

konınmasıyla görevlendirilmiş olan kara ağalara yüklenilen görev ile ilgili olmalıdır. Kara ağaların haremi korumaya başlamasından önce bu görevin ak ağalarda olduğu düşünüldüğünde, böyle bir görev değişimi sonrası caminin kapısına ayetin asılmış olması, yapılan görev değişiminin doğruluğunu gösterıneyi amaçlıyor olmalıdır.

Sonuç olarak Osmanlı hanedan üyelerinin yaşadığı haremin mimari yapılanmasının ı6. yüzyılın ikinci yarısından itibaren şekillendiği açıktır. Özellikle III. Murad'ın saltanatı sırasında başlanan bu mimari yapılanınada kadınların rolü önemli olmuştur. Kendi yaşam alanlarının şekillenmesinde önemli rol oynayan Osmanlı kadınının elde ettiği siyasi gücün yansıması haremde hünkar sofasıyla açıkça görülür. Bununla birlikte padişahın üçüncü avludan harerne taşınması da kadınların rolüyle açıklanabilir.

Kadınların haremin mimarisinde etkin olmalarını yukanda üzerinde durolduğu gibi 1076Jı665 yangını sonrasında Turhan Sultan'ın etkin rolünden anlıyoruz. IV. Mehmed'in İstanbul'dan uzak durma isteği ve Edirne'yi tercih etmesi sonunda payitahta oluşan boşluk valide sultan tarafından dol-dunıldu. Sultan Mehmed'in yokluğunda devam eden inşaat ile ilgilenmek de yine valide sultana kaldı. Yangın sonrasında tutulan hesap defteri ve harem mekanlarında bulunan kitabeler birlikte değerlendirildiğinde Turhan Sultan'ın gözetimindeki onarımın kapsamlı olduğu açıkça görülür. Ancak bu imar faaliyeti haremdeki mekanların temelden inşa edilmesi olarak görülmemelidir. Başlatılan yenileme projesinde haremin bir bölümü kapsamlı bir ona-rımdan geçmiştir. Zira hesap defterinde yapılan masraflar için ödenen ücret bunu açıkça gösterir. Haremin araba kapısından başlamak üzere III. Murad odasına kadar olan kısımlar (Lev. 6) bu yenileme projesine dahil edilmiştir. Buna göre onarılan mekanlar şöyledir: Şadırvanlı sofa (Lev. 6j2), kara ağalar camisi (Lev. 6jıo), kara ağalara, cariyelere ve valide sultana ait mekanlar, (Lev. 6jA, B, C) hamamlar, ocaklı sofa (Lev. 6j8ı), çeşmeli sofa (Lev. 6j76), hünkar sofası (Lev. 6j7o) ve çifte kasırlar. (Lev. 6j87-88) Ancak mekanlardaki hasarın aynı olmaması nedeniyle onarım da aynı ölçüde olmamıştır.

I<AYNAKÇA

ARŞİV BELGELERİ

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)

AE Kanuni 24

KK. 682; KK. 2284; KK. 7097; KK. Saray 7098.

MAD. 48; MAD. 422; MAD. 908; MAD. 17884;

MHM. d. 33· sayı: 655: MHM.d. 35· sayı: 145;

MHM. d. 48, sayı: 318; MHM.d. 48. sayı: 371;

MHM. d. 58. sayı: 393; MHM.d. 58. sayı: 633;

MHM. d. 73· sayı: 117; MHM.d. 73. sayı: ıı8;

Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (TSMA):

E72oot69; E72ooJ68

D34

42/1

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi (TSMK)

TSMK. No. 202

BiRİNciL KAYNAKLAR

ABDURRAHMAN ABDi PAŞA. Vekayi-name, (haz. Fahri Çetin Derin, yayınlanmamış doktora tezi). Istanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yeniçag Tarihi Anabilim Dalı, 1993.

ABDURRAHMAN ABDi PAŞA. Vekayi-name, (haz. Fahri Çetin Derin). İstanbul: Çamlıca Yayınevi,

2008.

ABDURRAHMAN ŞEREF. Osmanlı Devleti Tarihi, (haz, Musa Duman). İstanbul: Gökkubbe Yayınları,

2005.

ABDÜLAZIZ BEY. Osmanlı Adet, Merasim ve Tabirleri (Adat ve Merasim-i Kadime, Tabirat ve Muamelat-ı Kavmiye-i Osmaniye), (haz. Kazım Arısan, Duygu Arısan Günay). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1995·

ACLUNİ. Keşfu'l Hafa, Beynıt: Dar-u Ihla'it-Turasi'l-Arap, 12F 58 (III. Baskı).

AHMED LüTFi. Tarih-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. İstanbul: 1291-1306.

AHMED RASIM. Resimli ve Harita/ı Osmanlı Tarihi. I-IV, Istanbul: 1p8-1330.

AHMED RESMi EFENDİ. Ahmed Resmi Efendi ve Hamiletü'l Küberası, (haz. Zeynep Aycibin, yayınlanmamış lisans tezi). İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, 1997.

AHMED RESMI EFENDI. Hamiletü'l Kübera, (haz. Ahmet Nezihi Turan). İstanbul: Kitabevi Yayınları,

2000.

AHMED TAYYARZADE 'ATA. Tarih-i 'Ata: Tarih-i Enderun, I-V. istanbul: 1292-93.

AHMED VASIF EFENDi. VasıfTarihi. I. İstanbul: Bulak Matbaası, 1221/1806.

AHMET REFIK. Fındıklılı Silahdar Mehmed Ağa. İstanbul: Kanaat Kütüphanesi, 1933.

ALBERTUS BOBOVIUS. Albertus Bobovius ya da Santuri Ali Ujki Bey'in Anıları Topkapı Sarayı'nda Yaşam, (çev. Ali Berktay). İstanbul: Kitap Yayınevi, 2002.

ATSIZ, Bugra, Das Osmanische Reich um die Mitte des 17. Jahrhunderts, Nach den Chroniken des Vecihi (ı6]7-ı66o) und des Mehmed Hallfa (ı6JJ-ı66o). München: 1977.

AYVANSARAYI HÜSEYiN EFENDi. Hadikatü'l Cevami' (İstanbul Camileri ve Diğer Dini-Sivil'mari Yapılar), (haz. Ahmed Nezih Galitekin). İstanbul: işaret Yayınları, 2001.

BAUDIER Michel. The History ofThe Serrail, And OfThe Court OfThe Grand Seigneur, Emperour Of The Turkes, Londra 1635.

BAUDIER Michel. Histoire geniralle de serrail, et de la cour de Grand seigneur, empereur des Turcs. Paris,

1631.

BLUNT, Henry. A Voyage into the Levant. Londra: 1638.

BON, Ottoviano. The Sultan's Seraglio, An lntimate Portrait of Life at the Ottoman Court (From the Seventeenth-Century Edition ofjohn Withers), (yay. haz. Godfrey Goodwin). Londra: Saqi Books, 1996.

BORROMEO Elisabetta. Voyageurs occidentaux dans l'Empire ottoman, ı6oo-ı644, Cilt 2. Paris: Maisonneuve et Larose & Institut Français d'Etudes Anatoliennes, 2007.

BOULLAYE-LE-GOUZ, François de la. Les Voyages et observations de Sieur de la Boullaye-le-Gouz. Paris

1653·

BRUYN, Le Corneille. Voyage au Levant. ı. Paris, 1725.

SURSALI MEHMED TAHiR. Osmanlı Müellifleri. İstanbul, 1342.

CHARDIN, jean. Voyages en Perse. Londra, 1686.

CHARDIN, john. Travels in Persia. ı67J-77, 1927.

CHISHULL, Edmund. Travels in Turkey and Back to England. Londra, 1747.

CHISHULL, Edmund. Türkiye Gezisi ve İngiltere'ye Dönüş, (çev. Bahattin Orhan). İstanbul: Baglam

Yayınları, 1993.

CROIX, François Petis de la. Etaı general de l'empire Ottoman. ı-2. Paris, 1695.

CROIX. François Petis de la. Memoires du Sieur de La Croix, ey devant secretarire de l'ambassade de Constantinople, contenans diverses relations tres curieuses de l'Empire ottoman. Paris, 1684.

ÇÖMCÜOGLU, Mehmet. Risale-i Hatib, XVII. Yüzyıl Ortalarına Aid Bir Tarihçe: Metin ve Dizin, (yayınlanmamış lisans tezi). Istanbul: Istanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Tarihi Bölümü, 1969.

DALLAM, Thomas. "The Diary of Master Thomas Dallam 1559-16oo," J.T. Bent. Early Voyages and Travels in the Levant. Londra 1839

DEFTERDAR SARI MEHMED PAŞA (EFENDI). Zübde-i Vekayicit, Tahlil ve Metin (ıo66-m6jı656-1704), (haz. Abdülkadir Özcan). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995·

DERVİŞ 'ABDULLAH. Risale-i Teberdi riye ft Agval-i Aga-yı Darü's-sa'ade. Köprülü Kütüphanesi. No. 233.

DiMiTRi KANTEMIR, Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükseliş ve Çöküş Tarihi. 1-11, (çev. Özdemir Çobanoglu). İstanbul: Cumhuriyet Kitap Kulübü, 1999.

D'OHSON, Ignaitus Mouredgea, Tableau General de l'Empire Othoman, (Paris, 1970), (çev. Ayda Düz).

İstabul: Hayat Tarihi Mecmuası Ilavesi. III, 1972.

DOMENICO Hierosolimitano [Alfonso Chierici]. Vera relatione della gran citta di Costantinopoli et in particalare del Serraglio del Gran Turco. Bracciana, 1621.

EREMYA ÇELEBİ KÖMÜRCIYAN. İstanbul Tarihi: XVII. Asırda İstanbul, (yay. haz. Kevork Pamukciyan, Ter. Hrand D. Andreasyan). İstanbul: Eren Yayıncılık, 1988.

EVLİYA ÇELEBİ. Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 1-X, (haz. Orhan Şaik Gökyay, yay. haz. Yücel Dağlı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1995.

EVLİYA ÇELEBI. The lntimate Life of an Ottoman Statesman: Melek Ahmed Pasha (1588-166ı) as Portrayed in Evliya Çelebi's Book ofTravels, (çev. ve not. Robert Dankoff). New York, 1991.

CALLAND, Antoine. İstanbul'a Ait Günlük Anılar: 1672-1673. 1-11, (çev. Nahid Sırrı Örik, haz. Charles Schefer). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1973.

GRELOT, Joseph. Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople. Paris 168o.

GRELOT, Joseph. İstanbul Seyahatnamesi, (çev. Maide Selen). İstanbul, 1998.

HAMMER, Joseph von. Geschichte des Osmanisehen Reiches: 1623·1656. VI. Wien, 1829.

HASAN BEY-ZADE AHMED PAŞA. Hasan Bey-zade Tarihi, Metin ve İndeks (ıooJ·1045/1595·16J5)· III, (haz. Şevki Nezihi Aykut). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2004.

HEZARFEN HÜSEYiN EFENDi. Telhisü'l-Beyan H Kavanin-i Al-i Osman, (haz. Sevim İlgüren).

Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.

İBN-İ KEMAL. Tevarih-i Al-i Osman, VII. Defter, (haz. Şerefüddin Turan). Ankara, 1954.

İBRAHIM PEÇEVİ. Peçevi Tarihi. 1-11, (haz. Murat Uraz). İstanbul: Neşriyat Yurdu, 1969.

İNCİCİYAN, P. G. 18. Asırda İstanbul, (çev. H. Andreasyan). İstanbul, 1956.

ISA-ZADE EFENDI. lsa-Zade Tarihi, (Metin ve Tahlil), (haz. Ziya Yılmazer). Istanbul: Fetih Cemiyeti Yayınları, 1996.

KARA ÇELEBi-ZADE ABDÜLAZIZ EFENDI. Ravzatü'I·Ebrar Zeyli (Tahlıl ve Metin) 1732, (haz. Nevzat Kaya). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003-

KARSLIZADE CEMALEDDİN MEHMED. Ayine-i Zürefa: Osmanlı Tarih ve Müverrihleri. Istanbul: lkdam Matbaası, 1314.

KARSLIZADE CEMALEDDIN MEHMED. Osmanlı Tarih ve Müverrihleri. İstanbul: Dersaadet Kitabhane-i ikdam, 1314.

KATiP ÇELEBİ, Düsturü'l-Amel li lslahi'l-Halel. Istanbul 1286.

KATIP ÇELEBİ. Fezleke, Tahlil ve Metin, (haz. Zeynep Aycibin, yaymlanmamış doktora tezi, 1-III). lstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Tarih Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Programı, 2007.

KEYKAVUS. Kabusname, (haz. Orhan Şaik Gökyay). İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2006.

KOÇ! BEY. Koçi Bey Risa!e!eri.(haz. Seda Çakmakcıoğlu). Istanbul: Kabalcı Yayınevi, 220.

MEHMED BIN MEHMED. "Mehmed b. Mehmed er-Rümi (Edirneli)'nin Nuhbetü't-Tevarih Ve'I-Ahbar'ı ve Tarih-i Al-i Osman'ı (Metinleri-Tahlilleri)," (haz. Abdurrahman Sağırlı), (yayınlanmamış doktora tezi). Istanbul: Istanbul Üniversitesi, 2000.

MEHMED HALIFE. Tarih-i Gılmiini. İstanbul: Orhaniye Matbaası, 1340.

MEHMED NEŞRI. Kitiib-ı Cihannümii II, (haz. Faik Reşit Unat, Mehmet Altay Köymen). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.

MEHMED RAIF. Topkapı Saray-ı Hümiiyılnu ve Parkının Tarihi. Istanbul: Matbaa-i Hayriye, 1322.

MEHMED RAiF. Bir Osmanlı Subayının Kaleminden Topkapı Sarayı ve Çevresi-Topkapı Saray-ı

Hümayunu ve Parkının Tarihi-, (yay. H. Ahmet Arslantürk - Adem Korkmaz). Istanbul: Okur Kitaplıgı, 2010.

MEHMET SÜREYYA. Sicill-i Osman!, I-VI, (çev. Seyit Ali Kahraman) Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.

MEHMET SÜREYYA. Sicill-i Osman!, Yahud Tezkire-i Meşahir-i Osmaniyye. I-IV, (yay. haz. M. Keskin, A. Öztürk, H. Savaş, H. Kurt). Istanbul, 1997.

MOTRAYE, DE LA AUBRY. La Motraye Seyahatnamesi (Voyages du Sr A. De la Motraye en Europe, Asie Eten Afrique), (çev. Nedim Demirtaş, haz. Erkan Serçe). Istanbul: lstiklal Kitabevi, 2007.

NAIMA MUSTAFA EFENDI. Naima Tarihi: Ravzatu-1-Hüseyin Hulasat-i Ahbai-1 Hafikin I-VI, Matbaa-i Amira. 1281, (çev. Zuhuri Danışman). İstanbul, 1968.

NAIMA MUSTAFA EFENDI. Tarih-i Na'lma (Ravzatü'l-Hüseyn Ff Hulasati Ahbari'l Hafikayn) I-IV, (haz. Mehmet lpşirli). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.

O ETIINGER, E.M. Historisches Archiv, Enthaltend ein Systematisch-Chronologisch Geordnetes Verzeichniss von 17000 der Drauchbarsten Quellen zum Studium der Staats-Kirchen und Rechtsgeschichte Aller Zeiten und Nationen. Carlsruhe, 1841.

PEÇEVİ İBRAHiM EFENDi. Peçevi Tarihi Il, (haz. Bekir Sıtkı Baykal). Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 1999.

P.J. DE LA PORTE. Tableau de'IEmpire otoman. Paris 1757.

RALAMB, Claes. İstanbul'a Bir Yolculuk 1657·1658, (çev. Ayda Arel). Kitap Yayınevi. Istanbul, 2008.

RICAUT, Paul. The History of the Turkish Empire From the Year 1623 to the Year 1677. Londra, 1687.

RICAUT, Paul. The History ofthe Turks Beginning With the Year 1679. Londra, 1700.

RICAUT, Paul. The Present State of the Ottoman Empire. Londra, 1668, (tıpkıbasım Londra, 1972).

RICAUT, Paul. Türklerin Siyasi Düsturlan, (çev. Reşat Üzmen). Ankara: Elips Kitap, Ankara, 2004.

SAKA, Pınar. Derviş Abdullah Risale-i Teberdariyye Ff Ahval-i Darü's-sa'ade, (Değerlendirme-Çeviri Metin), (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Yeniçag Tarihi Bilim Dalı, 2007.

SELANiK! MUSTAFA EFENDi. Tarih-i Selanik! (100J·1oo8j1595·16oo) Il, (haz. Mehmet İpşirli).

Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.

SEYYID LOKMAN. Hünername. 1-11. 1584-1588. Topkapı Sarayı Kitaplıgı, H.1523-1524.

SIEUR DU LOIR. Les Voyage du Sieur Du Loir. Paris, 1654.

SIMEON D. L. Polonyalı Simeon'un Seyahatnamesi 1608-1619, (çev. Hrand D. Andreasyan), Istanbul: Kesit Yayınları, 1996.

SiLAHDAR FINDIKLILI MEHMED AGA. Silahdar Tarihi. 1-11. İstanbul: Orhaniye Matbaası, 1928.

SILAHDAR FINDIKLILI MEHMET AGA. Silahdar Tarihi: On Yedinci Asır Saray Hayatı, (haz. Mustafa Nihat Özön). Ankara: Akba Kitapevi, 1947.

SOLAK-ZADE MEHMET HEMDEMI ÇELEBİ. Solak-zade Tarihi, 1-11, (haz. Vahid Çabuk). Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 1989.

ŞEMSEDDİN SAMi, "Harem," Kamus-ı Türki, haz. Ahmed Cevdet. İstanbul: İkdam Matbaası, 1318.

TAVERNIER, Jean-Babtiste. Nouvelle Relation de'llnterieur du Serrail de Grand Seigneur contenant plusiers singularitez quijunqu'icy n'ont pas este mises en lumiere, Paris, 168r.

TAVERNIER, Jean-Babtiste. Topkapı Sarayında Yaşam, (çev. Perran Üstündag). İstanbul: Çagdaş Yayınları, 1984.

TAVERNIER, jean-Babtiste. 17. Yüzyılda Topkapı Sarayı, (ed.) Necdet Sakaoglu, çev. Teoman Tunçdogan). Istanbul: Kitap Yayınevi, 2007.

THEVENOT, jean de. Relation d'un voyagefait au Levant. Paris, r663.

THEVENOT, jean de. 1655-1656 Türkiye, (çev. Nuray Yıldız). Istanbul: Tercüman 1 oor Temel Eser, 1978

THOMAS, Lewis V. A Study of Naima, (ed.) Norman Itzkowitz. New York, 1972.

TOURNEFORT, joseph de. Relation d'un voyage du Levant fait par ordre du Roy. Amsterdam, 1718.

TOURNEFORT, Joseph de. Tournefort Seyahatnamesi, (ed.) Stefanos Yerasimos, çev. Teoman Tunçdogan). ll. Kitap. 12. Mektup. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2005.

WITHERS, Robert. Büyük Efendi'nin Sarayı (A Description of the Grand Signour's Seraglio or Turkish Emperours Covrt; Büyük Efendi'nin Sarayı'nın Bir Belimlernesi veya Türk imparatoru'nun Saray Halkı), (çev. Cahit Kayıa). İstanbul: Pera Turizm ve Ticaret AŞ. Yayınları, 1996.

VECİHI HASAN EFENDI. Tarih-i Vecihi (Vecihi, Devri ve Eseri), (haz. Ziya Akkaya, yayınlanmamış doktora tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi DTCF, 1957.

İKİNCİL KAYNAKLAR

ABDURRAHMAN ŞEREF BEY. "Topkapı Sarayı-ı Hümayunu." TOEM. İstanbul 1329: cüz. 5: 265-269; cüz. 6: 329·364; cüz. T 393-421; cüz. 8: 457·483; cüz. 9: 521-594; cüz. ro: 585-594; cüz. n: 649657; CÜZ. 12: 413-730.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. Köprülüler 1-11. Istanbul, 1913.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. Hicri Onuncu Asr-ı Hicri'de İstanbul Hayatı (1495-1591). İstanbul, 1917.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. Topkapı Sarayı Müzesi Rehberi. İstanbul, 1925.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. Sarnur Devri. İstanbul: Kütübhane-i Hilmi,r927.

[ALTlNAY] AHMET REFIK. Onikinci Asr-ı Hicri'de İstanbul Hayatı (1689-1785). Istanbul, 1930.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. "İznik Çinileri." Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası. 8. no. 4·1932: 36·63-

[ALTINAY] AHMED REFIK. Türk Mimarlan. İstanbul, I933-

[ALTINAY] AHMET REFiK. Kadınlar Saltanatı. I-IV. İstanbul: Kitabhane-i Askeri, 1937.

[ALTlNAY] AHMET REFiK, "İznik Çinileri." Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası. 7, I9J2: 36-53.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. Kızlar Ağası. İstanbul: Akbaba-Papagan Kütüphanesi, 1947.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. Onbirinci Asr-ı Hicri'de İstanbul Hayatı (ı592-ı688). İstanbul, 1988.

[ALTlNAY] AHMET REFIK. Onücüncü Asr-ı Hicri'de İstanbul Hayatı (r786-r882). istanbul, 1988.

[ALTlNAY] AHMET REFiK. Kadınlar Saltanatı. 1-11. İstanbul: iş Bankası Kültür Yayınları ve Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.

ABOU-EL HAJ, Rifat Ali. "The Ottoman Vezir and Paşa Households r683-1703: A Preliminary Report," journal ofthe American Oriental Society, 94/4- 1974: 438-447.

ABOU-EL HAJ, Rifat Ali. Modern Devletin Doğası: 16. Yüzyıldan ı8. Yüzyıla Osmanlı İmparatorluğu, (çev: Oktay Özel - Canay Şahin). Ankara: imge yayınları, 2000.

ADIL, R. "Sanat Dostları Haremde." T. T. O.K Belleteni. 105, .1950: n-13.

AFYONCU, Erhan. "Osmanlı Müverrihlerine Dair Tevcihat Kayıtları 1." Belgeler. 24. 2000: 84-85.

AFYONCU, Erhan. Tanzimat Oneesi Osmanlı Tarihi Araştırma Rehberi. Istanbul: Yeditepe Yayınları, 2006.

AFYONCU, Fatma. 17. Yüzyılda Hassa Mimarlar Ocağı. İstanbul. 2001.

AHMET RASİM. Osmanlı. 3. (Düz. Metin Hasırcı). İstanbul: Emir Yayınları, 1999.

AKDAG, İffet. ''Topkapı Sarayı Manzumesinin İlk Nüvesinin Geçirdiği İnkişafin Kuruluş Prensiplerinin incelenmesi ve Tespiti Hakkında Bir Deneme, " (yayınlanmamış doktora tezi). Istanbul: Istanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, 1959·

AKDAG, Mustafa. Büyük Celali Kanşıklıklannın Başlaması. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, 1963.

AKDAG, Mustafa. Celali isyanlan (1550-160J). Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Cografya Fakültesi, Ankara, 1983.

AKDENIZ, Gül. Topkapı Sarayı Resmi Toplantı Birimlerinin (Divan Yapılan ve Arz Odasının) Geçirdikleri Değişimin Araştınlması, (yayınlanmamış doktora tezi). Istanbul: Istanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 1995.

AKGÜNDÜZ, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri. 1. Kitap: Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fatih Devri Kanunnameleri. Istanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1990.

AKGÜNDÜZ, Ahmet. "Gerçek Harem Nedir?" Türk Edebiyatı. 247. Mayıs 1994: 6-ıo.

AKGÜNDÜZ, Ahmet. İslam Hukukunda Kölelik-Cariyelik Müessesesi ve Osmanlı'da Harem. Istanbul, 2000.

AKGÜNDÜZ, Ahmet ve Said Öztürk. Bilinmeyen Osmanlı. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2000.

AKKAYA, Ziya. Vecihi, Devri ve Eseri, (yayınlanmamış doktora tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi DTCF, 1957·

AKOZAN, F. "Tarih Boyunca Türk Sarayları - Milli Saraylar." Milli Saraylar Sempozyumuj Bildiriler. !stanbul. 1985= 27-30.

AKSU, Hüsamettin. "Sultan III. Murad Şehinşahnamesi." Sanat Tarihi Yıllığı. IX-X. 1979-8o. lstanbul, 1981: 1-22.

AKŞİN, Sina. "Osmanlı-Türk Toplumundaki Sınıf Yapısı Üzerine Bir Deneme." Toplum ve Bilim. 2. 1977·

AKŞİT, İlhan. Topkapı ve Dolmabahçe Saraylan. Istanbul, 1979·

AKŞIT, 1. The Topkapı Palaceb İstanbul. 1996.

AKŞİT, i. Osmanlı'nın Gizemi Harem, Akşit Kültür ve Turizm Yayınları. Istanbul, 2000.

AKTEPE, M. Münir. "Naima Tarihinin Yazma Nüshaları Hakkında." Tarih Dergisi. 1/1 İstanbul. 1949: 35·52.

AKÜN, Ömer Faruk. "Vecihi. " İA. XIII. 1986: 224-248;

ALDERSON, Anthony Dolphin. The Structure oJ The Ottoman Dynasty, Oxford: The Ciarendon Press, 1956.

ALDERSON, Anthony Dolphin. Osmanlı Hanedanının Yapısı, (çev. Şerafettİn Severcan). istanbul: iz Yayıncılık, 1998.

ALİ, Nihat. "Topkapı Sarayı." Edebiyat-ı Osmaniye Mecmuası. İstanbul. 1334·

ALPAY, E.-Schneider M. Le Harem Imperial de Topkapı. Paris, 1977.

ALSAÇ, O. "Milli Saraylarımızın Bakım Onarım ve Kullanım Sorunlarına Çözüm Bulmada Teknik ve Bilimsel Araştırma Olanagı." Milli Saraylar SempozyumujBildiriler. İstanbul. 1985: 249-254.

ALTAN, Kemal. "Klasik Tarzından Sonra Mimari Eserlerimiz." Arkitekt. VIII. 1938: 238-240.

ALTINDAG, ülkü. "Has Oda Teşkilatı," Türk Etnogra.fya Dergisi. 14. 1974: 97-ıı3.

ALTINDAG, ü. "Darüssaade." TDVİA. 9· 1994: 1-3.

ALTINDAG, ülkü ve H. Bayraktar N. " Topkapı Müzesi Tahrir Komisyonu Çalışmalan I (Harem ve Baltacılar Koğuşu)." Topkapı Sarayı Müzesi Yıllığı. 2. Istanbul, 198T 7-68.

ALTINDAL, Meral. Osmanlı'da Harem. Istanbul: Altın Kitaplar Yayınevi, 1993.

ALTINTAŞ, Gazanfer. Vecihl, Hayatı, Eserleri ve Divanı'nın Tenkit/i Metni, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994.

ALTUN, Ara (ed.)). The Story ofOttoman Tiles and Ceramics. istanbul, 1997.

ALTUN, Ara. "Osmanlı Çiniciliginde İznik." Osmanlı Kültür ve Sanat. II. Ankara, 1999: 213-219.

ANAFARTA, N. "İstanbul Saraylannda Adım Adım: Topkapı Sarayı-Arşiv Dairesi," Hayat Tarihi Mecmuası. ıı. 1965: 6o-64.

AND, Metin. "16. Yüzyılda Topkapı Sarayı." Hayat Tarihi Mecmuası. 1/4. 1/5. 1969: 24-29.

AND, M. "16. Yüzyılda Saray ve Çevresi." Hayat Tarihi Mecmuası, 1/5. 1j6, 1971: 15-19. ·

AND, M. Türk Tiyatrosunun Evreleri. Ankara: Turhan Kitapevi, 1983-

AND, M. ı6. Yüzyılda İstanbul, Kent, Yaşam, Günlük Yaşam, İstanbul: Akbank, 1993.

ANDREASYAN. H.D. "Eremya Çelebi'nin Yangınlar Tarihi." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. 27. İstanbul, 197r 59-84.

ANDREASYAN, H.D. ve F.Ç. Derin. "Çınar Vak'ası." İstanbul Enstitüsü Mecmuası. " III, 195T 58-83.

ANHEGGER-EYÜBOGLU, M. "Fatih Devrinde Yeni Saray'da da Harem Dairesi (Padişah Evi) Var mıydı?" Sanat Tarihi Yıllığı. 8. 1981: 23-36.

ANHEGGER, M. E. "Topkapı Sarayı Veliaht Dairesi Onarımı." Sanat Tarihi Yıllığı. IX-X. 1979-80. Istanbul, 1981: n-Sı.

ANHEGGER, M.E. "Padişah Evi Gecekonduya Dönmüştü." İstanbul'dan Görerne'ye Kültür Mirasımız.

Istanbul, 1984: 43·

ANHEGGER, M. E. Topkapı Sarayı'nda Padişah Evi (Harem). Istanbul: Sandoz Kültür Yayınları, 1986.

ANHEGGER, Robert. "Quellen Zur Osmanische Keramik (K. Otto-Dorn, Das Islamische Iznik)." Istanbuler Forschungen. 13. Berlin, 1941: 165-195.

ANHEGGER, Robert. "Hezarfen Hüseyin Efendi'nin Osmanlı Devlet Teşkilatma Dair Mülahazalan." Türkiyat Mecmuası. IX İstanbul 1951: 365- 393·

ANONIM. Alay-ı Hümayun: İsveç Elçisi Ralamb'ın İstanbul Ziyareti ve Resimleri ı657-68, (Ed. Karin Adahl, çev. Ali Özdamar), İstanbul İsveç Araştırmaları Enstitüsü. Istanbul: Kitap Yayınevi, 2006.

ANONiM. "Topkapı Sarayı Harem Dairesi Altın Yol." Hayat Tarihi Mecmuası. 1/5. 1965: 54·

ANONIM. ''Topkapı Sarayı'nda Köşkler." Hayat Tarihi Mecmuası. 1j6. 196s; 33-39.

ANONIM. "Harem." İA., Vlfl, 198T230

ANONiM. Osmanlı Valide Sultanlannın Hayır Eserleri Mahpekyer Kösem Valide Sultan'ın Haremeyn-i Şerifeyn Vak.fiyesi, lstabul: Çamlıca Yayınları.

ANONIM. Tarihimizde Vakıf Kuran Kadınlar: Hanım Sultan Vak.fiyeleri (Deeds of Trust of the Sultans Womerıfolk: Actes de Fonudation de Sultane Hanım), (ed.) Tülay Duran, Istanbul Araştırma Merkezi, Türkçe. Fethi Kayalı, Vahit Çabuk, Ingilizce. Robert Bragner). İstanbul: Tarihi Araştırmalar ve Dokümantasyon Merkezleri Kurma ve Geliştirme Vakfı, 1990.

ANONiM. Topkapı Sarayı 1990-1991. istanbul: Kamu Yaranna Çalışan Topkapı Sarayı Müzesi Sevenleri Yayını, 1992.

ANONiM. Topkapı Sarayı Muhtasar Rehberi. İstanbul: Istanbul Asar-ı Atika Müzesi Yayınlan, 1341, (2.

Baskı).

ARlK. R, O. "Topkapı Saraylarında Tarih." Ülkü. 8j86. 194S: 8-13.

ARİFZADE, Ş. "Saray Hamamları." Milli Saraylar SempozyumujBildiriler. Istanbul. 1985: 125-136.

ARMAGAN, Mustafa, "Osmanlı Gerilemesi Masalından Uyanmak." DSOİ. 7-8. A^stos-Eylül 1999, 1999:99·II8.

ARSEVEN, C. Esad. Türk Sanatı Tarihi, Menşeinden Bugüne. Mimari, Heykel, Resim, Süsleme ve Tezyini Sanatlan. 2. İstanbul. 1995·

ARSLAN, Mehmet. Türk Edebiyatında Manzum Surnameler (Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri).

Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1999.

ARSLANTÜRK Zeki. Naima'ya Göre XVII. Yüzyıl Osmanlı Toplum Yapısı. İstanbul: Ayışı^ Kitaplan, 1997.

ARTAN, Tülay. "Topkapı Sarayı Arşivindeki Bir Grup Mimari Çizimin Düşündürdükleri." Topkapı Sarayı Müzesi Yıllığı. 5· 1992: 7·55·

ARZIK. Nimet. Osmanlı Sarayında Yabancı Kadın Sultanlar. Istanbul. 1969.

ASlM, Necib. "Osmanlı Tarihnüvisleri ve Müverrihleri." TOEM. 2. 425-435.

ASLAN, N. Gravür ve Seyahatnamelerde İstanbul. İstanbul. 1992.

ASLANAPA. Oktay. "Yeni Araştırmalarda Türk Saray ve Köşklerinin Yeri." Türk Kültürü. 3· 1963: 23-28.

ASLANAPA, O. Osmanlılar Devrinde Kütahya Çinileri. İstanbul. 1949.

ASLANAPA. O. Anadolu'da Türk Çini ve Keramik Sanatı, İstanbul, 1965.

ASLANAPA, O. ve Ş. Yetkin · A. Altun. İznik Çini Fınnlan Kazısı II. Dönem. İstanbul: 1989.

ATALAY, Başak. Batılılann Gözüyle Topkapı Sarayı, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Istanbul:

Istanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 200J.

ATASOY, Nurhan ve Filiz Çagman. Turkish Miniature Painting. İstanbul. 1974.

ATASOY, Nurhan ve Julian Raby. İznik Seramikleri. Londra: Alexandria Press, 1989: 246-249.

ATASOY, N. ve J. Raby. İznik. The Pottery ofOttoman Turkey. Londra, 1989.

ATASOY, Nurhan. "III. Murat Şehinşahnamesi Sünnet Dügünü Bölümü ve Philadelphia Free Library'deki Iki Minyatürlü Sayfa." Sanat Tarihi Yılığı. V. 197J: 359-370.

ATASOY, Nurhan. 1582 Surname-i Hümayun: Düğün Kitabı. İstanbul: Koçbank, 1997.

ATASOY, N. Yıldız Sarayı FotoğrafAlbümünden Yadigar-ı İstanbul. İstanbul, 2007.

AYALON, David. Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study of Power Relationships, jerusalem: The Hagnes Press, 1999.

AYBET-ÜÇEL, Gülgün. Avrupalı Seyyahlann Gözünden Osmanlı Dünyası ve İnsanlan: 1530-1699·

İstanbul: Iletişim Yayınları, 2003.

AYVERDI. Ekrem Hakkı. Fatih Devri Mimarisi. lstanbul: Fetih Demegi Neşriyatı, 1953.

AYVERDI. E. H. Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri 855-86 (1451-81). Istanbul: Istanbul Fetih Cemiyeti

Yayınlan, 1989.

BABİNGER, Franz. "Quellen zur Osmanisehen Künstlergeschichte." Jahrbuch der Asiatischen Kunst. I.

1924: 31·41.

BABİNGER, F. "Abdülaziz Efendi." İA. I. 1978: 64.

BABINGER, F. Osmanlı Tarih Yazarlan ve Eserleri, (çev. Coşkun Üçok). Mersin: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 1993.

BABINGER, F. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı, (çev. Dost Körpe). İstanbul: oglak Yayınları, 2002.

BACHELARD, Gaston. Mekanın Poetikası, (çev. Aykut Derman). İstanbul: Kesit Yayıncılık, 1957.

BAGCI, Serpil, Filiz Çagman, Günsel Renda ve Zeren Tanındı. Osmanlı Resim Sanatı. İstanbul: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 2006.

BAKlR, Sitare Turan. "Osmanlı Sanatında Bir Zirve İznik Çini ve Seramikleri." Anadolu'da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı, İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlıgı, 200T 279-308.

BALCI, Ramazan. Sarayın Sırlan, Bilinmeyen Yönleriyle Osmanlı Sarayı ve Harem Hayatı. İstanbul: Elit Kültür, 2009.

BARKAN, Ömer Lütfi. "The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the Economic History of the Near East." International journal of Middle East Studies. VI, 197r 3-28.

BARKAN, Ö. L. "İstanbul Sarayiarına Ait Muhasebe Defterleri." Belgeler. Türk Tarih Belgeleri Dergisi. IX, 13, 1979: 1-380.

BARKAN, ö. L. "Saray Mutfagının 894-895{1489-1490 Yılına Ait Muhasebe Bilançosu." İktisat Fakültesi Mecmuası. Ekim 1962-Şubat 1963: 380-398.

BARKAN, ö. L. Osmanlı Devleti'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi. I·II, (yay. haz. Hüseyin Özdeger). İstanbul, 2000.

BATES, Ülkü. "Women as Patrons of Architecture in Turkey." Women in the Muslim World, (Ed. Lois Beck, Nikki Keddie). Cambridge. 1978: 245·60.

BAYARKA, M. Orhan. Osmanlı Tarihi Yazarlan. İstanbul: Turan Kitabevi, 2002.

BAYKAL, İsmail H. "Hazine-i Hümayı1n ile Bagdad Köşkü ve Revan Odası Kütüphaneleri Hakkında iki Hatt-ı Hümayun."Tarih Vesikalan II. 9· 1942: 188 vd.

BAYKAL, 1. H. "Topkapı Sarayı Müzesi Kitaplıkları." Güzel Sanatlar. 6, 1949: 75-83.

BAYKAL, İ. H. Enderun Mektebi Tarihi. İstanbul, 1953.

BAYRAM, Sadi ve Adnan Tüzen. "İstanbul-Üsküdar Ayazma Camii ve Ayazma Camii İnşaat Defteri, (Üsküdar, Sultan III. Mustafa Camii)," Vakıflar Dergisi, 22, (1991), 199-288.

BAYSUN, Cavid. "Evliya Çelebi." İA. IV. 1948: 400-412.

BAYSUN, C. "Naima." İA. XIII. 1964: 44-49.

BAYSUN, C. "Kösem Sultan." İA. VI. 197T 915-923.

BAYSUN, C. "Mehmed IV." İA. VII. 1988: 547-557.

BELGIN, H. Akay. XVII. Yüzyıl Reform Kaynaklanna Göre Osmanlı Devlet Yapısı ve Bozulmalar, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih (Yeniçag Tarihi) Anabilim Dalı, 1997.

BELL, Jean. Kösem Sultan: Topkapı'da Bir Gelin, (çev. Nihai Önol). Istanbul: Aksoy Yayıncılık, 1998.

BORA, Aksu. Kadıniann Sınıfı, Ücretli Ev Emeği ve Kadın Öznelliğinin İnşası. lstanbul: Iletişim Yayınları, 2005.

BOSTAN, ldris. Osmanlı Bahriye Teşkilatı: XVII. Yüzyılda Tersane-i Amire. Ankara, 1992.

BOYLU, Metin. Topkapı Sarayı'nda XV. Yüzyıl Mimarisi, (yayınlanmamış lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, 1975.

CARSWELL, John. - C.J.F. Dowsett, Kütahya Tiles and Pottery From the Armenian Cathedral pf St. james, jerusalem. I-II. Oxford, 1972.

CEZAR, Mustafa. "Batıya Açılış Döneminde Mimaride Bünye Degişikligi." Milli Saraylar Dergisi. 1. 198T 12·2!.

CROUTIER, Alev Lytle. Harem: Peçeli Dünya, (çev. Mehmet Ali Kayabal). İstanbul: Yılmaz Yayınları, 1990.

ÇAGMAN, Filiz. "Saray Nakkaşhanesinin Yeri Üzerine Düşünceler." Sanat Tarihinde Doğudan Batıya, Ünsal Yücel Anısına Sempozyum Bildiriler, 1989: 35-46.

ÇAVUŞOGLU Semiramis. The Kadızadeli Movement: An Attempt Şeri'at-Minded Reform in the Ottoman Empire, (yayınlanmamış doktora tezi). Princeton University, 1990.

ÇIG, Kemal. "The Decoration on the Ceiling of the Throne which Belongs to Mehmet III. in the Reception Room of the Topkapı Palace." IV the International Congress of Turkish Art, Aix-en-Provence, 1971: 47-48.

ÇIG, K. "1960-67 Seneleri Onarımında Topkapı Sarayında Yapılan Restorasyonlar Esnasındaki Buluntular." VIII. Türk Tarih Kongresi. Ankara, 1973: 693-697.

ÇIG, K. 'Topkapı Sarayı Müzesi Binaları ile İç Süslemeleri ve Gösterdigi Degişiklikler." Sanat Dünyamız. 6, 1976: 12-17.

ÇIG, K. "Fatih Topkapı Sarayı'nı Niçin Yaptırdı?" Kemal Çığ'a Armağan. İstanbul, 1984: 17-35.

ÇİMEN, Ali. Tarihi Değiştiren Kadınlar, Popüler Tarih. Istanbul: Timaş Yayınları, 2008.

DANIŞMEND, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. III. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1967.

DANIŞMEND, 1. H. Osmanlı Devlet Erkanı. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1971.

DAVIS, Fanny. Osmanlı Hanımı, (çev. Bahar Tırnakçı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.

DAVIS, F. The Palace ofTopkapı in İstanbul. New York, 1970.

DEGIRMENCI. Tülün. Resmedilen Siyaset: II. Osman Devri (ı6ı8-ı6ıı) Resimli El Yazmalarında Değişen İktidar Sembolleri, (yayınlanmamış doktora tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, 2007.

DEGIRMENCi. T. İktidar Oyunları ve Resimli Kitaplar, II. Osman Devrinde Değişen Güç Sembolleri, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2012.

DEMIRIZ, Yıldız. Osmanlı Mimarisinde Süsleme, I. Erken Devir (ıJ00·145J). İstanbul. 1979.

DENİZÖZ, Cansen. Topkapı Sarayı, Harem Dairesinde, Asma Bahçe, Sultan III. Osman Köşkü, Sultan I. Abdülhamit Yatak Odası, Sultan III. Selim Alt Kat Odası, (yayınlanmamış lisans tezi). Istanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü. Istanbul. 1973·

DENNY, Walter B. "Ceramic Revetments ofthe Mosque ofthe Ramazan oglu in Adana." Ivtme Cangres international d'art turc, Aix-en-Provence, 1976: 57-66.

DENNY, W. B. The Ceramics of the Mosque of Rüstem Pasha and the Environment of Change. NewYork, 1977.

DENNY, W. B. "Ceramic Revetments of the Mosque of Rüstem Pasha." Fifth International Congress of Turkish Art. Budapest, 1978: 269-90.

DENNY, W. B. "Turkish Tiles of the Ottoman Empire" Archaeology. p, 1979.

DENNY, W. B. "Ceramics," Turkish Art , (Ed. E. Atıl). Washington D.C: 1980.

DENY, J. "Valide Sultan." İA. XIII, 1986: 178-187.

DILMEN, Güngör. "Harem." Sanat 7· Nisan 198T 44 vd.

DOGRU, Halime. Lehistan'da Bir Osmanlı Sultanı: IV. Mehmed'in Kamaniçe-Hotin Seftrleri ve Bir Masraf Defteri. Istanbul: Kitap Yayınevi, 2006.

DURUKAN, z. The Harem of the Topkapı Palace. İstanbul: 1973.

DUYURAN, Rüstem. "17. Yüzyılın Başianna Ait Bir Istanbul Panoraması." Türkiye Turing ve Otomobil

Kurumu Belleteni. Mayıs 1949: 19-24

EBERSOLT, Jean. Bizans İstanbul'u ve Doğu Seyyahlan, (çev. İlhan Arda). Istanbul: Pera Turizm ve Ticaret, 1996.

ELDEM, Sedad Hakkı. Topkapı Sarayı. Istanbul, 1931.

ELDEM, S. H. Köşkler ve Kasırlar. I-Il. lstanbul:ı969-1974·

ELDEM, S. H. Türk Evi. II, İstanbul: 1986.

ELDEM, Sedad H.-Feridun Akozan. Topkapı Sarayı, (Bir Mimari Araştırma). İstanbul: 1982.

ELİF, Naci. "İstanbul Saraylannda Adım Adım: Topkapı Sarayı" Hayat Tarih Mecmuası, 8, Eylül ı965: 40·47·

EMLER, Selma. "Topkapı Sarayı Restorasyon Çalışmaları." Türk Sanatı Tarihi ve İncelemeleri. I, Istanbul, 1963: 211-312.

EMRE, N. "Türk Mimarlan." Arkitekt. VII, I, I93T ıı.

ENDERUNOGLU, N. "Topkapı Sarayı Sahasındaki Meşhur Köşklerden Birkaçı." T.T.O.K. Belleteni, 1, 1950: 12-13.

ERASLAN, Sibel. Kadın Sultanlar: Osmanlı Sarayı'nda. İstanbul: 2007.

ERDENEN, Orhan. "Eski Mimarlarımızın Yetişmeleri.'' Mimarlık. 6(32), Istanbul, 1966: 19-22.

ERDENEN, O. "Osmanlı Devri Mimarlan, Yardımcılan ve Teşkilatları." Mimarlık. 1(27), İstanbul, 1966: rs-ı8;

ERDMANN, Kurt. "Die Fliesen der Sünnet Odası des Topkapı Sarayı in Istanbul." Aus der Welt der Islamisehen Kunst, Festschrifi for Ernest Kühnell. Berlin, 1959: 144-153·

ERDOGAN, Muzaffer. "Osmanlı Mimari Tarihinin Arşiv Kaynakları." İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. 5-6, Istanbul, 1953= 95-122.

EREL, Gülten. Topkapı Sarayı Harem Dairesi Cariyeter Bölümü, (yayınlanmamış lisans tezi). İstanbul:

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Türk Sanatı Kürsüsü, İstanbul. 1971.

EREN, Burçak ve Dilek Girgin Can. Yabancı Gezginler ve Osmanlı Kadını. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1997.

ERGUN, S. Nüzhet. Şeyhülislam Bahayi. İstanbul, 1933.

ERKİNS, Ziya. "Osmanlı Haremi Ne Zaman Kuruldu?" Tarih Dünyası. 9. 1950: 362-365,

ERKINS, Ziya. Topkapı Sarayı. İstanbul, 1959.

ERTUG, Zeynep Tarım. "Onaltıncı Yüzyılda Osmanlı Sarayı'nda Eglence ve Meclis." İnsan Bilimleri Dergisi. 4· 200T ı-ıs.

ESEMENLİ, Deniz. "Topkapı Sarayı Müzesi," Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. C. VII, 1994: 291-292.

ESEMENLİ, D. "Mekanlar-Zamanlar," Topkapı Sarayı, (ed.) Filiz Çagman). İstanbul: Akbank Yayınları, 2000: 26·135·

ETHEM, Halil. Topkapı Sarayı. İstanbul: Kanaat Kütüphanesi, 1931.

EYICE, Semavi. "Istanbul (Tarihi Eserler -Saraylar)." İstanbul Ansiklopedisi. VI, 1950: I2I4/48-ı2I4/55·

EYİCE, S. "Mimar .Kasım Hakkında." TTK Belleten. 172, Ekim 1979: 767-808.

EYİCE, S. Topkapı Sarayı. İstanbul, 1985.

EYICE, S. "Bagdat Köşkü." Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. I, 1994: 531-532·

EYİCE, S. "Revan Köşkü." Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. VI, 1994: 319-320.

FAROQHI, Suraiya. "Krizler ve Değişim 1590-1699·" Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. II. (ed.) Halil İnalcık-Donald Quataert). İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004: 543-758.

FAROQHI. S. Osmanlıda Kentler ve Kentliler, (çev. Neyyir Kalaycıoğlu). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. 1993.

FAROQHI, S. Osmanlı İmparatorluğu ve Etrajindaki Dünya, (çev. Ayşe Berktay). İstanbul: Kitap Yayınevi,

2007.

FERRIER R.W. A journey to Persia, jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, 1995.

FINKEL, Caroline. Rüyadan İmparatorluğa Osmanlı, Osmanlı İmparatorluğunun öyküsü ıJ00-192J, (çev.

Zülal Kılıç). Istanbul: Timaş Yayınları. 2007.

FISHER C. G. ve A. W. Fisher. "Topkapı Sarayı in the Mid-Seventeenth Century: Bobovi's Description." AO. 10, 1985[1987]: 5-8ı.

FLEISCHER, H. Cornell. Tarihçi Mustafa Ali. Bir Osmanlı Aydın ve Bürokratı, (çev. Ayla Ortaç). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.

FREELY, John. Osmanlı Sarayı Bir Hanedanlığın öyküsü, (çev. Ayşegül Çetin). Istanbul, 2000.

GENİM. H. " Sinan'ın Sivil Yapıları." Mimarbaşı Koca Sinan, Yaşadığı Çağ ve Eserleri. I, İstanbul. 1988: 393-402.

GİZ. Adnan. "Yavuz'un Zevcesi, Kanuni Sultan Süleyman'ın Annesi Hafsa Hatunun Mektupları." Tarih Dünyası. 18, 1950: 768-69. 789-90.

GLUCK. Heinrich. "16-18. Yüzyıllarda Saray Sanatı ve Sanatçılarıyla Osmanlıların Avrupa Sanatları Bakımından Önemi. Belleten. XX II. 12, 1968.

GOFFMAN, Daniel. Osmanlı Dünyası ve Avrupa IJ00-1700, (çev. Ülkü Tansel). Istanbul: Kitap Yayınevi,

2004.

GOODWIN, Godfrey. Osmanlı Kadınının Özel Dünyası. (çev. Sinem Gül). İstanbul: Sabah Kitapları, 1998. GOODWIN, G. Topkapı Palace: An Illustrated Guide to its Life and Personalities. Londra: Saqi Books, 1999· GOODWIN, Jasen. Ufuklann Efendisi Osmanlılar, (çev. Armağan Anar). lstanbul: Sabah Kitapları, 1999. GOST, Roswitha. Der Harem, Köln, 1994.

GÖKBILGIN, Tayyib. "Köprülüler." İA. VI. 197T 892-908.

GÖKBİLGİN, T. "İbrahim." İA. V.II. 1988: 88o-885.

GÖKYAY, Orhan Şaik. Kiitip Çelebi'den Seçmeler. İstanbul, 1968.

GÖKYAY, O. Ş. Kiitip Çelebi, Yaşamı, Kişiliği ve Yapıtlanndan Seçmeler. Ankara: Türkiye iş Bankası Kültür Yayınları. 1982.

GÖKYAY, O. Ş. "Bir Saltanat Düğünü." Topkapı Sarayı Müzesi Yı!!ığı. I, 1986: 21-56.

GÖKYAY, O. Ş. "Düstiırul-amel," TDVİA. 10, 1994: 50-51

GÖKYAY, O. Ş. "Katip Çelebi." TDVİA. 25, 2002: 36-40.

GRISWOLD, William J. "Climatic Change: A Possible Factor in the Social Unrest of Seventeenth Century Anatolia." Humanisı and Scholar: Essays in Honor of Anrdeas Tietze, (ed.) Heath W. Lowry - Donald Quataert, The Isis Press ve The Institute of Turkish Studies. Istanbul, 199): 37-44.

GRISWOLD, W. J. Anadolu'da Büyük isyan, 1591-1611, (çev. ülkü Tansel). Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.

GROSRICHARD, Alain. Sultan'ın Sarayı. Avrupalılann Doğu Fantezileri, (çev. Ali Çakıroğlu). İstanbul: Aykırı Araştırma. 2004.

GÜRÇAGLAR, Aykut. "Klasik Osmanlı Çinilerinde Mekan Ilişkisi." Arkeoloji Sanat. 77, İstanbul, I97T r8-2r. HALAÇOGLU, Yusuf. XIV.-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.

HAMM ER, P. Jozeph Von. Constantinopolis undder Bosporus. 1-11, Pest, r822.

HAMM ER, P. Jozeph Von. Geschichte des Osmanisehen Reiches, 5-6, Wien, r829.

HATHAWAY, Jane. "The role of the Kızlar Agası in r7th-r8th Century Ottoman Egypt." SI. 75. 1992: 141-158.

HATHAWAY, J. "The Wealth and Influence of an Exiled Ottoman Eunuch in Egypt: The Waqf Inventory of Abbas Agha." ]ESHO. 37/4· 1994: 293-317.

HATHAWAY, J. Beshir Agha, Chief Eunuch of the Ottoman lmperial Harem. Oneworld. Oxford, 2005.

HILL, Christopher . "Introduction," Crisis in Europe 1560-1660: Essaysfrom Pasi and Present, (ed.) Trevor Aston, Routledge and Kegan Paul). Londra, 1965: 3-17;

HODGSON, Marshall. G. S. İslam'ın Serüveni, Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih. I-III, (çev. İzzet Akyol, Senai Demirci. .. ). Istanbul: İz Yayıncılık, 1993-

IMBER, Colin. Osmanlı İmparatorluğu, 1500-1650, (çev. Şiar Yalçın). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2oo6.

ITZKOWİTZ, Norman. Osmanlı İmparatorluğu ve İslami Gelenek, (çev. İsmet Özel). Istanbul: Şule Yayınları, 2008.

İHSANOGLU, Ekmeleddin (ed.) Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi. 1-11, islam Tarihi, Sanat ve Kültür Araştırmaları Merkezi (IRCICA). Istanbul, 1994.

ILGÜREL, Mücteba. "Kösem Sultan'ın Bir Vakfıyesi. " İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. 21, 1966: 83-94.

ILGÜREL, M. "Evliya Çelebi." TDVİA. II, 199S: 529-533.

İLGÜREL, M. "Kösem Sultan." TDVİA. 26, 2002: 273-275.

INALCIK, Halil. "Military and Fiscal Transformatian in the Ottoman Empire 16oo-r7oO." Archivum Ottomanicum. 6, 1980: 283-337.

İNALCIK Halil. "Osmanlı Tarihinde Dönemler: Devlet-Toplum-Ekonomi." Osmanlı Uyarlığı. I, (yay. haz. Halil İnalcık, Günsel Renda). Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 2002: 30-235.

İNALCIK, H. Osmanlı İmparatorluğu ^âsik Çağ (1500-1600), (çev. Ruşen Sezer). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.

İNALCIK Halil ve Donald Quataert (ed.) Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. I-11, İstanbul: Eren Yayınları, 2004.

İPŞİRLİ, Mehmet. "Ata Bey Tayyarzade." DİA, IV, 34-35.

İPŞİRLİ, M. "Mustafa Selaniki and his History." Tarih Enstitüsü Dergisi, IX Istanbul, 1978: 416-472.

IPŞIRLI, Mehmet ve Mustafa Uzun. "Bahai Mehmed Efendi." TDVİA. 4· 1991: 463-464.

IRTEM, Süleyman Kani. Osmanlı Sarayı ve Haremin İçyüzü, Muzıka-i Hümayun ve Saray Tiyatrosu, (haz. Osman Selim Kocahanoglu). İstanbul: Temel Yayınları, 1999.

!REZ, F. ve V.Gezgör. "Milli Saraylar Arşivinde Yer Alan Belgeler Dogrultusunda Topkapı Sarayı Onarımları." Milli Saraylar Arşivi. İstanbul: TBMM Milli Saraylar Dairesi Başkanlıgı Yayını. 18-45, 1996.

İYİANLAR, Arzu. Valide Sultanların imar Faaliyetleri, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul:

İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Istanbul, 1992.

JORGA, Nicolae. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, (yaz. haz. Erhan Afyoncu, çev. Nilüfer Epçeli, çev. Kon.

Kemal Beydilli). İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2005.

KADİRCAN, Kaflı. "Turhan Sultan." Yeni Tarih Dünyası. I, 1953.

KAFADAR Cemal. "Tanzimat'tan Önce Selçuklu ve Osmanlı Toplumunda Kadınlar." Çağlar Boyu Anadolu'da Kadın; Anadolu Kadınının 9000 Yılı. Ankara: Kültür Bakanlıgı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlügü, 1993: 191-295·

KAFADAR, Cemal. "Dünya Tarihçiliginde Yeni Gelişmeler ve Osmanlı Tarihçiligi." Osmanlı Medeniyeti, Siyaset, Sanat, (haz. Coşkun Çakır). İstanbul, 2005: 37-63.

KALENDER, Arzu. 'Taze Can Buldu Cihan:" Osmanlı Şiirinde Bahar," (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.

KANAR, Mehmet. "Harem," Arapça Türkçe Sözlük. Istanbul: Say Yayınları, 2009.

KANDEMIR, F. "Haremde Yatak Odaları." Ayda Bir Aylık Mecmua. 26, Agustos 1954: 30-33.

KARAHASAN, Ümran. Topkapı Sarayı Müzesi Cumhuriyet Dönemi Restorasyon/arı, (yayınlanmamış doktora tezi). Istanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2005.

KARAMERS, J.H. "Me!Jemmed IV." EI, 1991: 982.

KAYA, Nevzat, "Karaçelebizade Alıdülaziz Efendi." TDVİA. XXIV, 2001: 381·383-

KAYA, Nevzat. Karaçelebi-zade Abdülaziz Efendi'nin Zeyl-i Ravzatü'l-Ebrar'ı (Tahlil ve Metin), (yayınlanmamış doktora tezi). Istanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yeniçag Tarihi Anabilim Dalı. İstanbul, 1990.

KIRIML!, Faik. "İstanbul Çiniciligi." Sanat Tarihi Yıllığı. 2, 1981: 95-110.

KIRIML!, F. "İstanbul'da Ehli Hiref Çini Ustaları." Antika. 16, 1986: 22-25.

KIRIMLI, F. "İznik Çinileri ve Cenovalı Çini Tüccarları." Antika, 198T 50-54.

KIRIMTAYIF, Süleyman. XV. ve XIX. Yüzyıllar Arasında Osmanlı Saray Sanatı Teşkilatı, (yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul: Istanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1996.

KOÇU, Reşad Ekrem. "Topkapı Sarayı'na Bir Kuş Bakışı." T. T. O. K. Belleteni. ı63, 1955: 5-6.

KOÇU, R. E. İçinde Geçen Vak'alar, Eski Saray Hayatı ve Teşkilatı ile Beraber Adım Adım, Köşe Köşe Topkapı Sarayı. İstanbul, 1960.

KOÇU, R. E. "Topkapı Sarayı Yangını." Hayat Tarih Mecmuası. 9, 1970: 24.

KOÇU, R. E. Kösem Sultan. I-11, İstanbul: Doğan Kitap, 2001.

KORKMAZ, Gülsüm Ezgi. Surnamelerde ı582 Şenliği, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara:

Bilkent Üniversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Edebiyatı Bölümü, 2004.

KÖPRÜLÜ, M. Fuat. "Hadım." İA, 198T 44-47.

KÖPRÜLÜ, Orhan F. "Şeyhülislam Kara Çelebi-zade Alıdülaziz Efendi ve Müftü Suyu." Belleten. 41, 1947: 137-145·

KÖSEOGLU, Cengiz. Harem (Topkapı Sarayı Müzesi 2). İstanbul, 1979.

KREUTEL, R.F. Ewlija Celebis Bericht über die Türkische grosbotschaft des Jahres ı665 in Wien, Wien, 1956.

KRİTOVULOS. Tarih-i Sultan Han-ı Sani, (çev. Karolidi). T.O.E.M. Ilavesi, 1328.

KRITOVULOS. İstanbul'un Fethi, (çev. Karolidi). İstanbul: Kaktüs Yayınları, 2005.

KUBAN, Dogan. "Topkapı Sarayı." Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. VII. 1994: 280-291.

KUBAN, D. Kent ve Mimarlık Üzerine İstanbul Yazıları. Istanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, 1998.

KUBAN, D. Osmanlı Mimarisi. Yapı-Endüstri Merkezi. İstanbul: Yem Yayınları, 2007.

KUBİLAY, Ayşe Yetişkin. İstanbul Haritaları 1422-1922. İstanbul: Denizler Kitabevi, 2010.

KUMBARACILAR, İzzet. "Türk Mimarları." Arkitekt. 2 193T 59-60.

KUMBARACILAR, S. "Darüssaade Agaları." Hayat Tarihi Mecmuası. 3· 1970: 75-78.

KUMBARACILAR, S. "Harem Hakkında Bildiklerimiz." Hayat Tarihi Mecmuası. 2/12. 1972: 40-44.

KUNT, Metin. The Köprülü Years: 1656-ıGGı, (yayınlanmam1ş doktora tezi). Princeton University, 1971.

KUNT, M. "Siyasi Tarih: 1600·1789," Türkiye Tarihi: Osmanlı Devleti 1600-1908, (yay. Yön. Sina Akşin). İstanbul: Cem Yayınevi, 1988: ıı-68.

KUNT, M. "The Waqf as an Instrument of Public Policy: Notes on the Köprülü Family Endowments." Studies İn Ottoman History in Honour of Professor V.L. Minage, (ed.) Colin Heywood-Colin Imber. İstanbul 1996: 189-198.

KÜLÇE, Süleyman. Kösem Sultan IV. Murat, Koçi Bey. İzmir: Nefaset Matbaası, 1948.

KÜTÜKOGLU, Bekir. "Vekayi'nüvis." İA. XIII. 1986: 271-287.

KÜTÜKOGLU, B. "Mehmed Halife." İA. VII. 1988: 579-580

KÜTÜKOGLU, B. "Şehnameci Lokman." Prof Dr. Bekir Kütükoğlu'na Armağan. İstanbul, 1991: 39-48.

LANE, Arthur. "The Ottoman Pottery of Isnik." Ars Orientalis. 2. 195T 247-281.

LANE, A. Late Islamic Pottery. Londra, 1971.

LEYLA, Saz. Harem'in İçyüzü, Dzn. Sadi Borak. İstanbul. 1974.

MAHIR, Banu. Osmanlı Minyatür Sanatı. Istanbul: Kabalcı Yayınları, 2004.

MAJER, Hans Georg. "Yeni Yaklaşımlar. " Padişahın Portresi. İstanbul: Türkiye iş Bankası Yayınları,

2ooo: 336-375.

MALAND, David. Europe in the Seventeenth Century. Macınillan and St. Martin Press, 1966

MANTRAN, Robert. "XVII. Yüzyılda Osmanlı Devleti: İstikrar mı Gerileme mi?," Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Osmanlı Devletinin Doğuşundan XVIII. Yüzyılın Sonuna, I, yay. yön. Robert Mantran, (çev. Server Tanilli). Istanbul: Say Yayınları, 1991.

MANTRAN, R. 17. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul, Kurumsal, İktisadi, Toplumsal Tarih Denemesi. I-11, (çev. Mehmet Ali Kılıçbay-Evren Özcan). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1990.

MANTRAN, R. XVI-XVIII. Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu, (çev. Mehmet Ali Kılıçbay). Istanbul: imge Kitapevi, 1995·

MATUZ, josef. Das Osmanische Reich Grundlinien seiner Geschichte. Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Darmstadt, 1990.

MAURICE, M. Cerasi. Osmanlı Kenti Osmanlı İmparatorluğunda 18. ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi, (çev. Aslı Ataöv). İstanbul. 2001.

McNEILL, H. William. "Dünya Tarihinde Osmanlı İmparatorlugu: Osmanlı ve Dünya, Osmanlı Devleti ve Dünya Tarihindeki Yeri, (haz. Kemal Karpat, çev. Ümit Şimşek). İstanbul: Ufuk Kitapları, 2000: 57-78.

MELEK HANlM. Harem'den Mahrem Mektuplar (çev. İsmail Yerguz). İstanbul, 1998.

MERAM, Ali Kemal. Padişah Analan ve Goo Yıl Bizi Yöneten Devşirmeler. istanbul, 1997.

MILLER, Barnette. Beyond The Sublime Porte: The Grand Seraglio oJStambul. Londra: Oxford University Press, 1931.

MUAMMER, Lebip. "Harem ve lçyüzü" Tarih Dünyası. 2. 1950: 67-69.

MUMCU, Ahmet. Osmanlı Devletinde Siyaseten Kati, Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1963.

MURPHEY, Rhoads. "Osmanlıların Batı Teknolojisini Benimsemedeki Tutumları: Efrenci Teknisyenierin Sivil ve Askeri Uygulamalardaki Rolü." Osmanlı ve Batı Teknolojisi, Yeni Araştınnalar Yeni Görüşler, (haz. Ekmeleddin lhsanoglu). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1992: 7·20.

MURPHEY, Rhoads. Osmanlı'da Ordu ve Savaş ısoo-1700, (çev. M. Tanju Akad). İstanbul: Homer Kitapevi, 2007.

NACİ, Elif. "Topkapı Sarayında Işlenmiş Cinayetler: ı, Makbul İbrahim Paşa Nasıl Öldü." Hayat Mecmuası. 34· 1963: 6-7.

NACİ, E. "Topkapı Sarayında işlenmiş Cinayetler:4, Sultan İbrahim'i Nasıl Bogdular." Hayat Mecmuası. 37· 1963: 14·15.

NACİ, E. "Topkapı Sarayında işlenmiş Cinayetler:8, Akagalar Kapısında Can Verenler." Hayat Mecmuası, 41. 1963: 14-15.

NACl, E. "İstanbul Saraylarında Adım Adım Topkapı Sarayı: Resim Galerisi," Hayat Tarihi Mecmuası. 8. 1965: 40·46.

NAHID, Tahsin ve Şahabeddin Süleyman. Kösem Sultan (Fticia-ı Tarihiye Üç Perde) (haz. Inci Enginün). Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 1990.

NECIPOGLU-Kafadar Gülru. "Süleyman the Magnificent and the Representation of Power in the Context of Ottoman-Hapsburg-Papal Rivalry" Art Bulletin LXXI/3· 1989: 401-27.

NECIPOGLU, Gülru. "From International Timurid to Ottoman. A Change ofTaste in Sixteenth-century Tiles." Muqarnas. VII. 1990:136-70.

NECİPOGLU, G. "A Kanun for the State, A Canon for the Arts: Conceptualizing te Clasical Synthesis of Ottoman Art and Architecture." Soliman le Magnifique ey son temps, ed. G. Veinstein. Paris, 1992: 195·216.

NECIPOGLU, G. The Age of Sinan: Architectural Culture In The Ottoman Empire. Londra: Reaktion Books Ltd, 2005.

NECİPOGLU, G. 15. ve ı6. Yüzyılda Topkapı Sarayı - Mimari, Tören ve İktidar, (çev. Ruşen Sezer): Istanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.

NUTKU, Özdemir. IV. Mehmet'in Edirne Şenliği. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1972.

OCAK, Ahmet Yaşar. "XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorlugu'nda Dinde Tasfiye (Püritanizm) Teşebbüslerine Bir Bakış: Kadızadeliler Hareketi." Türk Kültür Araştınnaları. XVll-XXI,1979-198r 208·225.

OFLAZOGLU, A. Turan. IV. Murad, Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 1999·

OFLAZOGLU, A. T. Deli İbrahim, istanbul: iz Yayıncılık, 2002.

OFLAZOGLU, A. T. Kösem Sultan, Istanbul: iz Yayıncılık, 2002.

ORGUN, Zarif. "Hassa Mimarları." Arkitekt. 8j12, 1938: 333-342.

O RGUN, z. "Kubbealtı ve Yapılan Merasim." Güzel Sanatlar. 6. 1949: 91-108.

ORG UN, Z. "Osmanlı Sarayında Yemek Yeme Adabı." Türk Mutfağı Sempozyumu Bildirilen, (31 Ekim-ı Kasım 1982), (ayrı basım).

ORHONLU, Cengiz. "Şehir Mimarları." Osmanlı Araştırmaları Il. İstanbul, 1981: 1-30.

ORHONLU, C. "Derviş Abdullah'ın Darüssaade Agaları Hakkında Bir Eseri: Risale-i Teberdariye Fi Anval-ı Daru's-saade" Ord. Prof İsmail Hakkı Uzunçarşılı'ya Armağan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988: 225-249.

ORTAYLI, İlber. "Harem'in Öyküsü" Tarih ve Toplum. VIII. 45· Eylül 198T 57-58.

ÖNEY, Gönül. Türk Çini Sanatı. İstanbul, 1976.

ÖRIK, Sırrı Nahid. Bilinmeyen Yaşamlanyla Saraylılar, (yay. haz. Alpay Kabacalı). Istanbul: İşbankası Kültür Yayınları, 2002.

ÖRS, Hayrullah. "The History of Topkapı Palace." Palladio, 1970.

ÖRS, H. "Harem'in Muamması." Türkiyemiz. 2. İstanbul, 1970: 2-12.

ÖZ, İlban. "Topkapı Sarayı ve Müzesi Reorganizasyonu." Turing. 70/349· İstanbul, 198r 25-26

ÖZ, i. "Topkapı Sarayı Onarım Projesi ve Tarihi Eserlerin Onarımı Konusundaki Başlıca Sorunlarımız." İstanbul'dan Görerne'ye Kültür Mirasımız, Milliyet Gazetesi. 1984: 3-4.

ÖZ, 1. "Topkapı Sarayı'nın Ilk Hünkar Hamamı." Kemal Çığ'a Armağan. İstanbul. 1984: 157-165.

ÖZ, i. "Topkapı Sarayı'nın Günümüzdeki Durumu." Milli Saraylar Sempozyumu; Bildiriler. İstanbul,

1985: 311·314. 29.

ÖZ, Mehmet. Osmanlı'da "Çözülme" ve Gelenekçi Yorumlar. İstanbul: Dergah Yayınları, 1997.

ÖZ, M. "Onyedinci Yüzyılda Osmanlı Devleti: Yeni Şartlar ve Isiahat Çabaları Hakkında Genel Bir Degerlendirme." Türkiye Günlüğü. 58. Kasım-Aralık 1999: 48-53-

ÖZ, Tahsin. "Hünername ve Minyatürleri." Güzel Sanatlar Mecmuası." ı. 1939: 3-6.

ÖZ, T. Topkapı Sarayı Müzesi Onarımları. Milli Egitim Basımevi. İstanbul, 1948.

ÖZ, T. "Topkapı Sarayı Onarımları." Güzel Sanatlar Mecmuası. 6. 1949: 6-74.

ÖZ, T. Hırka-i Saadet Dairesi ve Emanet-i Mukaddese. Istanbul, 1953.

ÖZ, T. "Topkapı Sarayı Başlangıçta Ne Halde idi?" Hayat Tarihi Mecmuası. 8. 1980: 41-44.

ÖZ, T. Hayatım. İstanbul, 1991.

ÖZ, T, Topkapı Sarayında Fatih Sultan Mehmet II'ye Ait Eserler. Ankara, 1993·

ÖZAYDJN, Abdülkerim ve Nebi Bozkurt. "Harem." DİA. XVI. 199T 132-135.

ÖZBILGEN, Erol. Bütün Yönleriyle Osmanlı: Adab-ı Osmaniyye. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.

ÖZCAN. Abdülkadir. "Abdurrahman Abdi Paşa." TDVİA. I. 1988:156.

ÖZERGİN, Kemal. "Solak-zade." İA. X. 1988: 748-750.

ÖZKA, Firdevs. "Topkapı Sarayının Kapıları." Türkiyemiz. 35 Ekim, 1981: 31-40.

ÖZKAN. Nevin. "Bir İtalyan Arşiv Belgesine Göre Şehzade Mehmet'in Sünnet Dügünü (1582)." Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilmeler Dergisi. 4/4· 200J: 89-110.

ÖZTUNA, Yılmaz. Türkiye Tarihi. İstanbul 1964.

ÖZTUNA, Y. Osmanlı Harem'inde Üç Haseki Sultan. İstanbul, 1983.

ÖZTUNA, Y. Devletler ve Hanedanlar. 1-V. Ankara, 1996.

ÖZTUNA, Y. Osmanlı Devleti Tarihi, Siyasi Tarih. I, Ankara: Kültür Bakanlıgı Yayınları, 1998.

ÖZYÜKSEL, Murat. Feodalite ve Osmanlı Toplumu. İstanbul: Derin Yayınları, 2007.

PAKALIN, M.Z. "Acemi Agalıgı," l/7; "Baş Haseki," l/164; "Baş Kapı Gulamı," l/165; "Cariye," l/256-261; "Darüssade Agası," l/400-404; "Gedikli Cariye," l/65o-66o; "Haseki Sultan," l/754; "Hasıllı," l/754-755; "İkbal," l/46-47; "Nöbet Kalfası," Il/705·706; "Ortanca," Il/732; "Yayla Baş Kapı Gulamı," III/612; Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983-

PARMAKSIZOGLU, İsmet. "Kasım Aga." lA. VI. 379-380.

PARMAKSIZOGLU, i. "Kasım Agha, " Encyclopedie de L'islam. IV. 1978: 748-749.

PARLATIR, İsmail. "Harem." Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınları, 2006.

PAZAN, İbrahim. Padişah Anneleri, Eserleriyle Valide Sultanlar. Istanbul: Babiali Kültür Yayıncılıgı,

2007.

PEIRCE, Leslie. "Ekberiyet, Cinsellik ve Toplum Düzeni: Toplumsal Cinsiyede İlgili Osmanlı Söz Dagarcıgı." Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınlan, (ed.) M adeline C. Zilfi, çev. Neciye Alpay). Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000: 161-187

PEIRCE, L. Harem-i Hümayun, Osmanlı İmparatorluğu'nda Hükümranlık ve Kadınlar, (çev. Ayşe Berktay). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002.

PENZER, N. M. The Harem, An Account ofthe Instutions as is Existed in the Palaces ofthe Turkish Sultans.

Londra, 1936.

PENZER, N. M. Harem, (çev. M. Dogan Şahiner). İstanbul: Say Yayınları, 2000.

PİTERBERG, Gabriel. Osmanlı Trajedisi: Tarih Yazımının Tarihle Oyunu, (çev. Uygar Abacı). Istanbul: Literatür Yayıncılık, 2005).

Prof Dr. Şerare Yetkin Anısına Çini Yazılan. Istanbul, 1996.

RABY, Julian. "A Seventeenth-Century Description of İznik/Nicea." Istanbuler Mitteilungen. 26. 1976: 149-188.

RABY, J. "Diyarbakir: A Riva) to Iznik, a sixteenth-century Tile Industry in Eastern Anatolia." Istanbuler Mitteilungen, 27 f8, 1977-8.

RENDA, GünseL "17. Yüzyılda Osmanlı İmparatorlugu ve Avrupa: Degişen imgeler." 17. Yüzyıl

Avrupasında Türk imajı, Sakıp Sabancı Müzesi. İstanbul, 2oor 44-56.

SAKAOGLU, Necdet. Osmanlı Kentleri ve Yabancı Gezginler. İstanbul: Ray Sigorta, 1996.

SAKAOGLU, N. Tarihi, Mekanlan, Kitabeleri veAnılan ile Saray-ı Hümayun -Topkapı Sarayı-. lstanbul, 2002.

SAKAOGLU, N. Bu Mülkün Sultanlan, 36 Osmanlı Padişahı. İstanbul: Oglak Bilimsel Kitaplar, 2002.

SAKAOGLU, N. Bu Mülkün Kadın Sultanlan, Vıilide Sultanlar, Hatunlar, Hasekiler, Kadıneftndiler, Sultaneftndiler. Istanbul: oglak Bilimsel Kitaplar, 2oo8.

SAKAOGLU, Necdet ve Nuri Akbayar. Osmanlı Dünyasından Yansımalar. İstanbul: Denizbank Yayınları, 2000.

SARAÇLAR, G. (Tanyeli). Topkapı Sarayı Harem-III. Osman Taşlığı Cephesi Restorasyon Projesi, (basılmamış lisans tezi). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, 1982.

SAZ, Leyla. Harem'in İçyüzü. İstanbul, 1974.

SEÇKiN, N. Topkapı Sarayı'nın Biçimlenmesine Egemen Olan Tasanm Gelenekleri Üzerinde Bir Araştırma, (yayınlanmamış doktora tezi). (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi. Istanbul, 1990.

SERTOGLU, Mithat. "Kubbealtı ve Divanı Hümayun." R.T.M. 3/3L 1952: 1599-1602.

SERTOGLU, M. Topkapı Sarayında Günlük Hayat. Istanbul. 1974.

SEVGiN, Erdogan. "İstanbul Saraylannda Adım Adım Topkapı Sarayı: Saltanat Arabaları Dairesi." Hayat Tarih Mecmuası. 9· 1965: 6o-66.

SHAW, Stanford. Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye. !. Istanbul: E Yayınları, 1982.

S iRER, Münir. "Veladeti Hümayıın ve Beşik Alaylan." Resimli Tarih Mecmuası. 43· 1953: 2433-2436.

SIRER, M. "Saray Kadınları," Resimli Tarih Mecmuası. 4/40, 1953

SOUSTIEL, Laure (Katalog haz.). Osmanlı Seramiklerinin Görkemi, XVI.-XIX. Yüzyıl. İstanbul: Suna-lnan Kıraç Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, 2000.

SOYHAN, Cahit. "Osmanlı Devri Çini ve Seramikleri." Antika. 3- 198s; 26-29.

SÖNMEZ, Neslihan. Osmanlı Dönemi Yapı ve Malzeme Terimleri Sözlüğü. Istanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, 1997.

SÖZEN, Metin. "Istanbul SaraylarıfPalace of Istanbul." Antur Magazine. Istanbul, 1985: 58-65.

SÖZEN, M. Devletin Evi Saray. İstanbul, 1990.

SÖZEN, M. Bir İmparatorluğun Doğuşu Topkapı. Istanbul, 1998.

SÖZERI, Melek Zühre. Topkapı Sarayı Hareminde Tasarımın Görsel Analizi, (yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2004.

STOCKJEIN, H. "Die Waffenschaetze im Topkapı Sarayı." Art Islamica. L, 1934: 200-218.

ŞAHİN, F. "Kütahya Çini-Keramik Sanatı ve Tarihinin Yeni Buluntırlar Açısından Degerlendirilmesi."

Sanat Tarihi Yıllığı, IX-X. 1979-1980. 1981: 259-286.

ŞAHIN, F. "Kütahya Seramik Teknolojisi ve Çini Fırınları Hakkında Görüşler." Sanat Tarihi Yıllığı. Xl.

1981: 133-164.

ŞAKİR, Ziya. "Saray, Harem, Musiki ve Harem Bandosu." Resimli Tarih Mecmuası. 4!48. 195} 2759-2761.

ŞEHSUVAROGLU, Haluk. "Topkapı Sarayı." T.T.O.K. Belleteni. 130. 1952: 3-4.

ŞEHSUVAROGLU, H. "Topkapı Sarayı'nda Altın Yol," T.T.O.K. Belleteni. 130. 1952: 3-4.

ŞEHSUVAROGLU, H. Asırlar Boyunca İstanbul Sarayları, Camileri, Abideleri, Çeşmeleri. 1954·

ŞEHSUVAROGLU, H. Tarihi Odalar. 1954.

ŞEHSUVAROGLU, H. "Arz Odası." T. T.OK. Belleteni. 148. 1954: 14-16.

ŞEHSUVAROGLU, H. "Leş Montıes et leş Horloges Anciennes deş Palais Turcs." T.T.O.K. Belleteni.

1954: 23-24.

ŞIMŞIRGIL, Ahmet. Taşa Yazılan Tarih Topkapı Sarayı. Istanbul, 2005.

TAMER, Cahit. "Türk Bezemelerine Ait Bazı Araştırmalar." Milletlerarası Birinci Türk Sanatları Kongresi

19-24 Ekim 1959. Ankara 1962: 355-359.

TANERİ, Aydın. Osmanlı Devletinin Kuruluş Döneminde Hükümranlık Kurumunun Gelişmesi ve Saray Hayatı-Teşkilatı. Ankara, 1978.

TANINDI. Zeren. "Topkapı Sarayı'nın Agaları ve Kitaplar." Uludağ Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi

Sosyal Bilimler Dergisi. 3/3· 2002: 41-56.

TANINDI. Zeren. "Bibliophile Aghas (Eunuchs) at Topkapı Saray." Muqarnas. 2004: 333-343.

TAŞKIN, Ünal. Osmanlı Devleti'nde Kullanılan Olçü ve Tartı Birimleri, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Elazıg: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 2005.

TANSUG, Sezer. "Topkapı Sarayı Bütününün Niteligi Üzerine Bir Deneme." Karşıtı Aramak, Sanat Tarihi Yazıları. İstanbul, 1983: 135-168.

TANYELİ, Gülsün. 'Topkapı Sarayı Haremi'nin Haliç Cephesindeki Yapılaşmasının Evrimi." Topkapı

Sarayı Müzesi Yıllığı. 3· 1988: 148-181.

TEKTAŞ, Nazım. Harem'den Taşanlar. İstanbul, 2004.

TEZCAN, Baki. "ll. Osman Örneginde "İlerlemeci" Tarih ve Osmanlı Tarih Yazıcılıgı." Osmanlı. VII, (ed.) Güler Eren). Yeni Türkiye Yayınları, 1999: 658-668.

TEZCAN, H. "Topkapı Sarayı Müzesi Harem Dairesi ve Hamamları." Kültür ve Sanat. 5· 1977.

TEZCAN, H. Köşkler (Topkapı Sarayı Müzesi I). İstanbul, 1978.

TEZCAN, Hülya. Osmanlı Sarayının Çocuklan, Şehzadeler ve Hanım Sulta_.niann Yaşamlan, Giysileri. Istanbul: Aygaz, 2006.

THYS-ŞENOCAK, Lucienne. "Bir Valide Sultan'ın Himayesinde Seddülbahir ve Kumkale." Osmanlı Mimarlığının 7 Yüzyılı "Muslarüstü Bir Miras." İstanbul: Yapı Endüsti Merkezi Yayınları, 2000: II2-II7-

THYS-ŞEN0CAK, L. "Kurnkale ve Seddülbahir Osmanlı Kaleleri." Cogito. 28. Yapı Kredi Yayınları. Istanbul: 274-282.

THYS-ŞENOCAK. L. Ottoman Women Builders: The Architectural Patronage of Hadice Turhan Sultan. Ashgate Press, 2005.

THYS-ŞENOCAK, L. Hadice Turhan Sultan, Osmanlı İmparatorluğu'nda Kadın Baniler, (çev. Ayla Ortaç). İstanbul: Kitap Yayınevi, 2009.

TiMUR, Tamer. Osmanlı Çalışmalan, İlkel Feodalizmden Yan Sömürge Ekonomisine. Ankara: V Yayınları, 1989.

TOKMAKÇIOGLU, Erdogan. Osmanlı'da Kadın Alemleri. Istanbul: Geçit Yayınları, 1991.

TOLASA, Harun. Şeyhülislam Bahôyi Efendi Divtinı'ndan Seçmeler. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, 1979.

TUGLACI, Pars. Osmanlı Saray Kadınlan. Istanbul, 1985.

TURAN, Nurhan, Banu Mahir ve Selim Kalkan. Ça^ar Boyu Anadolu'da Kadın; Anadolu Kadınının 9000 Yılı. Ankara: Kültür Bakanlıgı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlügü, 1993.

TURAN, Şerafettin. "Osman_h Teşkilatında Hassa Mimarlan." Tarih Araştırmalan Dergisi. I fl. Ankara, 1963: 157·202.

TÜRKAY, C. "Topkapı Sarayı Müzesi İçinde Köşkler." T.T.O.K. Belleteni. 190. 195]: 6-7.

TÜRKOGLU, Sabahattin, "Topkapı Sarayı." Türk Ansiklopedisi. C:XX I. 1982: 307-3II.

ULU, Tülün. Topkapı Sarayı Çinileri, (yayınlanmamış lisans tezi). Istanbul: istanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, 1965.

ULUÇAY, M. Çağatay. "Haremden Mektuplar." Yeni Tarih Dünyası. 1. 1953: 27-29.

ULUÇAY, M. Ç. "Haremden Mektuplar 2, Harem'in Sırrı Nedir." Yeni Tarih Dünyası. 2. 195r 74-77.

ULUÇAY, M. Ç. "Haremden Mektuplar: Hafsa Sultanın Mektupları." Yeni Tarih Dünyası. 18. 1954: 732·734·

ULUÇAY, M. Ç. Haremden Mektuplar I. Istanbul, 1956.

ULUÇAY, M. ç. Osmanlı Sarayında Harem Hayatının İçyüzü. Istanbul, 1959.

ULUÇAY, M. Ç. "XVIII. Asırda Harem" İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. 17-18. İstanbul, 1963: 269-274.

ULUÇAY, M. Ç. Padişahlann Kadınlan ve Kızlan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1980.

ULUÇAY, M. Ç. Harem II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.

UNCUOGLU, Muhtar Ayhan, Topkapı Sarayı Çinileri, (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Istanbul: Mimar Sinan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Geleneksel Türk El Sanatlan Programı Çini ve Çini Onarımlan Ana Sanat Dalı, 1992.

URAN, Hilmi. Üçüncü Sultan Mehmed'in Düğünü, Kagıtçılık ve Matbaacıhk A.Ş. Istanbul, 1943.

UZUNÇARŞILI, 1. Hakkı. "Osmanlı Sarayı'nda Ehl-i Hıref (Sanatkarlar) Defteri." Belgeler. XI/I5 r98r-86: 23·76.

UZUNÇARŞILI, 1. H. Osmanlı Tarihi, III/I, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, I995·

UZUNÇARŞILI, 1. H. Osmanlı Devleti'nin Saray Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988.

UZUNÇARŞILI, İ. H. Topkapı Sarayı Müzesi Arşiv Katalogu. r-2, (yay. haz. Ülkü Altındağ). Ankara, 1988.

ÜÇOK, Bahriye. İslam Devletlerinde Türk Naibeler ve Kadın Hükümdarlar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, r98r.

ÜÇüK, Coşkun. Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri. Ankara, 1982.

ÜKERMAN, Önder. Sanayi ve Tasarım Yarışında Bir imparatorluk İki Saray: Topkapı ve Dolmabahçe. İstanbul, 2007.

ÜNVER, Süheyl. "Süsleme Sanatı Bakımından Topkapı Sarayı Müzesi." Güzel Sanatlar Dergisi. 6. 1949:

I09-I47·

VAROGLU, Hamdi. "Topkapı Sarayı'nda Kadınlar Dairesi." Tarih Coğrafya Dünyası. I. 1959.

VAROGLU, H. "Topkapı Sarayında Kadınlar Dairesi." Tarih-Coğrafya Dünyası. 2. 1959: 95-96.

WENSINCK, A.J. "Khadim." EI. IV. 1978: 899.

WOLFRAM von Soden. "harämu(m"Akkadisches Handwörterbuch, I, Unter Benutzung des lexikalischen Nachlasses von Bruno Meissner (r868-r947) bearbeitet von Wolfram von Soden, Otto Harranssowitz, Wiesbaden, r96r 323·

WURM, Heidrun. Der Osmanische Historiker Hüseyn b. Cafer, genannt Hezaıfenn und die Istanbuler Gesellscha.ft in der zweiten Haelfte des 17- Jahrhunderts. Freiburg, 1971.

YAHYA KEMAL (BEYATLI). Aziz İstanbul: Topkapı Sarayı'nda. Istanbul: Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları, 1964.

YAVUZ, Cezar. Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi: XVIII. Yüzyıldan Tanzimat'a Mali Tarih. Istanbul: Alan Yayıncılık, 1986.

YENAL, Engin. Bir Kent İstanbul 101 Yapı. Istanbul, 2000.

YENAL, Ş. "Topkapı Sarayı Müzesi Enderun Kitaplığı." Güzel Sanatlar Dergisi. 6. 1949: 85-90.

YENIŞEHIRLIOGLU, Filiz. "Şehzade Mehmed Türbesi Çinileri Üzerine Gözlemler. " Bedrettin Cömert'e Armağan. Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Idari Bilimler Fakültesi Beşeri Bilimler Dergisi Özel Sayı. Ankara, 1980: 449-456.

YENİŞEHİRLİOGLU, F. "Osmanlı Dönemi Yapılarında Bulunan Çini Kaplamalar ve Restorasyon Sorunları." Rölöve ve Restorasyon Dergisi (I. Restorasyon Semineri Ozel Sayısı). Ankara, 1982: 43-64.

YENIŞEHIRLIOGLU, F. "Les grandes lignes de l'evolution du programme decoratif en ceramique des monuments ottomans au cours du XVI•m• siecle." Eldem. I. 2. 1985: 453-476.

YENİŞEHİRLİOGLU, F. "Les revetments de ceramiques dans !es edifices ottomans de Diyarbakır." Ars Turcica, Akten des VI. Internationalen Kongresses for Türkische Kunst. München, 1987: 368-382.

YENIŞEHIRLIOGLU, F. "İznik Seramik Üretimi ve Ustaları. " Tarih Çevresi. ro. 1994: 33-38.

YERASIMOS, Stefanos. İstanbul imparatorluklar Başkenti. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2000.

YI, Eunjeong. Guild Dynamics in Seventeenth-Century Istanbul, Fluidity and I.everage. Brili. Leiden, Boston, 2004.

YÜCEL, Erdem. "Altın Yol ve Tekkeci Camii Çinileri." Türkiyemiz. r8. 1976: 2-6.

YÜCEL, Yaşar. Osmanlı Devlet Düzenine Ait Metinler, Kitabu Mesalihi'I-Müslimim ve Menafi'i'I-Mü'minin. I-III, Ankara r98r.

YÜKSEL, Hasan. "Osmanlı Toplumunda Vakıflar ve Kadın (XVI-XVII Yüzyıllar)." Osmanlı. V, (ed.) Güler Eren. Yeni Türkiye Yayınları, 1999: 49·55·

YÜKSEL. O. "İstanbul Saraylarında: Adım Adım Topkapı Sarayı." Hayat Tarihi Mecmuası. 1j2. 1965: 54-69.

YÜKSEL, O. "Topkapı Sarayı," Hayat Tarihi Mecmuası. 1/J. 1965= 54-69.

YÜKSEL, O. "Topkapı Sarayı Harem Dairesi Altın Yol." Hayat Tarihi Mecmuası. 4· 1965: 55-56.

YÜKSEL, O. "İstanbul Saraylannda Adım Adım Topkapı Sarayı: Altın Yol." Hayat Tarihi Mecmuası. 4·

1965: 54-63.

YÜKSEL, O. "Köşkler (Topkapı Sarayı)." Hayat Tarihi Mecmuası. 6. 1965: 33·39·

YÜKSEL, O. "İstanbul Saraylarında Adım Adım Topkapı Sarayı: Sarayın 400 Odalı Kısmı Harem."

Hayat Tarihi Mecmuası. 3· 1965= 55-62

ZILFI, Madeline C. "The Kadızadelis: Discordant Revivalism in Seventeenth-century Istanbul." journal ofNear Eastern Studies. 4· 1986: 251-269.

ZILFI. Madeline C. The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age: ı 6oo-ı8oo.

Bibliotheca Islamica. Minneapolis, 1988.

ZILFI, M. C. "Kadızadeliler: Onyedinci Yüzyıl İstanbul'unda Dinde lhya Hareketleri." Türkiye Günlüğü, (çev. M. Hulusi Lekesiz). 58. Kasım-Aralık, 1999: 65-79.

ZILFI, Madeline C, (ed.). Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınlan, (çev. Necmiye Alpay). Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000.

Ab

DiziN

Abbas Ağa (Darüssaade agası) 154

Abbasi (Devleti) 75

Abdullah (Derviş) 25-26, 40, 58, 64, 66-67, 69, 77• 79· 8r

Abdunahim (Müfti) 28

Abdurrahman Abdi Paşa 19, 38. 43. 66, 8r, 2II-

2I2, 219, 227

Abdurrahman ŞerefBey 23-26, 59. 89, 206, 242

Abdülaziz Efendi (Kara Çelebi-zade) r8, 39-40, 42•43· 48, 58. 62, 69. 72, 129

Abdülhamid I odası 12-13

Abou-EI-Haj, Rıfa'at Ali 30-31

adalet köşki.i 178, r83; adalet kulesi (kasr-ı adalet) 12-13, rr2-rr3; Adil Köşki.i (Kasr-ı Sultan Ah· med) 197

Afrika/Afrikalı 76, 140

Ajfoncu, Fatma 2o9

ahengeran 224

Ahmed (Şehzade, IV. Mehmed'in kardeşi) 212

Ahmed I 31, 37. 66, 8o-82, 196; inşaat faaliyetleri 208; odası rr2-II3, 2oo-2or, 250-251; okuma odası 12-13; ölümü 29, 44, 54, 62

Ahmed III Kitap!$ (Enderun Kitap!$) 12-13

Ahmed Paşa (Hafız) 55

Ahmed Paşa (Hasan Bey-zade) 8o-8r

Ahmed Paşa (Hezarpare) 40-41

Ahmed Paşa (farhuncu) 35-36, 73-75· 26r

Ahmed Paşa (Veziriazam) 41, rr4

Ahmed Resmi Efendi 56

Ahmed Tayyarzade 'Ata 23, 76

Ahmet Refik 53· 245

Akgündüz, Ahmet 6o, 91

Akkadca 88

Akozan, Feridun 12-13, 26, ro8, II2, rr5, rr8, 120, 123-124, 136, 149·150, 167-168, r86, 190·191, 198-199• 203-206, 215, 230, 243-244, 246· 247, 257

Alaeddin (Başmimar) 179

Alderson, A. D. 54· 6o

Ali (Çalık) 85

Ali (Divane) r84

Ali (İskenderiye teberdaran-ı hassa'dan) rr9

Ali Ağa (Bostancıbaşı) 68-69

Ali Ağa (Mimar) 216

Ali Ufki (Aibert Bobovi, Albertus Bobovius, Bo· bowsky) 77·78, 96-97. 107, 138

albn beşik 83, 105

Albn Yol 12-13, 105, II2·II3, I2J, 175, 177, r86, 191;

çinileri 250; kapısı 124·125, r62, r66; kapı ki· tabesi 267; üzerindeki odalar 215

Anadolu 34. 51, 77- 88

Arab [taifesi) 64, 8r

Araba Kapısı 12-13, 99, II2·II3, I4I-I43• 175; kitabesi r8o, 191, 214, 215, 264, 266, 269

Arafat (resimleri) 146

Arifi I83

Arzhane 12-13

Asya 191; devletleri 46

Aşçdar Mescidi 12-13

Atbaş, Zeynep r96

Atike Sultan 56

Avlu I. veya Alay Meydanı 12-13

Avlu Il., Kese, Divan Meydanı, ı. Yeri 12-13

Avlu III., Enderun Meydanı, 2. yeri 12-13

Avlu IV., Sofa-i Hümayun, 3· Yeri 12-13

Avrupa/Avrupalı 21-22, 25, 107, IIO, 191, 193, 196, 240, 245; devletleri 31, 35· 46; ithalab çiniler 124, ıp; tarzı süslemeler 242

Avusturya: kralı 47; Ulusal Kitaplıgı 250

Ayasofya 196

Ayşe (Hz.) 214

Ayverdi, Ekrem Hakkı 215

Bab-ı Ali r82

Bab-Us Saade, babüssaade, Bab'üs-sa'ade 42; $· sı, agaı (ak agalar) 76-78, 83, 109, 193. 269; kapısı 12-13, 169, 265

Bab-Us Selam (Orta Kapı) 12-13

Bachelard, Gaston rr4, 226

Bagdaı Köşki.i 12-IJ, 98·99· 196. 207

Ca

Ba^dat Seferi 5 5

Bahai Mehmed Efendi 28, ı65

Baki Bey 41

Başbakanlık Osmanlı Arşivi 216

Başiala Kulesi (Hekimbaşı Odası) ı2-ı3

başmaklık veya paşmaklık 51

Bayezid (Şehzade, IV. Murad'ın kardeşi) 55

Bayezid I 76

Bedr-i Cihan Kalfa 152

Behram Aga I70·I7I

Bektaş Aga 37. 48, 67, 69, 72-73- ıo2, 105, 107

Belgrat 245

Beşir Aga, el-Hac 78; Beşir Aga Camii ve hamarnı

ı2-I3

beylik çavuşu 220

Bizans dönemi 222

Bon, Ottaviano 46, 95

bostancıpar) 90; hastancıbaşı 68, 98. ı88, 2I0-2I2, 220

Bourdieu, Pierre ın

Büyük Bini Kapısı 99· I!2-n3, 144-145· ı68, 175.

ı8o, 268

Büyük Çekmece 221

Candaro^an Beyligi 76

cariye(ler), halayık 38, 40, 56-57. 59· 64, 66, 71, 88, 95· ıo8, 152, 2n; ait mekanlar 105, n5, 122, ı66, ı68-ı69, ı8o, 190, 193. 209, 2ıo, 225, 241, 247, 265, 269; avlusu 250; dairesi (ustalar) 12-13, 97; ^timi 109, 174, 264; gedildi [cariyeler) no; hamarnı n2-n3; hastanesi I2-13, n2-IIJ, ı68; kiler, ocak n2-n3, 191; k^ŞU 12-13, II2·II3, !28, 165, 167·168, 176, 191, 265; mutfaw r2-ı3; taşlıW r2-ı3, n2-n3, 120·121, 124, !26·!27, 131, 135-136, !63·164, r66-167, 190, 268

eelali isyanlan, eelaliler 34

Cevri Kalfa Dairesi ı28

Chishull, Edmund D. 98-99, 107

Cinci Hoca 40

Cinlerin meşveret yeri (Harem Kapısı) ı2-13, n2-

II3, 164, 175, 206

Contarini, Paolo ı88

Croix, François Petis de La 94· 122, 259

cuma namazı 83

cüceler dairesi, odalan n2-n3, 141, 148

cülus, cülus 28, 38, 42-43, 45-47, 49, 54. 64, 8o, ı8o, 201, 252

Çanakkale B^azı 52, 239, 26ı

Çelebi Sultan Mehmed (1413-I42I)

Çınar Yakası 83

çifte kasırlar II2·II3, ı85, 200, 203-206, 228, 230, 237, 241-242; çinileri n7, 145; kubbeli oda n2-n3, 206-207; onanmı 130, 269

çilingiran 222, 224

Çimen, Ali 6o

Çin 75

DaUam, Thomas 95

Danca 217

darü's-sa'ade, Darüssa'ade, darüssaade, darüssa-ade [saadet kapısı, Saadet Evi) a^ası, a^alan (kızlar a^ası, kızlara^sı) 17, 19-20, 26, 30, 58. 75· 79· 8ı, 85. ıo2, 123, !26, 138, 147· 152, 154, 163, 169, 171, 174, 188, 190, 192, 194• 210, 212, 238. 248, 264; a^lıW [makamı) 77-78. 8o, 82, 87. ı4o-ı4ı, ın 26o; a^alıw (makamı) dairesi, odası, oda-i darü's-sa'ade 103, II2·IIJ, 126, 138, 140-142, 175-176, 226; a^asına ait bina, bölüm 159. ı6ı-ı62, 268; ^asına ait rnekanlara giriş kapısı ı 5 5; a^ası-nın hamarnı n2-II3, 158; ^asının önündeki kapılar, -kapusı, kapı kitabesi ı66, 2n, 267; a^asının özel odası 97· II2·IIJ, 157, ı6ı; bab-ı darü's-sa'ade muzafah 212; halkı 63; ocaw 139; - Darüssa'ade'de vaki olan yeni harn-ınam binası 195-196. 226. Aynca bkz. kara a^alar

Davud (Mimar) 190, 196

defterdar 210, 212

defterhane 2 n

Ça

Da

demirciyan 223-224

deprem(ler) 17, 88, 127, 208, 215, 249

Dest-i Mal Odası 12-ı3

Devlet-i Aliyye, bkz. Osmanlı devleti

Dış Hazine 12-13

Dilaşub Sultan 68

divan 35. 46-47. 74, 99· 211; arz divanhanesi 182;

divan erbabı 40; divan kapısı 193; divan üye· leri ıo6; divan yeri, divanın toplandı^ oda 106, 138, ı8o, 252; divana giden kapı 98; divanhane 178, 190, 212; Divan-ı Hümay(ın 43· 58, 8o

Diyarbakır 217

dolap kubbesi II2·II3, 141-143· 237, 266

dökümcüyan 224

Eb Ebu Said Efendi 72

Ebiı'I-Leys (İmam Fakih) 77

Edincik 221

Edirne 50, 98, ıoo, 210-212, 220. 228, 237. 239, 241, 269

Eflatfın Şirvani ı83

Ege 6o

Eldem, Sedat Hakkı 12-13, 26, ıo8, ıı2, 115, 118, 120, 123-124, 136, 149·150, 167-168, 180, 185· 186, 190·191, 198·199• 203·206, 215, 230, 243·244· 246·247· 257

Elizabeth (Kraliçe) 95

Emler, S. ı8o

Enderun 76, 82, ı69, 171; avlusu 172-173· ı86; du-varlan ı8o; halkı 263; hamarnı 250; mektebi 109; -i Hümayun 23, 217

Eremya Çelebi (Kömürcüyan) 26, 83, 127, 209· 212, 225

Ertug, Zeynep Tanm 27

Erzurum 217

Es'ad Dai 197

Eski Saray 19, 36, 49· 54· 56, 62, 68, 71, ı69, 178, ı83, 188, 194-196, 210; saray a^ası 140; teber· darlan 69

Esther Kira ı 62

Esvap Odası 12-13

Evliya Çelebi ı8, 39. 44-45, 66, 73- 81, 178·179

Fazıl Ahmed Paşa 84

Fazıl Mustafa (Köprülüzade) 85

Felemenk 31

Fil Bahçesi 179; kapısı 12-13, 99

Finkel. Caroline 34. 55. 6o, 62, 71-72, 8ı, 84

Flachat, Jean-Ciaude ıo2·103, 105, 107

Fransız 22. 31, 89. 92, 99, 102

Gazanfer ^a ı88                         Ga

Gemlik 218, 223

Girit: savaşı 35· 75; seferleri 40

Goffman, Daniel 3o-p, 85

Goodwin, Godfrey 68, 107-108

Gouz, François De La Boullaye Le 105-106

Greaves, John 46, 97

GreUot (Dragoman) 94

Grelot, GuiUaume-Joseph 242, 251, 258

Grosrichard, Alain 36

Gürcü Kalesi 192

Habsburglar 85                              Ha

hacılar 52

Haçova Savaşı 34

haddadan 224

hadım(lar): beyaz hadımlar, hadım a^ası, harem a^ası, kara hadımlar, siyah hadımlar, zenci hadımlar, bkz. darü's-sa'ade a^alan, kara a^lar.

Halep 217

hammamcıyan 220-221, 224, 226

Hammer, Joseph von 51, 65, 171

Hanefi Efendi (Kazasker) 42, 72

harc-ı hassa defterleri 173, 194, 226

Harem: anahtar(lar)ı 92, 139; bahçesi 12-13; camii 12-13; Haliç cephesi 14, 27, 88, ıı5, ı67, 196, 216, 241-242, 248, 254; hamam 188-189; kadınlar bölümüne giriş kapısı 12·13. 112·112, 228; kapılan ıı4, 266; hizmetleri 20; nöbet

yeri r2-13, n2-n3; sultana ait mekanlar 262; padişah ailesi r67, 2S2, 260; padişah ailesine ait mekanlar us; padişahın haremde kullan-dı^ yol I7S· r8r; padişah kapısı (3. Kapı) 109 haremeyn evkafı nezareti 77

Has Ahır ve Raht Hazinesi Meydanı r2-ı3

has oda(lar), oda-i hass(lar) 70, 98. r69-17I, 17s.

r86, 191, 19S 200, 203, 227, 24S· 248, 2S9· 262-263; kadrosu 173; -daki tahh r8o

Hasan (Hacı) 218

Hasan (Hz.) I4S

Hasan (Vecihi) Efendi 18, 29, 39· S7

haseki(Jer) 30, J7, 49• SI, S4• 6r, 78, 108, 122, 138139, 169, 188; başhaseki (haseki sultan) 108, 228; başhaseki (haseki sultan) odası 168, 210, 22s; daireleri 166, 193. 2rs; - kadın 108; odalan 97, 124, 131, 167, 176, 191, 26s. 267; hasekilik, hasekiliWn çıkışı S3· 109, 128. Ayn-ca bkz. kadın efendi, valide sultan.

Hastane Avlusu 12-13

Havemak Kasn 21S

Havuz Yeri 12-13

Hazine Odası 12-13

Hazine-i Hümayun Hademeleri Kogtışu 12-13

Hazinesi (Silahdar Hazinesi) 12-13

Hıristiyan(lar) 22, ss. 93; kilisesi 101

Hırka-i Saadet Dairesi 12-r3

Hızır (Edirneli) 184

Hızır A{!a (Lala) IS4

Hierosolimitano, Domenico 9S· 193, 2S9

Hipokrat 21

hizmedi(ler), hizmetkar(lar) 30 47. 109, 138, 143, 166; kadın hizmediler, hizmetkarlar 108, no; sınıfı 122; -e ait mekanlar us. Aynca bkz. kara a{!alar

Hodgson, Marshall G. S. 29-30

Hollanda 24S

horasancıyan 222, 224

Hotin Seferi 203

Hünkar Hamarnı 12-IJ, n2-II3, 190, 196, 242, 24S·246, 249·2SO

Hünkar havuzu 127

Hünkar Sofası 12-13, 27, n2-II3, 122. 127, I7S· 179. r8s-r86, 196. 202, 208, 227-228, 241-242, 246-2sr. 269; çinileri 237, 24S· 262-263; kapılan 176, 267; kesiti, planı 243-244; ocaklı sofası 26o; -na geçilen yol r26; -nda düzenlenen tören 2s9; -ndaki hamam 226

Hürrem Sultan 37, 52-53, 6o, 196, 260-261

Hüseyin (Hz.) 14S

Hüseyin A{!a (Mirahor) 46

Hüseyin Efendi (Hezarfen) 210

Hüseyin Paşa (Amcazade) 8s

Hüseyin Paşa 6o

ırgadan 220, 224

Itzkowitz, Norman S9

İbrahim A{!a (Celali) 78

İbrahim A{!a (l.ala) 69

İbrahim I 28, 49· S4·S7· s9-62, 64, 82, 172, 209, 213, 214; harerne katkılan 196, 207-208; tahttan indirilmesi 18-19, ²9. 34’ 37'4². 47’ 7². 16s; ölümü 3S· 44· 66, 83; Sultan İbrahim Taşlı^ 12-13

iç ^an, içol:!lan(lar) 77, 107, 170, 2s9; sistemi 17J; odalan 98

İftariye Karneriyesi 12-13

ikbal (gözde, hasodalık) 108; odalan 12-13; -ler avlusu, taşlı^ 203

İncirlik 12-13

İngiliz 31

İngiltere (Krallı^) 19, 98

İran 89; efsaneleri 214

İsa A{!a (Hafız) 1s2

İsfendiyar (Hükümdar) 76

İskenderiye 94

İslam 3s; dünyası 7S· 88

İslamiyet 93

İsmail ^ (Muhasip) 67, 69

İstanbul 18, 26, 30, 34, 46-47, 50, 55, 72, 77, 83, 88-89, 94. 98-99. 102, 147. 174. 180, 189,

Jo

Ka

195· 2II-212, 214, 217-218, 220-222, 225, 228, 237. 239. 241, 249. 255. 269; Bakırköy 222; Bogazhisan 217; Bo^ziçi II; Çayu Köşkü 210; Darphane ıos; Daviıd Paşa sahrası 228; Dot-mabahçe Sarayı 11, 252; Davut Paşa Sarayı 212, 219; Eyüp 250; Eyüp Sultan Camü [ve) Türbesi 46, 74; Edirne Kapısı, Kapusu 46, 212; Fatih Cami 41; Galata 190, 223, 250; Galata halkı 90; Haliç 11, 255-257; Hasköy 220; İstanbul halkı 40, 56; Kartal 217; Mannara [Adası) 2ı6-217, 221-222; Orta Cami 34. 41; Pendik 217; Pera 94; Sarayburnu 99; Sinan Paşa Köşkü 63, 170; Sultan Ahmed Cami 197. 224; tersa-ne-i amire 219; Tophane'deki dökümhaneler 74; Tuzla 217; Osküdar yazlık sarayı ı83; Os-küdar bahçesi 195. 219, 226; Yeni Cami Kül-liyesi (Eminönü) 239-240; Yeni Camii, Yeni Valide Camii Hürıkar Mahfili 236, 238-240; Yenikapı ı83; Yedikule Zindam 35

İsveç 99

işçi isimleri ve imzalar 232

İzmit (İznikmid) 219, 221-224

İznik 196; çinileri ı8s-ı86, 197. 200, 229, 240, 250; kadısı 90, ı89

Jorga, Nicolae 41, 43· 53. 55· 59· 7¹

Kabe tasviri II9, 122, 146-147· ı62, 240 kadıasker(ler) 69, 76

kadın efendi(ler) 78, ıo8; başkadın dairesi 12-13, 112-II3; başkadın odası 267; başkadınefendi odalan II2-IIJ, ı67, 176, 250; odası ı69. Ay-nca bkz. haseki, valide sultan.

Kadızadeliler 35; hareketi 34

Kahire 147, 248

kahve odası II2-113

kamusal kimlikler 29

Kandiye 239

kapı a^sı, kapıağası [beyaz hadımlar] 7o, 139; dairesi, hamam ve kulesi 12-13

kapı a^sı, kapıağası 70, 139-140

Kapıdağı 221

kapıkulu: yeniçeriler; sipahiler

kara a^(lar), karaa^(lar). kara-agalar (tavaşi a^-lar) 21, 2J, 25, 40, s8. 6J-65. 69. 75-79· 8ı-82, 87. 91, 97. ıo2-ıo5, ıo8, 120, 134. 137-I4o. 147· ı62, 170. 172, 174-176. 194· 2II, 265, 267; avlusu 147; camii, mescidi 12-IJ, II2-IIJ, 146, ı62, 176, 241, 268-269; dairesi 12-IJ, 215; eğitimi 26; koğuşu, odası, plan ve kesiti ıo3• II2-IIJ, ı46-15ı. ı62. ı67-ı68, 175. 179. 190, 237, 268; nöbet yeri 112-114, 127; 139. 141, 148; taşJığı 12-IJ, II2-IIJ, 120-121, 136, 146, 147. ısı-154. 157. ı6ı, 175. 266; yönü 124; -a ait bölümler, mekanlar 122, 125, q6, 141-ı43· ı5s. ı6ı. ı66. ı69• ı9o. ı93• 212, 228. 265; -ın katipleri 140; -ın görevleri, sorumluluklan 145. 269;-ın güçleri 79; -lık mertebeleri 139. ıs6-ı57· Aynca bkz. darüssade ağası

Karaçavuş 37

Karamürsel: kadısı 90; limanı ı89

Kasım (Mermerci) ı88

Kasım (Şehzade, IV. Murad'ın Kardeşi) 55

Kasım Ağa (Başmimar) 209

Katip Çelebi 18, 28, 40, 42, 57. 67, 8ı

Kavak 222-224

Keere, P. Van der 250, 255

kethüda(lar) 34· 43· 69, 141, 188; bey 48; -kadın, hatun 64, IIO-III, 123

Keykavus 75

kıbab 2II, 213

Kıbns 217

kızlar ağası, kızlarağası 75. 78-79. q8, 140, 210, 212; dairesi 13; -nın odası 97. IOJ, 126

Kilerli Koğuşu 12-13

kireşçibaşı 68

Kirmastı 224

Köprülü(ler) 85; ailesi, sülalesi 6o, 71; dönemi 30, 84

Köprülü, Fuat 76

Kösem Sultan ıı, 19-20, 25, 37, 42, 47-49, 54-56, 58-63, 65. 68-70, 72-73- 83, 172, 26o-26ı; ha-

La

Ma

yırseverli^ 52; öldürülmesi 57, 66-67, 6o, 71, 74· 82, 97· 129, 133·134, 143· 151

Ksenofon 88

Kubbe Altı 12-13

Kuşhane: avlusuna geçiş kapısı II2·II3; kapısı 12·

13, 42, 237; meydanı 151; taşhğı 12-13

kutsal emanetler 98

kuyumcubaşı 210, 212

küfegeciyan 220-222, 224

külliye 51

Kürt Hatib 46

Kütahya: çinileri 207; kadısı 200

lağımcıyan 220, 224

Latin kızlan 88

Lefke kadısı 196

Lehistan 36, 47

Lokman 180, 182-183, 187-188, 190

Louis XIV 22

Mabeyn Dairesi: Aynalı Oda 12-13; Eski Kule Köşkü 12-13; hamam 12-13; Hamid I odası 12-13

Mabeyn Kapısı 12-13

Ma^ribi(ler) 138

Mahmud A^a (Ortanca) 152

Mahmud ^a (Saray-ı atik a^ası) 154

Mahmud Han (Elçi) 47

Mahmud I 105

Mahmud II: dönemi onanm II6

Manisa 180

Mantran, Robert 33

Mardin 217

Mecidiye Köşkü 12-13

Medine 52, 88, 147; betimleyen resimler 146

Mehmed (Bakırcı) 225

Mehmed (Küçük) 70

Mehmed ^a (Habeşi) 77, 190

Mehmed ^a (Sedefkar) 197

Mehmed ^a (Silahdar Fındıklıh) 26, 58, 64, 189, 210·212, 216, 225·226, 251

Mehmed Efendi (Kadızade) 35

Mehmed Efendi (Solak-zade Mehmed Hemdemi Çelebi) 17-18, 39

Mehmed Halife (Tarihçi) 18, 39·40, 42, 47, 57, 83

Mehmed II (Fatih) II, 76, 124, 178-180, 191, 213; Fatih Köşkü (İç Hazine) 12-13; kanunnamesi 76

Mehmed III 49, 53, 95· 162, 171, 193, 195-196, 208, 226; sünnet töreni 51

Mehmed IV II, 17, 19, 25, 27, 35, 61, 63-64, 74• 76; av merakı 59; devri, dönemi 82-83, 85, 87, 127, 129, 203, 260-261; haremi yenileme ve eklemeleri, imar faaliyetleri II4, 146, 179, 208-209, 212-228, 238, 240, 263, 269; kasn, çinileri 237-241; odası, çinileri II2·II3, 145, 186, 204, 206, 208, 228·231, 234·236, 239; portresi, resmi 44-45; sünneti 78; tahta çıkışı 37·38, 41·44, 46-49, 54, 56, 58, 86; tahttan indirme girişimi 68

Mehmed Paşa (Damat) 202

Mehmed Paşa (Giritli) 35· 73

Mehmed Paşa (Gürcü) 73

Mehmed Paşa (Kaptanıderya Derviş)

Mehmed Paşa (Köprülü) 34-35, 59, 84-85, 126, 143

Mehmed Paşa (San) 141

Mehmed Paşa (Sofu) 41, 202

Mehmed Paşa (Sokullu) 193

Mekke 52, 88, 147, 190, 196; betimleyen resimler 146

Meleki Kadın 69, 83

Meliing 27

Memluklu (Devleti) 75

meremmetciyan 220

mermerci, mermerciyan 184, 188, 220-222, 224

Meryem (Hz.) 213-214

Mesud Efendi (Hoca-zade) 72, 74

meşkhane 12-13, 18o; hamarnı 12-13, II2·II3

Meyit Kapısı ve Meyil Yokuşu 12-13

Mısır 74, 78, 89, 144, 248; valili^ 35

Mihaliç 218, 220, 222-223

Mihrişah Sultan II6

Miller, Barnette 25, 94, 98, 178, 196, 208

Motraye, Aubry de La 89, 93· 98-102, 107, II4

Mualla Eyüboglu (Anhegger) 27, ıos. II6, ı22, ı27-ı28, ı30-ı3ı, ı33, ı6ı, ı65, ı67-ı69, 190-ı9ı, ı96. 202·203, 206·207, 2ıs. 228, 230· 233· 247-249· 2S2

Mudanya 2ı8, 222-223

Muhammed (Hz.), Peygamber 3S· 144-ı4s. ıs4. ı66, 234, 238

Mukaddes Emanetler ı2-ı3

Murad II 76; sofasını hünkar sofasına baglayan kapı II2-II3

Murad III II, 26, so. 9S· ı22, ı92, 207, 2ı2, 24ı, 2s9; çeşmeli sofası II2·II3, ı7s; devri, dönemi, saltanatı 49· 52-53, ı4ı, ı78; haremdeki dewşiklik, eklemeler, yenileme projesi ı48, ı72, ı79·180, ı83, ı88, ı9ı, ı93-ı9S• 208, 2ı3-2ı4, 238, 263, 279; [havuzlu) köşkü ı27, 203, 23ı. 233; oğlu sı; odası, çinileri, koridoru, planı ı2-ı3, II2-II3, ı28, ı64, ı86-ı87, ı98· ı99. ı82-ı86. ı89-ı9o. ı97-200, 203, 2II, 228·23ı, 233· 242, 24S-247· 249·2SO, 252. 262; giriş, geçiş sofası, kapıları II2-II3, 203, 228-230, 245-246; ocaklı sofası ı7s; türbesi ı96

Murad IV II, 3ı, 35-37. 40, 56; Bağdat [ve) Revan Seferi ss; cülfısu S4; dönemi, saltanatı 49· 6o; ölümü 207

Murad(t) Ağa (Kara) 37, 41, 44, 48

Murphey, Rhoads 3ı

Muslihiddin Ağa 37· 42

Mustafa Ağa (Darüssade Ağası) ı88

Mustafa Ağa (Kara) 48, 69

Mustafa Ağa, el-Hac (ö.ı624) 8o-8ı

Mustafa Efendi (Selaniki) ı7, 3S· so. s2. ı95-ı96, 226, 248, 26ı

Mustafa I 8ı-82, ı88, ı96, 2oo; tahta geçmesi 42, 44· 54· 8o, 2oı-2o2

Mustafa II 98

Mustafa Paşa (Kemankeş Kara) S5

Mustafa Paşa (Merzifonlu Kara) 84

musahip(ler). musahib-i şehriyari ı9; dairesi ı2-13, 141,148, 154; odası 112-113

Müslüman(lar) 2ı, sı. 72

Müslümanlık ı47

Naile Hatun ıs2                             Na

Naima Mustafa Efendi (Halepli) ı8-ı9, 2s. 28, p-

43· 46, s6-s8. 6o, 63, 66-70, 73•74· 8ı-82,

126, ı33. ı43. ı6s. ı69-ı7ı, 263

Nakip Efendi 69

nakkaş: nakkiişan 224; nakkaşbaşı 227

nakkiiş3n 224; nakkaşbaşı 227

neccaran 220, 22S

Necipo@u, Gülrtı 2S, ıos. ı09·IIO, ı67-ı68, ı7ı-ın ı7s-ı76, ı79, ı86, ı89-ı90, ı93-ı94, ı96, 2I6, 248, 2S0, 2S9

Necipoglu, Nevra 9S

nihanhaneler 70, ı33

Nurnan (Köprülüzade) 8s

Nurnan İbn-i Munzir (İran Şahı) 2ı4

Nurbanu Sultan 37. sı-54. ı7ı. ı8o, ı88, ı93. ı96, 260; cenaze töreni tasviri so; için haremde yapılan yeni mekanlar ı72

Oflazoglu, Turan 48

Ortancalar Hapishanesi (?) II2·II3

Oryantalist 94

Osman (Nakkaş) ı8o

Osman I ı83

Osman II 44· S4· ı96, 248; saltanat yılları 36·37, 62, 8o, 82, ı88, 20ı-203, 207; tahttan indirilmesi, öldürülmesi 28, 33o 42

Osman III: kitabeleri 246; köşkü ı2-ı3; onarımlan 242, 245; taşlığı [Asma Bahçe) ı2-ı3

Osmanlı: devleti 18, 30-31, 33, 35, 38-39, 193; devletinde tahta çıkma geleneW 17, 28, 78, ı74. 264; dönemi 209; diplomatik faaliyetleri 37. 260; ekberiyet sistemi 17, 28-29; hanedam n, 19-20, 28-29, 33-34- 37-3⁸. 44. 47. 49'5°. 53-54, 56, 59-60, 71, 73, 80-81, 84, 87, 109, ı29, ı73-ı74, 264, 266, 269; İmparatorluğu II, ı8, 3ı, 3S

Otuz Yıl Savaşları 3S

Of

Örn

Pa

Ra

Sa

Ömer ^a G9

Örs, Hayrullah 88

Öz, Tahsin 128, 179

Öztuna, Yılmaz S9· 71

Öztürk, Said Go

Paris 103, ıo7

Peçevi 42, sı, ı8o, 193, 2oo, 248

Peirce, Leslie P. 23, 29, 31-32, 37, 49, 51-53, 56-57,

Gr, Gs·GG, 93, uo, ı22-ı23, r27, ı33, ı7ı-ın ı94, 2Gr

Penzer, Norman Mosley 2ı, 23, 2S, 4G, 92, 94, 99, ıo7-ıo8, r42-ı43, ısı, 172, ı9G

Pers ordusu 88

Philips, John 98

Pindar, Paul 4G

Pontchartrain (Bakan) 22

Pouqueville, François Charles 92

Ravza-ı Mutahhara 143

Revan ss; (Erivan) tahb ı92

Revan Köşkü (Sank Odası) 12-ı3, 98, 207

Reyhan ^a (Hoca) G7, G9, 7G

Ricaut, Paul ı9, 2S, 30, p, 3G, 39, 44, GG, 70^{, ı}33^{, ı}38

Roma: devleti 7s; dönemi 222

Rum(lar) 88, 98

Rumeli 77; topraklan sı

Rusya 47

Safed 2ı7

Safiye Sultan 3S· 37, so-54, ı88, ı93, ı9G, 208, 239, 2Go-2Gr; hasekiligi dönemi 128; maaşı ı7ı

Sahib Karahisar kadısı 19G

sakacıyan 224

Sakaoglu, Necdet 2S, 9ı, ıos, us-ı17, ı4G, ıG3, ı97· 202·203, 229-230, 252

Salomon (Haham Rabbi) ı9ı

Samako 2ı8

saray ağalan 72, ı4o

saray ustalan dairesi 2ıs

Sarayburnu Kapısı, Has Bahçe Kapısı ı2-ı3

Saray-ı Amire, Saray-ı Amire 7G, ı2G, ıG8, ı9s· ı9G, 2ıG-2I7, 220, 227

Saray-ı Atik, Yeni Saray; -a geliş töreni (Valide Ala-p); nü^su

saraylı kadınlar 93, ıoo

selatin camiler 78

Selim (Şehzade, IV. Mehmed'in kardeşi) 212

Selim I ı83

Selim II 193, 2so; hamarnı külhan önü yeri, Yeni

Enderun Mektebi ı2-13; haremi ı94-ı9s

Selim III 28, us-uG; odası ı2-13;

Serdap Kapısı (3. Yeri Kapısı) r2-i3

Seyyid Abdülmennan (Özbek Elçisi) 4G

Shaw, Stanford S4· s9-Go

sıvacıyan-ı Ermeniyan ve Rumiyan, 224 silahhane ı8o

Simon Kür kalesi ı92

Sinan (Mimar) sı, ı84, ı9o, ı9G, 222, 247-248

Sinimmar (Mimar) 213-2ıG

Sinop 7G

Sivas valisi 202

Siyavuş Paşa Gs, n 8ı, 84

Soden, Wolfram von 88

Sofa Camii? ı2-ı3

Sofa Köşkü ı2-ı3

Sonderson, John ı9ı

sultanın arz odası ı2-ı3, 48, ı7G, 24s, 2G3

Sultanın Abndan İndigi Yer II2·II3, ı7S· Aynca bkz. Valide Sultan Taşlığı

Sunuilah Efendi (Şeyhülislam) 3S· ıG2

Sur-ı Sultanı ı82

Süleyman (Şehzade, IV. Mehmed'in kardeşi) 39,

G8-G9, 2ı2

Süleyman ^a (Baş lala, Uzun) Gs, G7, G9-74, 8ı, ı33

Süleyman I (Kanuni Sultan Süleyman) u, so-sı, 53’ 173,178-179, ^I9°’ 195. ²²5: odası 228

Süleyman Paşa (Kör) sG

Sünnet Odası ı2-ı3, 98

Şadırvan Kubbesi ı2-13

şadırvanJı sofa II2·1I3, II7, 141, ı43, ı4G-148, rsG-

Şa

Ta

1S7· 17S· 212, 228, 237· 241, 262, 266, 269; çinileri I44·I4S· 240; kitabesi 214, 227, 268

Şal Kapısı 12-13

Şal Kapısı 12-13

Şam 217

Şani Vani 38-39

şehzade(ler) 19, 31•33· 37•39· 41·44· sı. 54·s6. 6ı, 68, 70, 79. 127, 129, r69. 176, 212·214. 26o; dairesi, evleri (şehzadegan dairesi), odaları 104, II2·II3, 122, r63·164, r68, 2IS, 267; e^i-timi 78. ı6ı, ı62-ı63, 177, 262, 267; hamamları ro4; Şehzadeler Mektebi (şehzadegan mektebi), çinileri r2-13, II2·II3, 141, ıs9. 2rs. 267; -in kapatıldıw odalar, kafes Şehzade hapishanesi, Şimşirlik, 12·13, 98-99. ro4·ıos. r6o, r63. ı66 ; -lik maiyetleri 29, 104, 163, r66; veliaht şehzade dairesi, odası 12·13, 161, 164

Şekerciler (Helvahane) 12-13

Şekerciler Mescidi 12-13

Şekerpare Kadın 40

Şerafeddin Paşa (Hadım) 76

Şeyhiiiislam 28, 3S· 41, 43· 69, 146, 162

şirvan II7, 2s2; tahtı II92

Şuayip Aga (Lala) 1S4

Tablakarlar Kogtışu ı2-r3

Tanyeli, Gülsün 27, 248-2sr. 253·2S4

Tatarlar 77

Tayyar Efendi 23

teberdar(lar) 69, 126; ocaw 26; teberdaran-ı hassa 178

Tekfurdagı 2ı8

Thevenot, Jean de 89-91, 138

Thys-Şenocak, Lucienne 239

Tire Icadısı r84

Tokat 217

Toumefort, Joseph Pitton de 22, 89-90, 97

Trablusşam 217

Trabzon 221

Tunca Nehri 2II

Turhan Sultan II, 19-20, 2S, 37^48, so, 52, S4^ s6-63, 6s-72, 74. 8r, 83-84, u4, 126-127, 129, ı33, 143, 238, 26o-26r; gözelimindeki onarım 269; harem projesine katkısı 239; haseki iken kullandıgı mekan r3r; kendi dairesi 134

ulema ı8, 42, 202; ulema-i Hanefiyye 42

Uluçay, Mustafa Ça^atay 23, S4· S9· 76, 84, ros uliıfe 40, ıs4

Urmiye (Azerbaycan) ı8o

Uzunçarşılı. İsmail Hakkı 23, 49· S3· 62, 7ı, ı63

Üveys ^a (Helvacıbaşı) 69

valide sultan(lar) u, 17, ı9, 2ı, 22, 2S, 30, 32, 3S·37· 41·42, 48, ss. S7· 61, 63-69. 7ı·72, 74· 78·83, 8s-86, 97. ı38. 14ı-ı43• ısı. 162, ı7o, 188. ı93-ı94, 196, 2ı2-21s, 2s9; avlusu ı23-ı24, ı34, 191, 21S, 228, 264; avlusuna bakan üst kat odaları, girişi koridoru, merdivenleri ı29-132, 137; bir saraydan di^erine geçme töreni SO; dairesi 12-13, III, 122, 126, ı68, 2SI; depo· SU 133; geliri, servetleri S2, s8, 171; hamarnı 12·13, US, II2·1I3, 122·123, I2S·I26, 210, 22S; kahve odası 122; kileri 132; kulland.W mekanlar, çinileri II4·IIS, u8, I20·I2I, 127, I4S· 169, 174, 176, 209, 228, 240, 262, 26S, 268269; kubbeli oda II2·II3, IIS·II6, II8, I2S, 128, 242, 268; makamı 20, 47· so-sı. s6. 8?. no, 128, 173. 26o-26ı; mescidi, namaz odası, çinileri II2·II3, IIS, II9, 147, I7S·I76, 237, 240; matbah, mutfaw r24·ı2s, 2ıo-2n; nöbet odası r2s; odası 70, II2·II3, n9, 127, ı68, 209·2II, 22S, 242, 249, 2SI, 262, 264, 268; odasını hünkar odasına ba@ayan koridor, yol ve kapısı, kitabesi II2·II3, 121, 126·127, 24S· 247, 262; odasının genişletilmesi 130; sultan havuzuna inifen merdivenler II2·II3, 129; taşlıw I2·IJ, II2·II4, II?, I20·I2I, 123·124, 126, I3I-132, 136, 164, ı66, I7S• 181, 191, 2IS, 228, 267-268; taşiıw çinileri 238-24o; taşlıw·

Ul

Ov

Va

na bakan mek.inlar 135. ı.6c: taş^ geçilen mekanlardan birincisi 125: taşlığın ilı:i kapısı 125, ı63; taşlığına giden yol 121. 23:-: un•dl . payesi, statüsü 49. 53·54· 62, 84. ıo^. 122. 171-172; yatak odası ıı2·ıı3. ıı5·116, 239. 247. 249; yatak odasındaki çiniler 117-119. 122. 145, 240; (·na ait] gizli dolap 133. Aynca bkz. haseki, kadın efendi.

Vaile, Pietro della 94

Veli (Divane) ı84

Veli (Semakklişan) 227

Veliaht Dairesi 203, 206, 231

Venedik 35·36, 94, 193; -li 31 vezir·i Azam dairesi 12-13 vezirlik makamı 30

Vienne 107

Viyana Kuşatması (ı683)

W•.

Ya

Withers, Robert 46, 97, 109·110, 138·140

Yahudi ı9ı; kadınlar 22, 138, ı62

Yahya Kemal (Beyatlı) 88

Yalakabad 218, 221

Yalı Köşkü kapısı 12-13

yangın(lar) 15, 17, 26, 88, 114, 119, 124·125, 127· 128, 133· 144· 147· ıp, 158, 179· 190·191, 208· 212, 215·217, 221, 225·226, 228, 237· 239·241, 249· 251, 263, 269

Yeni Saray 19, 47, 49, 52· 54. 56, 62, 93. 140, !69. 172, 178•179· 190, 194· 196, 212, 217; ·h (emektarlar] 69

YusUf Aga (Kızlar Agası) 79

Yusuf Paşa 28

Zü

zülüflü(ler), zülüflü baltacılar (baltacılar) 70; Bal· tacılar Camii 12·13; kapısı 12·13; k^u 12· 13, 179·ı8o, 202; kethüdası 69; oca^ avlusu 12·13

17- yüzyılda seyyah J. B. Tavernier, Topkapı Sarayını tasvir ederken, hareme ilişkin bilgi vermesinin mümkün olmadığını, zira hareme girmenin neredeyse imkânsız olduğunu söyler. Tavernier’in, fazla görünmediklerini söylediği hareme mensup kadınların etkinlikleri, perde arkasından da olsa hiç küçümsenemeyecek ölçüdeydi ve her biri birer başrol oyuncusuydu. 17. yüzyılda gelişen olayların ve şartların tanıdığı olanaklar ölçüsünde konumları yükselen valide sultanlar etkinliklerini artırdı. Artık siyaset oyununda sultan başrolden düşmüş, yerini başkaları almıştı. 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Topkapı Sarayı Haremi ön plana çıkmaya başladı. Özellikle darüssaade ağalarının siyasi güce kavuşmaları da bunda önemli bir rol oynadı. Ancak Harem’in asıl etkin bir rol oynamaya başlaması, 17. yüzyılın başında şehzadelerin sancaklara gönderilmeyip yerine haremde yaşamaya başlamasıyla oldu. Artık iktidar oyunu haremde oynanıyordu. Murat Kocaaslan, Topkapı Sarayı haremini ele aldığı bu çalışmasında, Osmanlı hanedanı üyelerinin yaşadığı haremin mimari örgütlenmesini ve kadınların mimariye olası etkilerini, özellikle IV. Mehmed'in saltanat dönemi çerçevesinde tartışıyor. Haremdeki mimari örgütlenmenin beraberinde getirdiği “bilinçli” veya “bilinçsiz" olarak oluşturulan sınırlara dikkat

çekiyor. Osmanlı hanedan üyelerinin yaşadığı haremde mimari şekillenmenin doğrudan statüyle ilgili olduğunu, bu örgütlenme içinde haremde yaşayan her bir bireyin sınırlarının kesin olarak çizildiğini ve bu sınırların aşılmasına izin verilmediğini ileri sürüyor. Haremdeki bu sınırların mimariye bire bir uygulandığını ortaya koyuyor. Bu anlamda haremdeki mimari örgütlenmenin sarayın genel mimari örgütlenmesiyle de örtüştüğünü belirtiyor. Dr. Murat Kocaaslan, halen Hacettepe Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümünde çalışıyor.

Tarih ve Coğrafya Dizisi

KİtapYAYINEVİ