Yıldız Şale köşkü sedefli salonun tavanında bulunan dikdörtgen ve yuvarlak panoların içinde yer alan duvar süslemeleri tezyini orgülü ve yapraklı kûfî yazı formunda olup Ebüzziya Tevfik bey tarafından yapılmıştır. Tavandaki dikdörtgen panoların içinde altın yaldızlı renkte “Ve lâ Ve lâ Gâlibe İlla’llâhu”, “Allah’tan başka galip yoktur” yazılıdır.28
Resim 27. Şale Köşkü Sedefli salonu tavanındaki tezyini kûfî yazı ile “Ve lâ Gâlibe İlla’llâhu”, “Allah’tan başka galip yoktur” ibaresi (Foto: Muhterem Erdoğan)
Resim 28. Ebüzziyâ Tevfik Bey’in Sultan II. Abdülhamid için hazırladığı Kûfî Abdülhamid yazılı tasarım (Foto: Muhterem Erdoğan)
28 Fazlıoğlu, MS: Milli Saraylar Tarih, Kültür, Sanat, Mimarlık Dergisi 65-66.
1887’de Sultan II. Abdülhamid tarafından atası Orhan Gazi’ye ithafen imar edilmiştir. Yapı Orhaniye Kışlası içinde yer almaktadır. “U” şeklinde imar edilmiş olan kışlanın ortasında yer alan Orhaniye Kışla Camii, üç katlı ve ampir üslupta imar edilmiştir. Cami mimari özellikleri bakımından dönemindeki camilerden farklılıklar göstermektedir. Yapının iç zemini gürgen parke kaplıdır. Bu özellik dönemindeki diğer camilerde pek görülmeyen bir başka özelliğidir. Caminin merdivenleri, kapıları, zemini ve döşemeleri ahşaptandır. Yapının duvarlarında ve tavanında kalem işi süslemeler kullanılmıştır. Camiye giriş sağ tarafında bulunan yüksek merdivenli kapı ile sağlanmaktadır.29
Resim 29. Beşiktaş Orhaniye Kışla Camii kıble duvarındaki Kûfî yazılı levha http:// kalemguzeli.org/hatteserleriayrinti.php?KNO=622&HKNO=20
Caminin kıble duvarı üzerinde daire şeklinde pano içinde tezyini örgülü, kıvrık dallı ve yapraklı kûfî yazı özellikerini bir arada barındıran dikkat çekici girift bir tezyini kûfî pano bulunmaktadır. Harflerin kaidelerine uygun olarak hazırlanmaması nedeniyle buradaki tezyini kûfî yazının okunmasını zor kılmaktadır.
Konya’da Mevlana müzesi Tilavet odası giriş kapısı üzerinde bulunan tezyini çiçekli kûfî formuyla yazılmış olan “Konya Âsâr-ı Atîka Müzesi” yazılı mermer kitâbe Yusuf Akyurt tarafından 1926 senesinde yapılmıştır.30
Resim 30. M. Yusuf Akyurt’ un nakşettiği kûfî yazılı Konya Âsâr-ı Atîka Müzesi levhası https://semazen.net/turk-sanatindaki-sir-mehmet-yusuf-akyurt/
Günümüzde yerinde olmayan ama tarihî fotoğraf kareleriyle bir dönem olduğu ispat edilen Konya Mevlana Müzesi Dervişan kapısındaki tezyini çiçekli kûfî formunda “Konya Âsâr-ı Atîka Müzesi” yazılı kitâbede, Yusuf Akyurt tarafından müze için yapılan bir diğer tezyini kûfî yazılı çalışmadır.
Resim 31. Yusuf Akyurt’un tezyini kûfî olarak hazırladığı “Konya Asar-ı Âtika Müzesi” yazılı levha https://twitter.com/tarihikonya/status/1298347316148146179
Yapı 1899 yılında Avlonyalı Ferit Paşa tarafından yaptırılmıştır. Merkezi İstanbul olan Müze-i Hümâyun’un ilk şubesidir. Yeni kurulan müzenin ilk müdürlük makamına, tarih öğretmeni olan Mustafa Halid Bey getirilmiştir. Müstakil bir yapı ve tek odası bulunan müze içinde, zamanla toplanarak çoğalan eserlerin sergilenmesi yönünden yeterli gelmediği için hicrî 1340 senesinde bir oda daha ilave edilmiştir. Günümüzde müze işlevi bulunmayan yapı beşyol kavşağında ilköğretim okulu bahçesinin güney batısında yer almaktadır. Kapı üzerindeki inşa kitâbesi günümüzde Konya Mevlana Müzesinde sergilenmekte ve envanter numarası: 984 olarak kayıtlıdır.31
Tezyini yapraklı kûfî yazının kullanıldığı kitâbedeki yazılar aşağıdaki gibidir.
“Müze-i Hümâyun Şu’besi. Saferü’l-hayr 1317”
Resim 32. Konya “Müze-i Hümâyun Şu’besi. Saferü’l-hayr 1317” 984 envanter kayıtlı yazılı levha 32
Hicrî 1340 yılında binanın kuzeyine ilave olunan ikinci odanın kapısı üzerinde yer alan ve tezyini kûfî hatla yazılmış olan ikinci kitâbedeki yazılarda“Konya Âsâr-ı Atîka Müzesi, 1317-1340” yazmaktadır. İkinci kitâbede müzenin hem ilk yapılış tarihi hemde ikinci odanın eklendiği tarih yer almaktadır.
Resim 33. “Konya Âsâr-ı Atîka Müzesi, (ilk yapılış tarihi 1317 ve ilave odanın yapıldığı tarih olan-1340) yazılı levha 33
Konya Anıt Meydanı’nda bulunan eser, 1911 yılında Ârifî Paşa tarafından Konya Valiliği döneminde aynı adı taşıyan eski caminin yıktırılıp yeniden imar edilmesiyle günümüze gelmiştir. Caminin ismi Anadolu Selçuklu devri büyüklerinden olan Anber Reis’ten gelmektedir. Dikdörtgen planlı olan cami, kesme taştan yapılmış ve üzeri ise kırma beşik çatı ile kaplanmıştır. Pencerelerin alt kısımları dikdörtgen formlu, üst kısımları ise sivri kemerli olarak tasarlanmıştır.34
Resim 34. Konya Anber Reis Camii Mihrabı (Foto: Erol Şaşmaz)
Caminin güney duvarında bulunan mihrabı, mavi, sarı, beyaz ve tonlarından oluşan renkli çinilerle kaplıdır. Anber Reis Camii mihrabı, çini ustası Mehmed Emin Bey’in, Karamanoğlu İbrahim Bey İmareti mihrabından esinlenerek yaptığı beş kopya versiyonundan birisidir. Mihrab malzemesinde alçı ve çini malzeme birlikte kullanılmıştır. Mihrab alınlığında mavi zemin üzerine beyaz renkli tezyini ve yapraklı kûfî yazı ile mihrab âyeti olan “Küllema dehale aleyha Zekeriyya-el-Mihrabe” âyeti yazılmıştır. Mihrabı çevreleyen köşelik kısımlarında celî sülüs yazı üzerine beyaz renkle tezyini kûfî yazı uygulanmıştır.35 Mihrabın üzerinde celî sülüs yazı ile yazılmış Bakara Sûresinin 255. âyeti olan Âyet el-Kürsî ve onun üzerinde tezyini kûfî yazı ile yine Bakara sûresinin 256. ve 257. âyetleri yazılıdır.
Konya müzesinden sonra vilayetlerde teşkil edilen ikinci müze Bursa şubesi olmuştur. Bursa Erkek Lisesi (Mekteb-i İ’dadi) bahçesinde 1904 yılında tek katlı ve iki salondan oluşan yüksek tavanlı bir yapı olarak inşa edilmiştir. Lisenin ana kapısından girdikten sonra bahçenin sol köşesinde kalmaktadır.36 Müzenin kitâbesi günümüzde Bursa Türk İslâm Eserleri Müzesi Bahçesinde sergilenmektedir.
Resim 35. Bursa Müze-i Hümâyun Şubesi tezyini kûfî ve celi Sülüs yazılı Levha (Foto: Süleyman Berk)
2.4. Edirne
Eskiden İttihat ve Terakki Kulübü Binası, günümüzde ise halk eğitim merkezi olarak kullanılan yapının bahçesinde Türk-Barok stilinde bir çeşme yapılmıştır. Çeşme üzerindeki yazılarda tezyini kûfî hat kullanılmıştır. Yazıyı yazan hattat Rıfat Osman Bey dir.37 Bina içine girildiğinde gösteri salonu bulunmaktadır. Salonun sahne yönünde bulunan çini panolar üzerinde Dr. Rıfat Osman Bey’in tezyini kûfî hatlı imzası bulunmaktadır.
Çeşme üzerinde dört adet tezyini kûfî yazılı kitâbe bulunmaktadır. Kitâbelerde tezyini kıvrık dallı ve yapraklı kûfî yazıları kullanılmıştır. Çeşme üzerindeki kitâbelerde yazılanlar şunlardır.
Osmanlıca “su gibi aziz ol”.
“Bismillahirrahmanirrahim”
“Allah- Bismillahirrahmanirrahim”
Dr. Rıfat Osman Bey’in Halkevi binası gösteri salonunda bulunan çini panolar üzerindeki kûfî hat ile yazılı imzasında yazılanlar ise şöyledir.
“Mürettibi Tosyavîzâde Tabîb Rıf’at Osman”
Rıfat Osman Bey’in tezyini kûfî yazıyı kullandığı ve günümüze kadar ulaşabilen tespit edebildiğimiz çalışmaları oldukça sınırlıdır. Bunlardan ilki İttihat ve Terakki Binası Kulübü olarak imar edilen günümüzde ise Edirne Halk Eğitim Merkezi olarak faaliyet gösteren yapının içindeki salonda sahnenin sağ köşesinde bulunan çini panonun üzerinde daire biçiminde tezyini kûfî yazılı olarak Rıfat Osman Bey’in imzasıdır.
Resim 36. Dr. Rıfat Osman Bey’in Halk Eğitim Merkezinde bulunan duvar çini levhası üzerindeki kûfî yazılı imzası (Mürettibi Tosyavîzâde Tabîb Rıfat Osman) yazılı.
Rıfat Osman Bey tarafından yapılmış olan bir diğer tezyini kûfî çalışması ise, aynı yapının bahçesinde bulunan çeşme üzerindedir. Bu çeşme Türk-Barok stilinde eklektik biçimde yapılmıştır. Alman Çeşmesi adıyla da bilinen yapı, mimari olarak dört taraflı ve üstü kubbe ile tamamlanmaktadır. Kubbenin etrafında ise dört levha bulunmaktadır. Rıfat Osman Bey’in tezyini kûfî yazıları bu dört levha üzerinde bulunmaktadır.38
Resim 37. Alman Çeşmesi
Bu yazıların ilkinde hattatın Osmanlıca olarak yazdığı “Su gibi aziz ol” ibaresi bulunmaktadır. İkinci levhada ise, Osmanlı döneminde çeşmelerde sıklıkla kullanıldığı bilinen okunuşu “Ve ceâlnâ minel-mâi külli şey’in hay” olan, Enbiya Sûresi 30. ayeti bulunmaktadır. Çeşmenin üçüncü ve dördüncü levhalarında ise, tezyini kûfî yazı ile farklı istiflerle tasarlanmış olarak iki adet Besmele-i Şerif istifi bulunmaktadır. Rıfat Osman Beyin
çeşme üzerinde kullanılmak üzere hazırladığı (resim 39. da gösterilen) besmele istifi; kelimelerin iki sıra üst üste terkip edilmesi, Allah ismindeki harflerin örgü düzeni ile birleşmesi, bu düzenin tepe kısmının rumi motifini andırması ve yazıların kenar kısımlarındaki çizgi desenleri olması, buradaki tezyini kûfî yazılı besmele istifine sıra dışı ve dikkat çekici bir görünüm katmaktadır.
Resim 38. Besmele istifi
Resim 39. Çeşme üzerindeki Osmanlıca “Su gibi aziz ol” cümlesi.
Resim 40. Çeşme üzerindeki Enbiya Sûresi 30. âyet istifia
Resim 41. Çeşme üzerindeki ikinci Besmele istifi
Dönemin belediye başkanı Tevfik Efendi’nin çabalarıyla yapımı 1916 senesinde tamamlanan İnebolu Tevfikiye Camii’nin mihrabındaki çini tezyinat da Kütahyalı çini ustası Hafız Mehmed Emin Bey’in elinden çıkmıştır. Cami içinde bulunan mihrab, Mehmed Emin Bey’in günümüzde Çinili Köşk müzesinde bulunan Karamanoğlu İbrahim Bey İmareti mihrabından örnekle oluşturduğu bilinen beş kopya versiyonundan birisidir.39 Mihrabın üzerinde celî sülüs yazı ile yazılmış Bakara Sûresinin 255. âyeti olan Âyet el-Kürsî ve onun üzerinde tezyini kûfî yazı ile Bakara Sûresinin 256. ve 257. âyetleri yazmaktadır.
Resim 42. İnebolu Tevfikiye Camii Mihrabı (Foto: Harun Agah Altay)
2.6. Kütahya:
1907 senesinde Kütahya Mutasarrıfı olan Giritli Ahmed Fuat Paşa tarafından yaptırlan yapı günümüzde Adalet Sarayı olarak kullanılmaktadır. Konağın giriş katında mescit bulunmaktadır.40 Üzerinde zengin tezyinat ve çini işçiliği olduğu görülen mihrab, Karamanoğlu İbrahim Bey imareti mihrabı örnek alınarak dönemin meşhur çini ustası Hafız Mehmed Emin Bey tarafından yapılmıştır. Mihrabın üzerinde celî sülüs yazı ile yazılmış Bakara Sûresinin 255. âyeti olan Âyet-el Kürsi ve onun üzerinde tezyini kûfî yazı ile Bakara Sûresinin 256. ve 257. âyetleri yazmaktadır.
Resim 43. Kütahya Hükûmet konağı mescidi mihrabı (wikipedia)
Çorum’un İskilip ilçesinde bulunan caminin, 1841 senesinde Çöcükoğlu Hasan mimarlığında yapımı tamamlanmıştır. Duvarları kerpiç malzemeden yapılmış olan yapının içerisindeki ahşap işçiliği ve vitraylar dikkat çekicidir. Cami dış kısımdan bakıldığında çatı tavanlı yapıya sahip olduğu, yapının içine girilince ise iç kısımda yapının merkezinde on iki kütükten oluşan kolon üzerine inşaa edilmiş basık görünümlü gizli bir kubbesi olduğu görülmektedir.
Caminin çini mihrabı, 1912 senesinde Kütahya eşrafından olan İsmail Kemal Bey tarafından yaptırılarak camiye hediye edilmiştir.41 Mihrab üzerindeki zengin tezyinat ve çini işçiliğine bakarak, sonradan yapıya hediye edilen mihrap çinilerinin Karamanoğlu İbrahim Bey imareti mihrabı örnek alınarak dönemin meşhur Çini ustası Hafız Mehmed Emin Bey tarafından yapıldığı anlaşılmaktadır. Mihrabın üzerinde celi sülüs yazı ile yazılmış Bakara Sûresinin 255. âyeti olan Âyet-el Kürsi Bakara Sûresinin 256. ve 257. âyetleri yazmaktadır.
Resim 44. Çorum İskilip Ulu Cami Mihrabı42
Vedat Bey’in, Paris’teki eğitimi sırasında Diyarbakır’da babası Sırrı Paşa’nın görevine denk gelen devrede mimarlığını yapmış olduğu “Diyarbakır Adliye Binası”, mimarın Osmanlı Devleti’nde yapmış olduğu ilk kamu eseri olması açısından ayrı bir önem arz etmektedir. Bu yapı günümüzde Diyarbakır Arkeoloji Müzesi tarafından kullanılmaktadır. Vedat Bey’in henüz 20 yaşında iken mimarlığını yaparak tamamladığı eserin kitâbesi, mimar tarafından tezyini kûfî yazıyla yazılmıştır.43 Yapının kitâbesinde Osmanlıca olarak yazılanlar şu şekildedir;
“Eşrefü’l-mülûk ve’s-selâtîn şehinşâh-ı ‘adl-âyin şevketlü kudretlü Sultan Abdülhamîd Hân-ı sânî efendimiz hazretlerinin on sekizinci sâl-i cülûs-ı hümayunlarında emr ü fermân-ı mülûkânaleriyle binâ idilmiştir. Sene 1311 Sırrı Paşazâde Mehmed Vedâd” 44
42 Kılcı, “İskilip Ulu Camii”, 1/477.
43 Türkoğlu, Toplumsal Tarih Dergisi 47
44 Türkoğlu, Toplumsal Tarih Dergisi 46-52.
Resim 45. Vedat Tek tarafından yazılan Diyarbakır Hükümet Konağı Kitâbesi (Foto: İsmail Küçük)
Resim 46. Vedat Tek’in mimarlığını yaptığı Diyarbakır Hükümet Konağı (Foto: İsmail Küçük)
Sonuç
Araştırma sonucunda tezyini kûfî yazının, Osmanlı Devletinin son yüz yılında birçok kamu kurumunda kullanıldığı görülmektedir. Tezyini kûfî yazının 19. yüzyılda yeniden kullanılmasının, yapımı 1863 senesinde tamamlanan Kağıthane Sadabad Camii’nin mihrabındaki tezyinat ile başladığı sonucu ortaya çıkmaktadır.
Osmanlı Devleti 18. yüzyıldan itibaren sanat ve mimari alanda batıyı takip etmeye başlamıştır. Bu dönemden itibaren Osmanlı devletinde yaptırılan pek çok yeni mimari çalışmada batılı ve gayri müslim mimarlar tercih edilmiş ve iki asır boyunca Avrupa ülkelerinde yaygın olan mimari etkiler, Osmanlı mimarisinde de görünür olmaya başlamıştır. Bu dönemde yaptırılan birçok Osmanlı mimari eserinde, barok, rokoko ve art nouveau gibi batı mimarisinde görülen akımlar, yeniden ele alınarak Osmanlı devletine has bir üslup ile uygulanmıştır. 19. yüzyıl sonlarında kuzey Afrika, Avrupa ve Endülüs bölgelerindeki mimari özelliklerin, Osmanlı mimari özellikleri ile harmanlanarak eklektik bir üslup oluşturulması ile
İstanbul’da imar edilen birçok yapının bulunması dikkat çekmektedir. Yıldız Hamidiye Camii, Sadabad Camii ve Zühdi Paşa Camii, eklektik mimari de tezyini kûfî yazının kullanıldığı yapılar arasında bulunmaktadır.
Özellikle Sultan II. Abdülhamid döneminde imar edilen resmî kurumlarda tezyini kûfî yazı uygulamalarının tercih edilmesi, II. Abdülhamid adına yaptırılan Yıldız Hamidiye Camii’nin tezyinatında da kullanılmış olması, devlet yönetiminin sanat alanında farklı ve yenilikçi bir bakış olarak tezyini kûfî yazıyı bilinçli olarak tercih ettiğine işaret etmektedir.
Birinci Ulusal mimarlık akımı olarak bilinen ve 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başı arasında yapılan pek çok Osmanlı dönemi yapısında tezyini kûfî yazının yapı içlerinde ve kurumların kitâbelerinde tercih edildiği görülmektedir Milli mimari akımı, klasik Osmanlı mimarisinde ve Selçuklu mimarisinde kullanılan temaları dönemin mimari gereklilikleri ile birleştirerek mimaride milli bir kimlik oluşturmayı hedeflemiştir. Mimar Kemaleddin ve Mimar Vedat Tek’in öncülüğünü yaptığı I. Milli mimarlık akımının etkileri özellikle son dönem Osmanlı mimarisi resmî kurum yapılarında görülmektedir. Çapa Dârü‘l-Muallimât binası, Sirkeci Büyük Postane binası, Beşiktaş iskelesi ve Diyarbakır Hükümet konağı yapıları, milli mimarlık akımı eserlerinin önemli örneklerindendir. İsmi geçen bu yapıların kitâbelerinde tezyini kûfî yazının kullanılmış olması dikkat çekmektedir.
Bu araştırmada bahsi geçen ve Osmanlı mimarisine tezyini kûfî yazı hazırlamış olan kişilerin hattat olmadığı daha çok mimar, ressam, doktor veya başka meslek gruplarından olduğu sonucuna da ulaşılmaktadır. Tezyini kûfî yazıyı ressam ve mimarların tercih etmesinin nedeni; bu yazı türürnün diğer hat yazılarındaki gibi icazet yoluyla ve kalem kullanarak öğrenilmesine gerek duyulmamış olmasından kaynaklı olabilir. Tezyini kûfî yazıyı, resim eğitimi almış kişilerin daha çok tercih etmiş olmasının nedenlerinden birisi de, bu yazının yapısı gereği daha çok figüratif bir izlenim içermesi, eklemlenen desenler ve dekoratif öğelerle birlikte daha çok resimsel bir görünüm sergilemesidir.
Sonuç olarak tezyini kûfî yazı, Osmanlı Devletinin son yıllarında imar edilen bir çok kamu kurumu mimarisinde yapıların kimliği niteliği taşıyan tabela ve levhalarında tercih edilmiştir.
Aksu, Hüsamettin. İstanbul Yapılarındaki Bazı Dekoratif Kûfî Hatlar. İstanbul: Eray Tanıtım, 2001.
Altay, Harun Agah. İnebolu Tevfikiye Camii Çinileri. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
Baş, Ali. Konya’daki Osmanlı Camileri, Osmanlı Döneminde Konya. Konya: T.C. Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2003.
Bulut, Yücel. “Oryantalizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.
Erişim 30 Ağustos 2023. https://islâmansiklopedisi.org.tr/oryantalizm
Dalgın, Yonca. Orhaniye Kişla-i Hümayun Cami-i şerifi ve Mefruşat Listesi. Erişim 15 Ağustos 2023, https://independent.academia.edu/yoncadalg%C4%B1n
Erol, Erdoğan. Mevlana Müzesinin Kurucu Müdürü M. Yusuf Akyurt. Ankara: Plaka Matbaacılık. 2010.
Ersoy, Ahmet A. Architecture and the Late Ottoman Historical Imaginary: Reconfiguring the Architectural Past in a Modernizing Empire. Burlington: Ashgate Publishing Ltd. 2015.
Fazlıoğlu, Ayşe. “Ebüzziyâ Tevfik ve Sultan II. Abdülhamid’e Sunduğu Halılar”. MS: Milli Saraylar Tarih, Kültür, Sanat, Mimarlık Dergisi Erişim 1 Ağustos 2023, https://isamveri.org/pdfsbv/D01111/2006_3/2006_3_FAZLIOGLUA.pdf
Kılcı, Ali. “İskilip Ulu Camii”. Uluslararası Bütün Yönleriyle Çorum Sempozyumu 28 - 30 Nisan 2016, Bildiriler Kitabı. Hitit Üniversitesi. Erişim 10 Ağustos 2023, http://isamveri.org/pdfdrg/D250529/2016_1/2016_KILICIA.pdf
Löytved, Julius Harry. Konia Inschriften Der Seldschukischen Bauten. Berlin: Verlagsbuchhandlung Von Julius Springer in Berlin, 1907.
Muşmal, Hüseyin. Anadolu’nun İlk Eski Eser (Arkeoloji) Müzesi: Konya Âsâr-ı Atîka Müzesi’nin Kuruluşu. Erişim 12 ağustos 2023, https://isamveri.org/pdfsbv/ D03843/2009_1/2009_1_MUSMALH.pdf
Oral, Onur. Edirne Hat San’atı Çizgi Saltanatı. İstanbul: Bellek Kitâbevi, 1985.
Schick, İrvin Cemil. The Revival of Kûfî Script during The Reign of Sultan Abdulhamid II. Calligraphy and Architecture in the Muslim World. Edinburg: Edinburg University Press. Erişim 15 Ağustos 2023, https://doi. org/10.1515/9781474468428-009
Türkoğlu, Oktay. “Mimar Mehmet Vedat Beyin Diyarbakır’da Kûfî Hat ile Yazdığı Kitâbe”. Toplumsal Tarih Dergisi (2021), 46-52.
Yaşayanlar, İsmail. “Devlet, Arkeoloji ve ‘Asâr-ı Atîka: Bir Vilayet Müzeciliği Örneği Olarak Müze-i Hümâyûn Bursa Şubesi”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 19/35 (Temmuz 2018), 568-569. Erişim 20 Ağustos 2023, https://doi.org/10.21550/sosbilder.422777
Yazır, Mahmud Bedrettin. Medeniyet Aleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. Ankara: DİB Yayınları, 1981.
Zennûn, Yûsuf - Serin, Muhittin. “Kûfî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Kasım 2023, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/kufi