İstanbul Yeni Cami ve Hünkâr Kasrı - 1

İbrahim ATES Baskı İslerinde Yardımcı FanA ALCI

Mil M M ıs Au mı

Sahibi

Vakıflar Genel Müdürlümü Yazı İşlerini Fiilen İdare Eden

ÖNSÖZ

Rahman ve rahim olan Allah'ın adıyla

“Allah'ın mescidierini sadece, Allah'a ve ahiret gününe inanan, namaz kılan, zekât veren ve ancak Allah'dan korkan kimseler onarır. İşte onlar doğru yolda bulunanlardan olabilirler." Tevbc süresi Ayet: 18,

Yukarıya mealini aldığımız bu ayeti-kerimedeki emri ifâhiyeye imtisal eden atalarımız her gittikleri yere bir cami yaptı«maşlardır, özellikle, uzun süre merkezi hükümet olan İstanbul'da, mimari tarzı ve un'at değerleri ile dillere destan olan ve ünleri dünyaca bilinen yüzlerce cami yaptırmışlardır. Şehrin güzelliğine bir başka güzellik katan, yerli ve yabancı şehre giren her şahsın ilk önce gözüne çarpan İstanbul Camilerinin her biri birer sanat şaheseridir. Bizzat padişahların ve devlet adamlarının büyük hır itina göstererek ve devlet hazînesinden külliyetli ödenekler ayırarak zamanın mahir ve mimaride zirveye ulaşan meşhur mimarlarına yaptırılan bu girenbaha ve nadide eserler, İstanbul'un boğazına takılmış olan gerdanlığın parlak ve gözalıcı inci teridir.

Dünya'da benzeri olmayan bir güzellik ve san'at değerine haiz olan bu eserlerden biri de İstanbul'un Eminönü semtindeki Yeni Camidir, inşasına 1597 yılında başlanılmış isr de ancak 1663 yılında tamamlanmıştır, ilk hanisi III. Murat'ın zevcesi ve III. Mehmet'in annesi Safiye Sultandır. Planını, mimar Davut Ağa yapmıştır. 1597 senesinde temel atmak üzere hazırlanmış olan sadrazam Haşan Paşa'nın azil haberi gelmiş ve bu sebepten temel atılması beş- altı ay ertelenmiştir. Ne çare ki bir ay sonra da mimar Davut Ağa vefat etmiştir. Onu, Mimar Dalgıç Ahmet Ağa istihlâf ile inşaat 1603 senesine kadar devam ermiş ise de, III.Mehmet’in ölümü ile Safiye Sultan'ın eski saraya nakli üzerine yapı elli yıl kadar yüzüstü kalmakla beraber bu civardaki büyük bir yangından da bina daha perişan olmuştur. Nihayet IV. Mehmet'in annesi Hatice Turhan Sultan camiin ikmalim Mimar Mustafa Ağa'ya havale etmiş ve 1663 de caminin yapısı ikmâl edilmiştir.

Cami, kasr .türbe, sebil, Mısır Çarşısı, Sıbyan Mektebi, Darül-Kurra, medrese, sur şeklindeki dış avlu, kapu, helâ, ve dükkanları ite birlikte bir külliye biçiminde yapılan bu eserin zamanla tamire muhtaç olan kısımları Genel Müdürlüğümüzce itinalı bir şekilde onarılmıştır.

1942-1944 yıllarında. Güzel San'allar Akademisi Türk Tezyini San'atlar Şubesi öğretim Görevlilerinden bazılarının yardımı ile Genel Müdürlüğümüz personelinden bir ekip tarafından ilk örnek eski eser tescili olarak hazırlanan bu kıymetli eseri milletimizin. ilim ve san'at çevrelerinin istifadesine sunar, eserin neşrinde emeği geçen mesai arkadaşlarıma teşekkür ederim.

Prof. Y. Müh. Osman N. Çataktı

Vakıflar Genel Müdürü

AÇIKLAMA

'İstanbul Yeni Camii ve Hünkar Kasrı" adı altında yayınladığımız bu kitabın metninin, Hünkar Kasrının tescili ile ilgili kısmını, 1942-1944 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü Personelinden bir ekip tarafından hazırlanan ve 345 demirbaş numara île Vakıflar Genel Müdürlüğü Kütüphanesinde muhafaza edilen albüm, cami ile ilgili kısmını da daha önce Vakıflar Dergisinin ikinci sayısında yayınlanan makale teşkil etmektedir. Ayrıca, Yeni Cami ile ilgili vakfiyenin orijinali ile Türkçe’ye çevrilmiş şeklide, kitaba dercedilmiştir. Mezkur yıllarda yapılan ilk örnek eski eser tescili çalışmalarında, cami ve kasırda bulunan çiniler, büyük bir itina ile ve aslına uygun olarak levhalar üzerine geçirilmiş ve bu I evhalara sıra numarası verilmiştir. Büyük bir emek mahsulü olarak meydana getirilen bu levhalar Genel Müdürlük Abide ve Yapı İşleri Dairesi Başkanlığının arşivinde muhafaza edilmiş ve zaman zaman Vakıflar Galerisinde sergilenmiştir. Ancak bunlardan, 12, 15,16,25,26, 31,38,39,40 ve 43 sıra numaralı levhalar, ya zamanında Genel Müdürlüğümüze feslim edilmediğinden yada bilahare zayi' olduğundan yapılan bütün araştırmalara rağmen te'min edilememiştir.

Yukarıda işaret edildiği gibi bu levhalara, sıra numarası verildiğinden ve merinde bu levhalardan bahsedildiğinden sıra numaralarında herhangi bir kaydırma işleminin yapılması imkansızdır. Bu itibarla temin edilemiyen ve yukarıda numaraları belirtilen levhaları atlamak suretiyle mevcut levhaların sıra numaralarını aynen muhafaza etme zarureti hasıl olmuştur.

Okuyuculanmızca herhangi bir tereddüde mahal kalmaması için bu açıklamayı yapmak zaruretini duyduğumuzu arzeder saygılar sunarız.

İbrahim ATEŞ

Arşiv ve Yayın Dairesi Başkan V.

İÇİNDEKİLER

Sayfa

Yeni Camii    9

Yeni Camii ve Hünkâr Kasrı  21

Yeni Cami And The Kasr (Kiosk) Nearby  47

Hatice Turhın Sultan ın Yeni Cami Vakfiyesinin Tercümesi  71

Hatice Turhan Sultan Vakfiyesinin Orijinal Metni  93

Planslar         139

Fotoğraflar       189

Projeler          263

Yeni Camı Hünkâr Kasrı Çinilerinin Yerlerini Gösteren Plânlar285

Yeni M

istanbulun semasını hududlandıran tepelere irer şehir tacı olarak kurulmuş, şahane Türk delerine bir istisna teşkil eden Yeni cami, birlinin her gün yakından gördüğü bir mimari erdir. İstanbulun en işlek yerinde mevki almış in bu Türk şaheseri civarının kalabalığı dolayı-ie şehrin imarı arasında ön plânda kıymet ve lemmiyet kazanmıştır.

Dikkate şayan uslubile mimari tarihimiz-e büyük mevkii olan cami, çok orijinal plânı ve fevkalâde tezyinatiyle tanınmış kasr ve ur be devrinin en güzel eserlerinden sebil, Mısırçarşısı adiyle anılan Kapalıçarşı, herkesin malumudur. Yalnız bugün mevcud olmayan mektebi sıbyan, Darülkurra, deniz cephesini çerçe-velemekte ve Bizans tarihinin yadigârlarından Vasiliüs burcuna dayanmakta iken son asırda yıkdırılan sur şeklindeki dış avlu duvarları ve kapılariyle dükkânlar gibi müştemilatı İhtiva eyleyen ve geniş bir saha işgal eden binalarla tamamlanan Yenicami külliyesi ; ilim adamlarımız arasında epey münakaşayı mucip olmuş bir mimari manzumedir.

Tarihin seyri esnasında bir çok namlarla tanınmış olan Yenicami [ 1 ] istanbulun en mühim âbidelerinden biridir. Türk mimarisinin şerefli mazisi, Yenicami gibi çok şirin ve nefis bir mimari eseri dünya medeneyetine hediye etmekle ne kadar iftihar etse yeridir. Türk san'atkârları bedii duygularını, gününün ruhi ve içtimai halini Yenicamide çok kuvvetli ve gü zel bir surette yaşatmışlardır. Türk san’at kudreti, burada devrinin his ve temayüllerini pek beliğ bir tarzda ifade edebilmişdir. Eğri fatihinin geniş ülkesiyle mütenasip bir saha kaplayan hey'etin, ihmale uğramış millet gibi tamamlanmadan bir köşede bikes bırakılması dahi tarihin akışı itibariyle dikkate şayandır. O devirde Devletin itibarını Köprülüler nasıl kurtarmışlar

[ 1 ] Evliya Çelebi seyahatnamesi, c. 1, a. 302-303.

ise bu abidenin yeniden canlanmasına da yine onlar vesile olmuşlardır. Bu âbidede kahraman, şa'şaalı ve kudretli devirlerin hasretini çeken gün görmüş asil bir çehre mevcuddur. Yalnız OsmanlI Devletinin içten içe sukutunu hazırlayan saikler gibi bunda da klâsik nizamların zayıfladığı sezilmektedir. Ebadının büyüklüğü, endamının mevzuniyetine rağmen kubbesi nizamından fazla yükselmiş, Türk mimarisinde azamet ve kuvvet ifade eden ehramiyeti, Süleymaniyedeki kudretini biraz kaybetmiştir. Bu abidede tefer-rüat da Kanuni asrının eserlerinden çok daha mebzuldür. Bundan da anlaşılacağı üzere Yenicami, devrini bütün hususiyetleriyle ifade etmeğe kadir bir âbidedir. Bugün yapılan imar hareketlerinde bu san'at hâzinesinin kudret ve kıymetine halel vermemeğe diklet etmek borcumuzdur. Bilhassa tamirlerde çok dikkatli ve müteyakkız bulunmamız lazımdır. Bu eserin • herkesin gözü önünde bulunmasına rağmen - hakkiyle tanınmadığı son yıllarda civarının tanzimi esnasında zuhur eden dedikodulardan da anlaşıldığından Yenicami hey'etinin geçirdiği tarihi hadiseleri, mimari hususiyetleri bir yazıda toplamağı faydalı ve lüzumlu buldum ve bu vesile ile Yenicami hakkındaki yazı vücude geldi.

Tarihi bakış

XVI inci asrın sonunda İstanbulun birçok semtleri Türkün san'at kudretini ifade eden abidelerle ziynetlenmiş ve şehir tamamen Türk çehresini iktisap etmişdi. Yalnız şehrin bazı noktaları Yahudi ve Hıristiyanlarla meskun idi. Bu sırada Murad III. öldü ve oğlu Mehmed III. tahta cülus etti. Sarı Selim'den itibaren sarayda kadın nüfuzu hakim olmağa başlamışdı. Mehmed III. tahta geçince Valide sultan namile Safiye sultan (Venedikli Bafa) bütün hüküm ve nüfuzu eline almtşdı. Siyasi işlere bile müdahale ediyordu. Hediye ve rüşvetlerle mühim bir servet

toplayan Safiye sultanın kudret ve nüfuzu artdıkca hayrat ve hasanat ile şerefini yükseltmek arzuları da kuvvetlendi ve bir cami inşasına karar verdi. Bu caminin inşası için Bahçekapısı civan seçildi. Bu tarihde Bahçekapısı civarı, gümrüğe ve limana yakınlığı dolayısiyle bir ticaret mıntıkası, oldukça sıkışık, pis bir Yahudi ve Hıristiyan mahallesi idi.

Camiin inşaat hududu içinde bir kilise ve bir sinagog vardı. İstimlâk edilecek evlere iki misli bedel verilmesi ve sinagog ile kilisenin yerine harap iki mabedin tamiri kararlaştırıldı. Camiin temelleri atılmak üzere mimarlığa ser mimaranı âlem Davud ağa [2 ) Nazırlığa Hadım Haşan Paşa, mutemetliğe Kasım Voyvoda tayin olundu. İstimlâk esnasında haksızlıklar yapıldı. Bir takım halk paralarını alamadılar. Bunun üzerine bina emini azil ve yerine Dergâhı âli kapıcılarından Kara Mehmet Ağa tayin olundu [ 3 ] . Törende vüzera ve ulema cümlesi hazır bulundular. Camiin temeli 10 Muharrem 1006 (1597) de atıldı. Camiin inşaat sahası çok mün-hat ve dolma bir arazi olduğundan temel çukurlarında su çıkmağa başladı. Selânikiye göre

(2 ] Ser Mimarini Han Davut Ağa Sınanın yetiştinııeJerindendh-. Koca mimar Sininin sağlığında bizzat yediği enerlere adını haketdirmek mazhariyetine nal olan yeğine asta bir mimardı. Mimar Davud kadar Sinan Mektebine sadık kimse olmadığını koca •atadın 1588 de hayata gözlerini kapadıktan sonra yapılan in,aattan anlayabiliriz. Davud, Sinanın muakkibi olmuşdur. Böyle olmakla beraber Sinanın hayatında mimar Davudun karakter kazandığı ve kendisinin de üstadı kadar kuvvetli bir lan'atkâr olduğu his olunur. Kendisi Has bahçedeki mimari mektebinden yetikmiş, Sinanın âmeli ve nazari derslerinden istifade etmiş, 1575 de suyolu nazın sıfatiyle resmen Sinanla beraber çalışmağa başlamışdı. 1582 de suyolu nazırlığından ayrılmış ve 1588 de Mimar Sinanın vefatı üzerine baş m im ar tayin edilmişdir. En mühim eserleri Çarşan-bada Kızlarağası Mehmed Ağa Camü M. 1583-H. 993, Saraybumunda Sinan paşa köşkü M. 1588 - H. 997 Sepctcilar Köşkü, Çarşıkapuda Sinan Paşa Medresesi ve Türbesidir. Davud Ağaya atfedilen daha bir çok eserler vardır. Kendisinin vebadan öldüğü tarihlcrcc mukayyet ise de Hadikat-ül-Cevami nam eserin 198 inci sahifesinde su-i itikad töhmetle Vefa meydanında katlolunmuş olduğu da zikredilmektedir. Fakat düşürülen tarih 1028. H. olup veba hastalığı ise 1007 -1598 de zuhur ederek Davud Ağa o tarihde vefat et-mişdir. Bu mevzuu tarihçilerim izce İncelenmeğe değer.

[ 3 jAhmed Refik'in makale ve eserlerinde tafsil ettiği bu suiistimal vak*alarmda mcdhaldar olanların arasında farklar zuhur etmektedir. Bu hususda bir hataya düşersek mazur görülmemiz rica ohınur.

"sahili bahirde dağ eteği mahal olmakla leylü nehar tulumbalarla değirmen döndürecek kadar mebzul su boşaltılıyordu. Bu müşkül karşısında mimarı zaman Davut Ağa vüzeraya lebi deryada böyle düşvar azimülbünyane temel bırakılmamıştır, acip eseri hâs olup nümunei devran olacaktır' diyerek mimar Sinanın Büyük çekmece köprüsünde yaptığı gibi büyük kazıklar çakdırıp bunların başlarını kurşun kuşaklarla birleşdirerek binanın temel taşlarını bu tabanlara oturttu, ve husisi bir radye vücuda getirdi. Bugün dahi bütün Haliç sahilleri çökmekte iken bu muazzam eserin bir çok zelzelelerle ve harici tesirler de dahil olduğu halde hiçbir arızaya uğramamış bulunması temellerinin selâbet ve mükemmeliyetine delildir.

Ahmed Refik (Türk Mimarları) ve (alimler ve San «kârlar) adlı eserinde [ 4 ] Davud Ağa'nın hayatı ve inşaatı hakkında mufassal malumat vermektedir. Ahmet Refik’e göre Davud Ağa' Camiin inşaatına büyük bir faaliyetle devam etti. Rodostan taşlar getirtildi. Mutemed Kasım Ağa her ne olursa olsun muhasebesini verdi. Nihayet bina bir ziraa kadar çıktı. Hisar kulesi üzerine minare yeri tayin edildi. Minare bir şerefe çıkınca Ramazanda kandiller yakıldı. Eminönünde iki de han yapıldı. Hayrat için cami civarına sular getirtildi. Caminin inşaatı daha bitmeden medreselerinde ders verecek hocalar çoktan tayin edilmişti. (Müderrisliği yüz akçe ile Sartgezzade Mustafa Efendi ifa edecekti). Bu cümlelere bakılırsa Safiye sultan'nı emrile Davud Ağa tarafından inşasına başlanılan camiin müştemilâtı arasında medreseler de mevcud idi. Sonraları Turhan Hatice sultan tarafından bu inşaat programının tamamen değiştirildiği ve medreselerin hazfedildiği anlaşılıyor. Temel atma merasiminden sekiz ay sonra Ramazanda bina emini Mehmed Ağa'nın da yolsuzluğu meydana çıktı. Bina emini Kara Mehmed Ağa Hıristiyanların yeni bir kilise yapmalarına müsaade etmiş, fakat evlerin istimlak bedellerini vermemişdi.

[ 4 ] Ahmed Refik, Tark Mimarían, litan bul. 1937,1.31.

Ahmed Refik, Alimler ve tan'atkirlar, litan-bal. 1924. i. 70.

Kara Mehmed Ağa'nın azli üzerine bina eminliğine Kapıcılar Kethüdası Nasuh Ağa tayin edildi.

O sırada İstanbulda zuhur eden taunun -veba - kurbanlarından biri de Sermimaranı Alem Davud Ağa oldu. Bunun üzerine su yolu nazırı Mimar Dalgıç Ahmed Çavuş Mimarlığa ve caminin inşaatına memur edildi, (1007-1598). 1012 (1603) de Mehmed III. ün vafatı ve onu takiben Valide Safiye Sultan'ın ölümü binanın yarım kalmasına sebep oldu. Bina ilk pencere taklarına kadar yükselmişti. Aradan yıllar geçti. Yahudi evleri yine bu cıvan kapladı ; etraf mezbelelik halini aldı. 1071 (1660) da zuhur eden büyük yangın İstanbul halkını ıstırab ve sefalet içinde bırakmışdı.Bu yangın Bahçekapı civarını harap etti ve yenicamii de hasara uğrattı.İstanbul halkına yardım için yangın yerlerini dolaşan Mehmed IV. ün validesi Turhan Sultan, bu camiin yarım bırakılmış duvarlarına rastladı. O sıralarda Valide Sultan bir cami inşa etmek ta savvurunda idi. Hattâ kendisine zelzeleden harap olan Cerrah Mehmed Paşa Camii'nin tamirini bile tavsiye etmişlerdi. Turhan Valide Sultanın bu tasavvurunu bilen Mimar Mustafa Ağa veziri âazama Cerrahpaşa camii yerine Yahudi mahalleleri arasında kalmış olan bu âbideyi kurtarmanın daha hayırlı olduğunu söyledi. Valide Sultan razı oldu ve helâl malından beş bin kese ifraz ile binasına, ¡cariye ve müsakkafat olmak üzere çifte çarşı ve bir türbe ve bir darükkurra ve bir mektep ve iki kapılarında birer sebilhane ve deryaya nazır bir âli kasır dahi yapılmak emrolundu [ 5 ] . Ve şuru edilerek adını Adliye koydu [ 6 ]. Fındıklılı Silâhdar Mehmed Ağanın zeyli fezleke namı diğer Silâhdar Tarihi'nde çok mufassal malumat bulmaktayız.

• H . 1071 (1660) 25 Zilkade tarihinde, yani inşaatın durdurulmasından 59 sene sonra duvarlardan bir sıra taş sökülerek yapıya yeniden başlandı. Mimarlığına ser mimari hâssa Mustafa

• |    5 ] Evliya Çelebi seyahatnamen c. I, s. 302-303. Evliya Çelebi bu cami evvelce Fatihin validesi tarafından on Mısır Karinesi sarfolunarak taklarına kadar yapılmış iken baniyesi merhumun vuku vefatına mebni o zamandanberi harab ve natamam kalıp Zulmiye ismile föhret bulmuşdu diyor.

• |    6 ] Fındıklı silahdar Mehmed Ağa, Zeyli fezleke.

Sultan Mehmed hanı râbi validesi Hatice Turhan tu İtanın hicri 1073 tarihli vakfiyesinden (Haremeyn

vakfiye defteri numara 11, sahife 112—135) bazı parçaları aşağıya alıyoruz. Bu parçaların binanın tarihi bakımından ehemmiyetli olduğu goriilecekdir.

Şehri ferid-üd-dür-i Mahmiyye-i Kostantiniyyede müradi fuadı hüsn- itiyatları üzre camiişcrif binasına mütehammil ve mabedi latif inşasına kabil mahalli vasi ve mekâni mürtefi olup tazyiki müslimin ve tadciri muminidc hod rızaları mümteni olmağın bu niyyeti halisalülazimetleri surelpezir olmağçün müddeti medidc tehir olunmuşdu elhalctühazihi hicreti nebeviyye aleyhi efdaluttahiyyenin bin yetmiş şali hayır meali evahirin-de iradeli karnine! cebbar ber fahvayi inne fi zalike Icibrcten liülil cbsar tzhari kuvvet ve iktidar edip hezar hanuman ve dudımanı ihrakı hinnar ve meşiyyeti ezeliyyci faili muhtar bermucebi yukallibıilleyle venne-har şebitari nari şererbar ile tabdar ve nızi pür cnvarı dudu duhani siyah ile müteğayyiriU asar edip biemril-l*hi taalâ bilkülliye mahallâti yahuda ateşi kabri İlâhi ile ziruzeber ve ol cemaati dalâlet intimanın büyüt ve me'valan te'siri nairel gazabı mevlâ ile manendi haküsler olup yahudi haneleri herbiri bir ateşgedei pürşerer ve eadii dini Muhammedi olan cuhudi sermedinin mekân ve makarri misali ka'ri sakar olmağla Feemmellezine feseku fema ve ileyhimünnâr nassı i'caz muhtassının sim aşikâr ve münkirani va'düvaid için veylün lilkâfirine min azabin şedidi tehvil ve teşdidi zahir ve bedid olup kat'an ol mahalde binadan eser ve eseri bina ıtlakına seza hacer ve mederden maada nesne kalmayup büyuti ulliyyelezinin esasi esfclussafilin beraber ve ol cayigâhe göre hakkisiyahi pakizc yer oldukta ol mahbubci mehdi ismet hazretleri bilâ imhal ve tc'hir mes-turc-i sitade zamirleri olan niyyeti binayi cemiişerifi kuvveden fiile getirmeğe tedbir eyleyüp arsai muhteri-kanın bazını esmani galiye ile iştira ve bazı aharine bedel muzaafeten mahalli aherde arzı haliye tefvizde erbabını ırza etmek ile binayi camişerife kâfiye arsal vafire ve vafiye havzai tasarruflarına vasıla ve tahti mil-kiyetlerine dahile oldukta kadimül'eyyamdan bu zemane gelince mahalli ashabi şerrüfesat ve makarri erbabı hilaf ve inad olan mcvazıi hazreti rabbül, ibaddan is-tianet ve istimdat ile meskeni ehli iman ve salâh ve me'meni erbabi fevzü felâh eyleyup icrayi şiari İslâm ilayi kelimei tevhidi zilcelâli vel'ikram için hasbeten lillâhi taalâ ve taleben bişefaati resulihilmüeteba nazir-i beyt-i mamure bir camüulkudsi lamiunnur binasına hükmi mutai hikmetmedar ve fermani vacibul'ittiba maslahatgüzarları sadır olmakla ol mevzuşerifi bülend ve mevkii latifi dilpesend üzre bir camii fahir ve bahi-russena bina ve inşa olundu ki camii cemii muhassinat ve mecmaı mecmuu müzeyynat olup kubbe ve cardıvar ve harem ile misali halimi bey tilâhi muhterem ve mehasini evza ve evzal adlaında manendi kâbetullah aziz ve mükerrem denin ve birunu ki mülevven ve mevzuun mermer ve sumaki tütünler ile meşhundur gûya mera-mud-i (*) hobmanzan makamı kiyamda kaim ve ber kemeri gerdun peykeri rukude daim ve mihrab ve minberi keenne tahiyyetnişin bir âbid ve kürsü safa mazhan makami teeşhüttde bir şeyhi zahit ve ferşi ziba naksi arşı a'lâ muvacehesinde sacit mümasili mümesselali eflaki hadra olan kıbabi münifeleri istinare ve istidarede bikusur ve müşabihi miyieyni ahdareyni batha olan minarei şerifelerinin şerefeleri nurun alâ nur şadravani numunei havzıkevser ve abirevani maulhavati ruhefzaye beraberdir ve bahai sahai safa mesahai camii sathınnurde bir türbei reflatürriıtbe ve bir kubbe) ncrcuvvulkurbe bina ve zikrolunan türbei rahmetmasir ve künbedi

Ağa, bina eminliğine Elhac İbrahim Ağa tayin edilmişti. Nihayet bina H. 1074 (1663) de tamamlandı.

Raşit, tarihinde [7 ]camii şerif ve tiirbei lâtif ve sebil ve saire müştemilatının hitamına dek emrü binasına sarf olunan üç bin seksen kese olmak üzere Valide Sultan Kethüdası Mustafa Efendi kendulere nakil ve tahkik ettiği tarih sahibi vezir Tevkii Abdi Paşa merhum tasrih ve tebyin etmiştir ; diyor. 1074 senesi Rebiüla-hırının beşinci günü mevlid okunup cuma namazı kılınarak açılma merasimi yapıldı. Bu törende Valide Sultan, Mehmed IV. ve Köprülü Fazıl Ahmed Paşa ile bütün vüzera ve ulema hazır bulundular. Turhan Sultan, oğlundan başlıyarak bütün davetlilere kıymetli hediyeler dağıttı. Bütün devlet erkânı da en müzeyyen, pahalı halı ve avizelerle camii donattılar. Evliya Çelebi meşhur seyyahatnamesinde [ 8 ] Vandal da kendi tarafından yazılan Marquis de Nointel Seyahat-namesi'nde hayranlıklarını ifade ediyorlar.

Yenicaminin inşaatından 17 yıl sonra yapılmış gravürlerle süslenmiş olan Grelot seyyahatnamesi'nde bu âbideyi bütün tafsilatiy-|e görmekteyiz. Grelot, eserindeki gravürde, Yenicami, Hünkâr mahfeli, Mısırçarşısı bilhassa denize nazır dış avlu duvarları ve merdivenli kapı calibi dikkattir. Eski kayıtlara tamamen tevafuk eden bu cephe XIX uncu asrın ikinci yarısına kadar baki idi. Son asırda buradaki ticarethanelerin çoğalması ve dış avluyu dahi istilâ etmesi üzerine dış avlu duvarı yıkdırıldı ve böylece Gömlekli burç (Vasilius Kulesi) üzerine inşa edilmiş olan Yenicami kasrı dahi yüksek binalar arasında mahsur kaldı.

İşte o tarihden itibarendir ki Yenicami civarının bütün hususiyeti zail oldu. Yenicamiin arka duvarlarının da tecavüze uğrıyarak bugünkü vaziyete düştüğü anlaşılmaktadır. Bugün Os-

illiyinmesir cenbinde ebnai sebili imi için bir sebilhane! âlâ dahi in,a ve sıbyani ehli İslâm revü abai vel eytam talim ve ifhami kur'ani azimi vacibütttekrimi vetlazim için bir mektebi bediulbünyani bibedel ve bir meksebi relfuşsani miistahsemilamel ki tensin Kur-ânı azim-üs-,ane asiyane ve gayeti behcetü behade bibehane idi bina eyledi.

• ( •) Bu kelimenin meramud değil mermeramud olması melhuzdur.

• [    7 jTarihi Raşid, c. 1, ı. 109

• [    8] Evliya Çelebi, c 1, s. 303 - 304

manii bankasının bulunduğu mahalde eskiden bir duvar ile bir avlu kapısı vardı. İş Bankasının yerinde ise eski darülkurra mevcuddu. Darül-kurranın garbındaki kapının üstünde bir mektebi sıbyan inşa edilmişdi. Bu kapı ve mektep yıkdı-rılarak sokağan ağzı türbelerin yanına kadar uzatıldı. Darülkurranın şark cenahında bugün dahi dikakatle seyrettiğimiz güzel ve muazzam bir sebil vardır. Bu sebil 30 yıl önceye kadar müteaddit ticarethanelerle çevrilmişdi. Takriben 30 ytl evvel bu ticarethanelerden Mehpare (Hüsnü İntihap) mağazasının yangını neticesinde sebilin de saçak ve ön cephesi, dahili çinileri tamamen harap olmuş ve Osman Hamdi Bey merhumun himmeti ile dikkatle restore ettirilerek hey'eti umumiyeye zarar verilmemiştir |9 ]. Yenicami avlusundaki dükkânlar hakkında 1281 Hicri tarihli kayıtları ve bunların hedmi için o tarihde yazılmış bir raporun suretini aşağıya ilaveyi lüzumlu buluyoruz [10]

• |    9 | Tamiri çok muvaffak olmuş bir eserdir. Memleketimizde her zaman iyi usta ve meraklı san'-atkârlann bulunabileceğine güzel bir delildir.

• [    10 ] Yenicami avlusu dahilinde bulunan sala, ve diikkâanlann fesih ve tesviyesile avlunun tahliye ve lathiri tasavvuru üzerine mukaddema hâzineden tayin olunan memurlar marifetile mezkur dükkanların senetleri toplattırdım, ve muhterik olup kârlar dahi tatil ettirilmi, ise de olvakitlcnberu iktiza» icra olunamıyarak kaimi, olduğuna ve salifüzzikir muhterik dükkanların in,asına ruhsat verilmesini ashabı istidadan hâli olmadıklarına ve mezkûr avlunun sureti tahliyesi takarrür ettikçe bunlara müsaade gösterilmesi dahi mümkün olmayacağına binaen bu maddenin sür'ati tesviyesine lüzum göründüğünden mezku avlunun hali hazirile hey'eti aslivesinin ve ,u iki hal ve hey'etin arasında tasavvur olunan sureti tesviyenin başka başka haritaleri tanzim ve elyevm avlu derununda mevcut olan senetli dükkânların bir kıt'a cetveli dahi terkim ettirilerek manzuri âiii vekâletpenahileri buyurulmak üzere takdim kılındı birer rakami işaret olunan hali hazır haritasında gösterildiği veçhile numara vazolunan mahaller senetle tasarruf olunan dükkanlar olup bunlardan cetveli mezkurun zirinde muharrer olduğu üzre icarei vahideki dokuz ve icareteyn suretiyle dört adet ki cem an on üç adet dükkân elyevm mütevlli temesmkatle tasarruf olunmakla bulunmuş ve kezalik icarei vahi-deha kırk altı ve icareteyn ile otuz dokuz adet ki cem'an seksen be, adet dükkân dahi mütevelli lemessükâtile tasarruf olunup fakat muahheren ferağ ve inkialleri vukuile hâzineden dahi tahşiye ve tasdik olunmuş olduğu anlaşıldığına ve bunların mukaddema hilafı şer. ve usul olarak müteselli temessukâtile tasarruf olunup olması cihetile kayitleri bitterkin kimilen fesih ve hedim ettirilmesi iycabi halden görünüyor ise de nasılsa mukaddema olsuretle iycar olunarak ekserisi hâzineden dahi tasdik edilmiş ve elden ele geçmiş olduğuna binaen şimdi terkini kayıtlan tarafına gidilir be ahar mahal gösterilmedikçe ashabının iskân kabil oiamtyacağı ve

Yenicami ve civan hakkında araştırmalar

Yenicaminin bulunduğu mahelle bugün Eminönü denilmektedir. Eskiden surlarla muhat olan bu sahanın harice bazı kapıları vardı ve bugün deniz ile cami arasında bulunan geniş saha tamamen deniz ile kaplı idi. Yalnız Bizansın Marmara surlarının önünde ufak bir kara parçası, belki de ticari bir mıntaka olan bu mahalde bir dış sur yolu ve ufak bir düzlük bulunuyordu.

Yenicaminin eski gravürlere göre sur dahilinde inşa edildiği ve vakfiye kayıdlarından da sur kapılarının gece kapanıp gündüz açıldığı anlaşılmaktadır. Bugün tamamen ortadan kalkmış bulunan bu surlardan yalnız Yenicami Hünkâr kasrını taşıyan kule kalmıştır. Bu civarda surlara açılmış olan kapılar şunlardı :

öyle miınuip mahal bulunması kabil olup olmıyacağı dahi meçhul bulunduğu misillu hali hazirile ibkasi dahi münasip olmadığı ve yalnız ayak altında ve avlunun ortasında bulunanlann kaldırılarak duvar kenardaki-Icrin hey'eti sabıkalarile ibkasi takdirinde dahi matlup olan husnu tesviye ve intizam hasıl olamıyacağı cihetlerle mezkur haritalardan üc rakamı vaz olunan haritada gösterildiği veçhile işbu dükkânlardan salaşların külliy-yen kaldınlmasile beraber senetlilerden dahi orta yerlere tesadüf edenlerin kenarlarda bulunan boş mahallere nakli ve kenarlarda mevcut bulunanlann dahi bir hey'eti muntazamada katı ve tesviyesile inşalarına ruhsat verilerek ve bunlann arasında kalan ve hali bulunan mahallin dahi vakfı tarafından icarei vahide ile iycar olunmak üzere müceddcden mümkün olduğu mikdar dükkânlar yaptınlarak tesviyesi sureti münasip gibi görünmüş ise de olveçhile veyahut sureti aharla tesviyesi hakkında ne veçhile emrü iradel aliyyel vekâletpenahi müteallik buyurulur ise infazı mantukı münifine mü-saraat olunacağı muhatı ilmi âsefane iydugini evkafı hümayun nazın utufetlu İsmail Hakkı Beyefendi hazretleri takrir etmeğin ticaret nezareti celisile bilmu-habera gerek fesih olunacak ve gerek yeniden yaptırılacak dükkânların inşaatı ebniye nizamına tevfik ettirilmek üzre bir mantuki takrir iyfayi muktazasının canibi nezareti evkafı hümayuna havalesi meclisi vâlâda tensip olunarak iradei seniyyei cenabı mülukâne dahi olmerkezde müteallik buyurmakla mantuki âlisi üzere iktizasının icrasına himmet buyuralar deyu bin iki yüz yetmiş dokuz senesi zilhiccenin on yedinci günü tarihinde vaki senei merkur mayısının yirmi ikinci günü tarihiie nazın mumaileyh beyefendi hazretlerine hitaben sâdır olan fennâniâli mucebince iktizası ilâma himmet buyurulmak üzre canibi teftişe ledelhavale savbi şer'i enserden tayin ve inal olunan kâtip Hüseyin Hamdi efendi camişerifi mezkur havlisine varup bu hususa mukaddema nafıa nezareti çelilesi tarafından memur mühendis İbrahim efendi ile Icdclmuavcnc mühendisi mumaileyh marifetile resmolunan haritaya ve salaş ve dekâkini mezkurenin celp olunan scnadatına tat-bikan kâtibi mumaileyh mahallinde tahdit ve tah

rir ve meclisi şer'a badel'inha mahkemci mezburda tanzim kılınan merbut defterde muharrer ve mürak-ram olduğu veçhile mezkur avluda kâin ashabı taraflarından biriza hedmolunan ve bundan akdem muhterik olan salaş ve dekâkin yerleri nafıa nezareti çelilesi marifetile tarla şeklinde tutularak ashabına irae ve ebniye nizamına tevfikan mecmuu dörder buçuk zira kaddinde ve sureti muntazamada kârgir olarak inşa olunan ve sıralarında ve haricinde ve türbe ve saire tahtında kadimden kârgir olarak mebni olan ve dekâkin ve mağazaların mevaki ve numara ve hudut ve zira ve maa zamayim ¡çareleri gösterilmiş ve dekâkin ve mağazai mezküre camişerif havlisi dahilinde bulunduğuna mebni şeraiti haseneye tevfikan ashabı yedierine tebdilen ve müceddeden temeşşükat itası iycabi maslahattan bulunmuş olmağla bu surette ashabı ve temassuki buldurilup görülemeyenleri zuhurlerinde istida ile tesviye! iycabına bakılmak ve şeraiti sırasile temessük verilmek üzere ol makuleler şimdilik bittevekkuf ahzolunan temessükâti mezkure canibi vakıfta battalda hıfzolunarak camişerifi mezkur avlusunda kâin mağaza ve dekâkini mezkureyi tebaai müslime ve gayri müslimeden mutasarrifleri kemakân mutasarrıflar olup fevt olduklarında evlâtlarına adiyen intialk etmek ve mutasarrıflarından ferağ murat eylediklerinde islâmdan talibine feraf cdüp tebaai gayri müslimeye ferağı icra olunmamak ve bilave-let fevt olanların mahlut olan dükkanları kimesneye iycar olunmayup canibi vakfı şeriften zabıt ve icarei vahide ile iycar olunmak ve dekâkin ve mağazai mezkûru mutasarrıflarını vakfen minel evkat dekâkini mezkûru fevklarına oda ve tahtlarına bodrum inşa ve hafir etmemek ve hafi ve celi inşa ve hafreden olur ise hedim ve fesih ve imlâ olunmak ve dekâkin ve mağazai muzkure mutasarrıflan kenduleri beytutet etmeyüp aherini dahi ettirmemek üzere nizame rabtile nizami mezkûr şeraitinin ve merbut defteri mezkûrde mürak-kam olan hudut ve zira ve maa zam ¡çarelerinin dercile mutasarrıflan yedierine müceddeden başka başka temessük ita kılınmak için evkaf muhasebesine kaydile icrayi iycabi zımmında senedat ve sair lazım gelen mahallelere ¡¡muhaberelerinin testiri iktiza eylediği evkafı hümayun müfettişi faziletlu esseyyit Mehmet Kadri efendi hazretleri dahi ilâm etmeğin iktizası ledcssüal işbu ilâm biibareliha evkaf muhasebesine kaydile camiişcrifi mezkûr havlisinde kâin mağaza ve dekâkinden ashabi ve temessükü buldurulup görüle-miycnlcri zuhurlerinde istida ile tesviye! iycabına bakılmak üzre ol makuleler şimdilik bittevkif maadasının ahzolunan temessükâti canibi vakıfta battalda hıfız ile ilâmi mezkûrde muharrer nizam şeraiti ve merbut defterde mürakkan hudut ve zira ve maa zam ¡çarelerinin dere olunarak mutassarnflan yedierine tebdilen ve mücaddeden başka başka temessük itasiçin vakfı tarafına ve zam olunan ¡çareleri senevi her kaç kuruşa baliğ olur ise bin iki yüz seksen bir senesi muharremi iptidasından itibaren vakfı müşarun ilayhanın icarei kadimesi senet kalemine zam ohınmak üzre tahsilat ve keyfiyet malum olmak ve ilerde iycabi icra ol unmak için varidat ve mahlulat odalarile nafıa nezareti çelilesi ebniye meclisine lazimgelen ilmühaberlerinin tahrir ve itasi iktiza eylediği derkâr olundukta ilmühaberleri yazıla deyu ferman buyurmağin mucibile kaydolunup diğer tin lihaberieri verilmekte keyfiyet malum olmak için varidat defterlerine dahi işbu ilmühaber verildi. Selhica. (Cemaziyelevvel). 1281.

Camiin ve mahfilin şarkında Bahçekapısı (Porta Neorion), Bahçekapısından Eminönüne dönülecek noktada Yenicamiin önünde sahile açılan ufak kapı Çıfıtkapısı (Porta Ebraika) [11] ve Mısırçarşısının cümle kapısı civarındaki Bahkpazarı (Porta Perarhatis) kapıları varmış. Eski haritalar Yenicamiin inşa edildiği mahalde Sent Antuvan manastırı namiyle ufak bir mâbed gösteriyorlar. Bu manastır Venediklilerin mukavelelerinde zikrolunmakudır ve kanaatimizce şehrin Katoliklere mahsus mâbedlerinden biridir. Bu inşaat sahası içinde istimlâk edilen bir sinagog ile bir kilisenin mevcudiyeti urihlerce tesbit edilmiş olduğundan, Sent Antuvan manastırının bu kayıtlarda ismi zikredilmiyen kilise olduğu anlaşılır. Sinagog binası ise bugün dahi mevcuddur.

Bu yapı Ege lokantası namiyle bugün Arpacılar camii ile Hünkâr kasrı arasında halâ kal'a duvarına mülâsık kâgir bir binadır. Bu binanın müteaddit mihrapları olup üstü mütekatı tonozla kaplanmıştır. Ortadaki iki ayak üzerine oturan bu tonozlar, bina plânının şibhimünharif oluşundan dolayı gayri muntazamdır [12].

Arpacılar ve Hidayet camilerinin arası ve Bahçekapısının önü evvelce odun (Hatep) ve şehrin her nevi zahirelerinin indirildiği bir iskele imiş, buraya yakın Gümrükhane mevcud olup Fatih devrinde inşa edilmiş iki mescid de varmış. Bugün bunlar yerlerini yeni binalara ter-ketmişlerdir.

Bu mıntakaya Eminönü tâbiri de rüsumat, ihtisap Ağa veya Eminin önü ve onun bulunduğu yerden ileri gelse gerekdir.

Çıfıtkapısı bazı eserlerde Sent Antuvan kapısı adiyle de gösterilmektedir. Buraya Bondel-montinin haritasında (Porta Piscaria) namı verilmiştir.

Porta Ebraiki, Bahkpazarı kapısı ile de karıştırılmaktadır. Yenicami inşa edildikten sonra Mısırçarşısının denize nazır cümlekapısı önünde büyükçe bir meydan bırakılmak kaygu-siyle kale duvarlarının kısmın yıktırıldığı Grelo-nun eserindeki resimden sarahatle anlaşılıyor. Biz de vaziyet plânında bu hususiyeti göz önünde tutduk.

Porta Peramatis, o devirde Galata ile İstanbul arasındaki köprübaşı idi. Galataya gidecekler Perama denilen yerden kayıklara binerler ve karşı yakaya geçerlerdi. Istanbulun ilk ticaret merkezi de burası olduğundan şehircilik

tarihi bakımından şehrin sitesi olması hasebiyle en ehemmiyetli bir mevki idi.

Yenicami heyetinin evsafı ve mimari izahı

İlk şekli, yeni ilâveler ve farkları

Yeni cami diğer bahislerde de izah edildiği veçhile cami, mahfil, çeşme, sebil, darül-kurra, mektebi sıbyan, türbe, çarşı ve külliye haricinde birçok dükkanlardan müteşekkildi. Sonraları darülkurra tamamen münderis olduğu gibi bir muvakkithane, yeni bir türbe ile dükkânlar ilave olunmuş, camiin deniz cephesini kaplayan kal'a ve dış avlu duvarları son asırda Belediye tarafından yıktırılmışdır.

inşa tarihindeki şekli ile canlandırdığımız vaziyet plânı üzerinden ilk yapısını ve hududla-nnı tetkik edelim :

Yenicami külliyesinin vaziyeti mütenazır plânlı olmadığı gibi binaların cihetleri de arazinin nivelemanına ve arsasının şekline uygun olarak başka başka seçilmişdir. Şehircilik bakımından ayrıca tetkiki lâzımgelen bu şeklin üzerinde durmayacağız.

Yalnız şurasını da söylemek lazımgelir ki bu hey'et sirkülâsyon ve binaların birbirle-riyle olan münasebetleri bakımından hiç de muğlak görünmez. Haliç surlarının son noktasına doğru Vasiliyus burcuna muttasıl olan duvarların hemen dahilinde, külliyenin şimalinde cami bulunmaktadır. Arsanın şark köşesinde bulunan hünkâr kasrı, Vasilius burcu ile camiye istinat etmekte ve büyük kemeri, altından gelip geçene yol vermektedir. Hünkâr kasrının taht ıra van kapısı önünde kal'a duvarları ile darülkurra ve sebil arasında şibhimünharif bir avlu mevcud imiş. Avlunun Bahçekapısı yüzüne kapısı ve pencereli bir ihata duvarı varmış. Bu duvarlar ve hünkâr kasrının duvarlarına dayanan sur, son asırda yıkdırılmış ve o mıntaka bugünkü vaziyetini almış • vaziyet plânına bakınız •

[11 ]Evtiye Çelebi, C, l. ». 102 ye göre bu kaputa Şuhud tapun da denir.

• [12]    Fatih devrinde latanbol. Mimar Ali Saım Clgen. 1939 ;lıtanbui.

Bahçekapısı, yani PorU Neoriyon bugünkü Taş Han ile caddenin yerinde ve Melekgirmez sokağı yerine yapılan Hitfayet camii, bu kapının dışarısına tesadüf etmekte imiş. Bu hale göre bugünkü cadde ve tramvay yolunun Bahçekapısı pilon-lariyle Arpacılar camii arasından geçmekte olduğu anlaşılıyor.

Deniz kenarındaki sahil, üç asırdanberi .Solduğundan bugünkü antrepoların ve rıhtımın ’sı kabil olabilmiştir.

Yenicami sebili büyük bir çeşme ile sebil ından müteşekkildir. Avlunun cenup köşede de bir suterazisi vardır. Darulkurranın ugün yerinde iş Bankası mevcuddur. Binasının ne şekilde olduğunu maaleessüf tesbit edemedik. Darülkurranın yanında büyük bir kapı ve üstünde de mektebi sıbyan varmış. Caddenin açılması gayesiyle bu orijinal kısım hedmolun-muş. Bu binanın ve kapının genişliğini türbenin bugünkü mevcud olan bahçe duvarındaki inşai farkdan anlıyoruz.

Türbe etrafı pencereli duvarlarla ihata olunmuş bir bahçe içindedir ve biraz daha cenupta Mısırçarşısı L şeklindeki plânı ile Yenicami külliyesinin bütün cenup ve garbını çerçeveler. Camiin şimali garbisinde, yani Balıkpazarı istikametinde bir dış avlu kapısı ile bir çeşme ve surun nihayet bulduğu noktaya yaslanmış halaları vardı. Bütün bunlar Yenicami meydanının tanzimi sırasında o civardaki dükkânlarla beraber yıkdırılmışdır.

Yenicami hey'etinin hariçle temasını temin eden dön tane esas kapısı vardır. Bu kapılardan biri şimali şark tarafındaki sura açılmış merdivenli kapıdır. Bu kapı yüksekte kaldığından - sahil ile cami dış avlusu arasındaki seviye farkı yüzünden • iki cihetten merdivenlerle çıkılırdı. Merdivenlerin ortasında klâsik bir eşme vardı. 60 - 70 yıl önce bu kapı ve surlar . ıkdırılmışdır. 1855 de çekilmiş çok eski bir fotoğrafıde kal'a duvarları ve merdivenli kapı ile çeşme görülmektedir.

Yenicami :

Mimar Sinanın Şehzade camiinde kullandığı plânın daha teferrüatlı şekli olan Yenicami plânı, ocuda büyük bir kubbeyi tutan dört ayak ile cenahlarda dört yarım kubbeden müteşekkildir. Murabba bir sahayı kaplayan bu merkezi kubbe ile dört yarım kubbenin köşelerinde

kalan boşluklar ufak um kubbelerle örtülmüştür. Yalnız avlu cihetinde mevcud olan alt ve üst galerinin ilavesiyle bina müsutili bir şekil almış-dır. Şimalişark ve cenubugarb uzun cephelerinde haricen ve dahilen ufak sütunlara istinad ettirilmiş galeriler ve maksureler vardır. Harici galerilerin binanın mimarisi üzerinde büyük rolleri vardır. Bunların sayesinde merkezi kubbenin canibi itme kuvvetlerini karşılayan istinad ayaklarının çıkıntısı hissolunmamakta ve bu plastrların şakuli ağırlıklarile galerilerin ufki boşlukları ve gölgeleri müvazene temin etmektedirler.

Cami münhat bir yerde tesis edildiği için oldukça yüksek bir subasmanın üstüne inşa olunmuştur. Bu kaideye merdivenlerle çıkıl-maku ve cümle kapılarından içeri girilmektedir. Camiin plânı mihrab aksına göre mütenazır ise de kısımlar ve dahili merdivenlerde bu tenazur yokdur. Mâbed, diğerlerinde olduğu gibi bir iç harim ve şadırvan avlusundan ibarettir. Şadırvan avlusuna iç avlu da diyebiliriz. Bu avlu murabba bir saha kaplamaktadır ve her dıl'ıda 6 direkten, 20 direk vardır. Bu direkler 24 kubbeyi tutmakta ve etrafı direkli ve kubbeli ortası boş, revaklı bir meydan teşkil etmektedir. Döşemesi tamamen mermer olan bu avlunun ortasında gayet musanna sekiz köşeli istalâklitli başlıklara ve kemerlere istinad eden kubbeli bir şadırvan vardır. İç avludan, gayet nefis istalâktitlerle süslenmiş cümle kapısını geçerek içeri girersek camiin dört ayak (pilpaye) üzerine oturmuş büyük kubbesini ve insanda sonsuzluk ifade eden kavsinin altında kademeleşerek onu tutan yarım kubbeleri ve tali kemerleri görürüz.

Büyük Um ve yarım kubbelerin istinat ettiği çifte merkezli dört Türk kemeri, dört adet haçvari pilpayeye dayanmıştır. Cümle kapısının önündeki iç galeri ise 8, 12, 16 dılılı mudalla ayaklara oturmakU ve nizamından biraz yayvan Türk kemerleri galeriye esas hatimden kısmen ayırmaktadır. Yan ve arka galerilere cenahlardaki istinad duvarları içindeki merdivenlerden çıkılmakudır. Camiin üçer şerefeli gayet mevzun iki minaresi olup, camii şadırvan avlusundan ayıran büyük cümle kapısı duvarının iki nihayetine inşa edilmiştir.

Camiin Um ve yarım kubbeleri kemerlerden sonra isulâktitli bir silmeyi müteakib inşa edilmişlerdir. Bu şekilde geniş ve müzeyyen silme hiç bir camide utbik edilmemiştir.

Bu âbidede klâsik nizamların biraz zayıfladığını ve bu yüzden kubbenin biraz daha sivri inşa edildiğini söylemiştik ; bu hal dahilde, esas kemerlerde ve yarım kubbelerde de vardır. Buna mukabil beher yarım kubbeyi tutan üçer kemer hiçbir abidemizde o zamana kadar tatbik mevkii bulmamış sepet kulplu kemerlere müşabih basık müdevver şekillidir. Fakat binanın nisbetlerinde fena tesir yapmamakta ise de hoş bir şey de değildir. Bunlardan köşelere tesadüf edenler, yarım kubbelerin altında birer tromp vazifesi görmek-dedir.

Camiin harici görünüşü Süleymaniyeye nazaran, biraz daha sivri ehrami şekli çok mevzun ve ahenkdardır. Büyük kubbe yarım kubbelere, onlar da daha küçük kubbe ve kemerlere istinad etmektedir. Pilpayelerin üstünde sekiz köşeli mudalla plânlı ve dilimli kubbelerle örtülmüş ağırlık kuleleri vardır. İstinad ayakları üzerinde kademeleşerek alçalan ağırlıklar da sekiz köşeli inşa edilmişlerdir. Binanın dahilinde ve yan cephelerinde haricen ve dahilen iki kat galeriler ve maksureler mevcud olduğundan bahsetmiştik. Bu maksure ve galerilerin sütunları arasındaki mesafeler bir büyük açıklıklı kameri müteakip bir ufak açıklık gelmek üzere tertip edilmiş olup, bu dahi pek az rastlanan güzel bir hususiyettir. Üst galerilerde ise direklerin arasındaki açıklıklar birdir. Hünkâr mahfilinin altında maksurelerin istinad ettikleri direklerden başka 2 adet somaki mermer sütun vardır ki Girid muharebesi ganaiminden alınarak buraya konulmuştur (13). Renkleri kırmızımtırak sarıdır. Oldukça makbul parçalardır. Y_cni-camiin mihrabının iki tarafında mevcut balıksırtı sütunceler çok güzel işlenmişlerdir. Yalnız mihrabın eb'adını çok şakuli ve yüksek gösterdiklerinden yerlerinde fazla bir şey hissini vermektedir.

Yeni camiin dahilinde çiniler Sultanah-meddekiler kadar mebzuldür. Yalnız bu çiniler 16 inci asırda yapılmış olan fevkalâde parçalarla kıyas olunmamalıdır. Mütehassislarca bu çini panolarının hususi surette ısmarlanmamış oldukları kanaati kuvvetlidir. Yalnız hünkâr mahfi-lindekiler hususiyetleri olan fevkalâde parçalardır. Camiin zemin katı ile maksure katı duvarları ilk katın istalâktitli silmelerine kadar çini ile kaplanmıştır. Bu çinilerin renkleri açık ve koyu mavi beyaz ve az miktarda yeşildir. Mihrab duvarındaki pencere içi yan duvarlarında yine aynı

çiniler mevcut ise de bir kısmı dökülmüş ve yerlerine kırmızı renk bulunan çini levhalar eklenmiştir.

Bu panolarda karanfil, gül ve nar çiçeğine müşabih çiçekler ile servi, stilize olmuş yaprak ve vazo şekilleri kullanılmıştır.

Haçvari pilpayelerin köşelerine muttasıl dairevi çini sütunlar yapılmıştır. Caminin mihrabı pek müzeyyen değilse de minber fevkalâde bir parçadır. Minber kapısının üstündeki taç tezyinatın uçları yanlara kıvrılmıştır. Minberin cenahlarındaki müsellesi panolar renkli mermerden yapılmış ve beyaz mermere kakılmış bir nevi mozaik sularla çevrilmiştir. Ortaları dairevi ve rozas şeklinde çok ince kafes şebekedir. Mihrabın üstünde ve yanlarında bulunan üç alçı pen çere de çok nefis ve ince işlenmişdir. Minberin sağında ve bunların mukabilindeki 6 alçı pencere de dikkatle korunmağa lâyık kıymettedir. Diğer pencerelerin emsali camların renkleri müstesna ■ yapılabilir. Hünkâr mahfilinde de bu cins tepe camları ve içliklerden bir kaç tane daha vardır [14 ].

Camiin ortasındaki müezzin mahfili de etrafı şebekeli, klâsik, güzel bir eserdir. Harici ve dahili sütunların bir kısmı sekiz köşelidir ve bu cins sütun Sinan devrinde pek az kullanılmıştır.

Camiin avizelerini Evliya Çelebi pek methetmekte ise de bugünküler musanna değildirler (15 ]. Camiin hariminin ve şadırvan avlusunun üçer kapıları vardır. Bunların ikisi canibi, diğerleri ise mihraba karşı olan kapılardır.

i 13 1 Lügati tarihiye ve coğrafiye, (alt 7, taltife 249.

[14İ - Saladin ■ Manuel d'art Muranan, t om e L P>|n 330 • 533. Saladin bu eterinde Yeni camii tafıil ve izah etmekte, bil hatta tezyinatı çinileri ve camlan üzerinde durmaktadır ki bir AvrupalInın ehemmiyet verdiği bu mevzular bilhatta trtkika yayandır.

[ 15 ] Yeni cami hakkında fazla malumat almak için muhakkak Ertiya Çelebiye mtracat lazımdır.

Hünkâr kası :

Yenicami sebili ve çeşmesi :

Yenicaminin şark köşesinde şevli kemerin ■ündeki köşk ile, camiin dahilindeki mahfel ine önü üç direkli bir galeri ile bağlanmıştır.

eriye aşağıdaki merasim kapısından bir le çıkılır. Bu galeriden camiin içindeki lahfil kısmına girilirse burada fevka-lâde nefis iki ufak mihrab ile çok güzel mermer ve çini işçiliği temaşa edilir. Bu mahfilin tünü camiin şark köşesindeki ufak tam kubbe örtmektedir. Kubbenin tezyinatı yağlıboya ile yapılmış olup, avrupaidir. Her nedense Yenica-miin büyük tamirlerde bu kısmı ihmal edilmiş-dir. Mahfilin, cami dahiline bakan mermer parmaklığı pek nefis bir eserdir. Pencere tavanları da rosas ve tezyinatla süslenmiştir. Harici galerinin duvarları da çok güzel çinilerle kaplanmıştır. Gerek köşke girilen gerek aşağıdan çıkan merdivenliğin kapıları tamamen sedefle işlenmiştir. Köşke ufak bir kapıdan girilir ve bir anti-şambrdan sonra esas hole geçilir. Bu hol çok geniş bir koridora bağlanmıştır. Bu koridorun şimal cephesinde yani Halicin manzarasına açık tarafa Valide Sultanın oturma, yatak odası ve bir helâ mahalli konulmuştur. Köşeye tesadüf eden oda fevkalâde bir rüyeti haizdir. Bir taraftan Boğaziçi, Beylerbeyine kadar görünmekte ; diğer tarafda Galata ve Haliç sırtları uzanmaktadır.

Koridorun şark kısmında meyili bir tah-tıravan yolu vardır ki Bahçekapırun yanında açılan büyük kapıdan buraya çıkılır. Bu meyilli yol sırtını Gömlekli kuleye dayamakta ve burada kaim zaviyeye yakın bir kıvrım yapan, sur duvarlarına istinad etmektedir.

Gömlekli kulenin içi dolu olduğundan üstü o tarihden itibaren bahçe olarak kullanılmıştır. Bu mahfilin en mühim hususiyeti plânının, afçı pencerelerinin, çinilerinin, tezyinatı ve inşaatının çok orijinal oluşundadır.

Bu köşkte iki çini ocak vardır. Köşedeki çıkmalı salonda tavan, ahşap kubbe şeklinde inşa olunmuştur. Bugün ahşap kapıların süğelerinde eski asil tezyinatın izleri görülüyor. Yalnız bu bina çok haraptır. Bir an evvel tamiri ve bir müze olarak açılması temenni olunur. Binanın cepheleri ve saçakları da ayrı bir ehemmiyeti haizdir.

Bahçekapısında nihayet bulan sokağ m üstünde iken bugün iş Bankası ve Osmanlı Bankaları ile ticarethaneler arasında ; camiin harimin-den uzak kalmışdır.

Bu bina büyük hazneli bir çeşme ile dışarı doğru taşık sebil kısmından müteşekkildir. Avlusunun köşesinde de bir su terazisi vardır. Çeşmenin hâzinesi ve sebilin üstünü, yanlardan iki buçuk metre kadar saçak olarak harice taşan kurşun kapalı bir çatı örtmektedir. Saçaklar demir eliböğründelerle altdan tahkim olunmuştur. Çeşme klâsik ve yalaklıdır. Üstünde kitabe mevcuttur. Sebilin plânı müstatildir. Sebil çıkmasının üstü dahilen kubbe olarak inşa olunmuştur. Sebilin içerisinde çeşme ve dolaplar vardır. Binanın harici görünüşü mütevazi ve sade güzeldir. Parmaklıklı üç sebil penceresi vardır. Bu pencerelerin üstlerindeki kemerler basık olup istalâktit başlıklı sütuncelere oturtulmuştur. Sebilhanenin dışarıda ve içeride mermerden yapılmış sebil tezgâhı vardır. Dahilen duvarlar çini kaplanmıştır. Yalnız 30 yıl evvel önce gördüğü yangından sonra bu çini tezyinatı diğer kısımlar gibi usta eller tarafından yeniden restore edilmişdir.

Darülkurra

Bugün temelleri İş Bankasının altında kaldığı için hiçbir emareye rastlayamadık. Yalnız bu binanın bu kadar çabuk münderis oluşuna bakılırsa üstünde kârgir kubbe bulunmadığı ve pek fazla itina ile inşa edilmemiş olduğu tahmin edilebilir.

Mektebi sıbyaıı :

Darülkurra ile Türbe bahçeleri arasında bulunan büyük bir kapının üstünde imiş. Son asırda bu sokağı açmak gayesiyle yıktırılmıştır (Resme bakınız). Sofa, halâ ve bir dershaneden ibaret olduğu mervidir.

Valide Sultan türbesi :

Sultanahmed camii ittisalindeki türbeye benzer. Plânı murabba olup cenubu garbiye doğru bir çıkıntısı vardır. Bugün bu çıkıntının

pencerelerinden, sonradan yapılan diğer türbeye girilmektedir. Türbenin murabbai plânı üstüne büyük ve yüksek bir kubbe oturtulmuş ; köşeler tromp şeklinde tali yarım kubbelerle örtülmüştür. Duvarların etekleri iki metre irti-fama kadar çini ile kaplanmıştır. Çini panoların yukarısında traz şeklinde ayetler yazılmıştır. Duvarların üstünde ve kubbedeki tazyinat XVII inci asırdan kalmadır. İçeride pek çok sanduka vardır. Bunların başlıcaları Hatice Valide Sultan, IV üncü Mehmed, III üncü Osman, II inci Mustafa, III üncü Ahmed, I inci Mahmud, Saliha Sulun, Hatice Sulun ile Süleyman, Mehmed Haşan, Hüseyin, Mehmed ve Mehmed İsa, Selim, Numan, Seyfeddin, Abdülmelik, İbrahim, Murad, Selim adlı şehzadelerin med-fenleridir. Bunlardan başka türbe haricinde de kabirler vardır. Bütün bu mezarlar büyük bir hazire teşkil etmektedirler.

Türbenin önünde iki cenahlı duvarla kapalı ve önü iki direkli üç kubbeli kısımdan III üncü Ahmed urafından Lâle devrinde inşa ettirilmiş olan güzel bir kütüphaneye geçilmektedir. Bu kütüphanenin kapısının iç Urafında 1137 Urihi ve kiube vardır. Tezyinatı o devirden kalmadır. Bu bina sonradan ekleme olfnakla beraber yerine uygun düşmüştür, hemen hemen yabancılığı hissolunmaz.

Mısırçarşısı :

Yenicami hey'etinin cenubigarbisinde iki kollu bir binadır. Dört esas kapısı vardır. Şarka doğru uzanan koln ortasında biri harice, diğeri camiin arkasındaki büyük avluya olmak üzere iki kapı daha açılmakudır. Şark kolunda iki sıra üzerine 23 erden 46, diğerinde ise 18 erden 36 eyvan ve arkalarında odalar bulunmakUdır.

Ufak kolun garp cephesinde ve hariçte 18 bap dükkân ise hesapun ayrıdır. Bu iki kolun köşe kısmında yollar haçvari birleşmektedir. İki kapının cenahlarında 6 eyvan ve hücre daha mevcuttur. Buna göre dahilde ceman 88 elvanlı dükkân ve hücre olduğu anlaşılır. Çarşının cümle kapılarından üçünün önünde revaklar vardır. Ortadaki koridorların üstü kemerli ve tonozludur. Odalar ve dükkânların mühim bir kısmı kubbeli ve diğerleri tonozludur. Çarşının iki kolunun başlarındaki kapı revaklarının üstüne kubbeli odalar inşa olunmuştur. Bu

odalara çarşı medhallerinden merdivenlerle çıkılmaktadır. Şark kolunun nihayetinde de harici beş dükkân vardır. Çarşının şimal kolu cümle kapısının iç yüzünde birbirlerine mütenazır ve cenup kapısı üstündeki kitabe 1074 tarihlidir.

Mısırçarşısının şimal kolundan dışarı çıkıldığı zaman karşımızda cami avlusuna girilen bir kapı ile bir çeşme görülür. Yenicami meydanı açılırken bu duvar, kapı ve çeşme ile ittisalindeki hatâlar yıktırılmıştır. Grelo'nun gravüründe buradaki kal'a duvarına bitişik ahşap dükkânlar görülmektedir. Yenicami vakfiyesinde çarşının şimaligarbi cephesindeki dükkânlar mukabelesinde bir fırın ile bazı gelirlerin mevkufat olarak kaydedildiğine şahid oluyoruz.

Yenicami vakfiyesindeki dikkate şayan hususiyetler

Yenicami vakfiyesi Süleymaniye kütüphanesinde mafhuz ciltli, müzehheb nefis bir vesikadır. Tarihi 1037 dür. Sultan Mehmed hanı rabi validesi Hatice Turhan Sultan tarafından yapılmıştır. Vakfiyde şahidler arasında veziri-âzam hazreti Ahmed Paşa Ibnilmerhum Köprülü Mahmed Paşa (Fazıl Ahmed Paşa), vüzeradan Yusuf Paşa, Koyun Mustafa Paşa, Kaplan Mustafa Paşa ve İbrahim Paşanın imzalan vardır.

Vakıflar umum müdürlüğü vakıf kayıtlarının (11) No. lu haremeyn vakfiye defterinin 112 inci sahifesinden 175 inci sahifesine kadar bu vakfiye hakkında izahat vardır.

Bu kayıtlara göre Yenicamiin tamirci, anbarcı, camcı ve saire ile bunların şakirtleri ve harem ve çarşı kapıcıları ve mutahhirleri hak-kındaki fıkralar içtimai hayatımız bakımından çok enteresan ve mevzumuzla alâkalı bulduğumuz için aşağıya naklediyoruz. Bu izahattan o günkü telâkkilerimiz ve san'ata verdiğimiz kıymet anlaşılacaktır ve buna başka bir şey ilâveye lüzum yoktur.

" ---------... ve bir salih ve afif ve mü'mini

nazif emanet ve diyanet ile meşhur ve cümle cihatı mamur kimesne anbarcı olup kenduye teslim olunan eşyayı hıfz ve hıraset etmede sây ve dikkat eyleyüp mevzunatı vezn ile ve madudatı ad' ile lâzım geldikçe sarf eyliye ve vazifei yevmiyesi on akçe ola ve bir emin ve müstakim ve hizmeti lazimesine mukim kimesne kâtibi anbar olup anbara dahil ve harici bicümletihim defter eyleye ve vazifei yevmiyesi

on akçe ola ve üç nefer kârdanı hoşnihad-vesınaat-i tamir ve termimde üstad kimesneler merematcılar olup termimi lâzım olanı bilâ terahi velâtehir marifeti mütevelli ile termim ve tamir eyleyeler ve ücreti yevmiyeleri altışar akçe ola ve bir kimesne dahi kâtib-i meremmatiyan olup termime harc-ü sarf olunan meblâğı hak ve adli üzre ketbedip hizmeti lâzimesin edaya sây ve dikkat eyliye ve vazifei yevmiyesi on akçe ola ve dört nefer san'atlarında üstad ve emini layıkulitimad kimesnelerin biri perdeci olup camii şerif ve türbei vacibüşşerifin kapılarına talik olunan perdeler tecdit veya termime muhtaç oldukta mahsul-i evkaftan harcı görülüp tecdid ve termim eyleye ve biri dahi kurşuncu olup ebniye mebniye-i mezbure ve evkafı meb-niyyei mezkurede kurşun ameli lâzım oldukta tcvekkuf ve tesvif ve taksir-ü - tevkif etmeyüp tamir eyleye ve biri dahi camcı olup gerek cami ve mektephane ve gerek türbe ve sebilhanenin camları termime muhtaç oldukça tehavün ve tekâsül ve tesamüh ve tesahül eylemeyüp tamir ve termimini tekmil ve tetmim eyleye ve biri dahi taşçı olup senktraşlığa müteallik olan yerler noksan pezir oldukça tekmil eyleye ve zikro-lunan dön nefer kimesnelerin her biri yevmi altışar akçe vazifeye mutasarrıf olalar, ve iki nefer emin ve emanetleri zahir ve su yolculuğunda mahir kimesneler su yolcuları olup imareti mamurei mezkureye gelen su yollarını, daima yoklay'P ıslâha muhtaç olan yerlerini ıslah etmekte kusur ve termimi lâzım gelen mahallerini termimde fütur etmiyeler, ve her birisi sekiz akçe vazifeye mutasarrıf ola ve iki nefer talim ve teallüme kabil ve salâh ve islâha mail şakirdleri olup termimde anlara muavenet ve teallüm-i san’at üzere muvazabet eyleyeler ve ücreti yevmiyeleri ikişer akçe ola ve takdiri rabbani ve kazayı asümani muktezasınca her üstadın biri vefat etmekle veya tebdil olunmakla mahlul olsa san’a-tında terakki edip akranına faik ve üstad olmağa lâyık olan şakirdanın yerine geçip bir ahar taallüme kabil kimesne yevmi iki akçe ile ol şakird yerine geçe ve iki nefer istihdama kabil ve sezavar ve hizmeti lâzimesine kaim ve üstüvar kimesneler harem kapıcıları olup âdeti marufei mahudc ve kaidei mukarrere! malume üzere alâtarikilmünavebe harem kapılarına bade eda-i selâtilişâ takfil edip bedehu vaktiti fecirde giru açıp hizmeti muayyeneleri kemaycnbagi eda ettikten sonra vazifei yevmiyeleri sekizer akçe^

ola ve iki nefer mü'mini müteayyinüssalâh ve mütedeyyini mütebeyyinül felâh hıfz ve hara-sette nazirleri nadir, ve hizmeti lâzimesini ke-mayenbağı kadir kimesneler çarşı kapıcıları olup münavebe tarikile geleni ve gideni görüp gözedüp çarşı kapılarını akşam kapayıp ve sabah namazında giru açıp cidditam ve sa'y-i malâkelâm edip kat'an bir ferdin ve asla bir şahsın katil ve kesir ve çelil ve hakir nesnesi zayi olmamak babında gayette ihtiyat ve ikdam ve nihayette ihtiraz ve ihtimam ideler ve ücreti yevmiyeleri sekizer akçe ola ve bir menü defa kadir ve emanet ve diyaneti zahir kimesne kafa kapıcısı olup kafanın ebvabı sairesi açılp ve kaoandığı vakitte bunu dahi açup ve kapayup vaktinden evvel açup ve kapamaktan ve bir ürik ile hıyanetten ihtiraz eyleye ve vazifei yevmiyesi on akçe ola ve altı nefer tendürüst ve çabukdest kimesnelerin ikisi ferraşı suk olup tarikai mahude üzere hergün çarşının içini silip süpürüp ve dört neferi dahi kenifler ferraşı olup bitarikilmünavebe hergün hizmeti mabudelerine müdavime ve emr-i tanzif ve tathirde kaime olup asla taksir ve tekâsül ve kat a tehavün ve tesahül itmeyeler ve ücreti yevmiyeleri sekizer akçe ola ve bir sahih ten ve kavi beden kimesne mezbelekeş olup harem-i kebirde ve sukda cem olan mezbele ve künasiyeyi kaldırıp mutad olan mevaize döke ve vazifei yevmiyesi on akçe ola.......’*

Bu vakfeyede de görüldüğü üzere gerek mahfil, gerek çarşı sonradan ilâve olunmuş ek binalar değiluir. Bu eseri hayra Istanbulda mevkufat olarak tayin edilen binalar hakkında da mufassal izahat vardır [16] .

[ 16 ] Dcruadcı mevkufatı.

Camiişerif kurbünde Balıkpazan karşısında muttasıl bir bab börekçi fırını ve mukabelesinde dört bab dükkân ve zikrolunan kemerli dükkânlar mukabelesinde tahmis kahve için iki bab fınn ve sahalarında kahve için iki bab fınn ve sahalannda kahve (dak) olmağı için dibekler vazolunup şöyle şart eylediler ki., ve yine kemer dükkânlar mukabelesinde Mehmed Çelebi namı müstccir tasarrufunda olan bihesabı şatranci yüz altmış iki zira arsai haliye ve ana karib mahalde camcı başı Mehmed Çelebinin tasarrufunda olan bihesabı mezbur yüz altmış iki zira arsa ve sakabaşı Mustafa >Î> tasamı funda olan bihesabı mezbur dört yüz altmış üç zira arsa.

Bundan başka Mahmud Paşada 2 arsa, Azaplar mahallesinde bir arsa, Rumelide, Yenişehirde vakıf bir çok köyler : ilâahiri.

Yeni Cami ve Hünkâr kasrı

Eminönündeki Yeni Cami, Türk Sanat Tarihinde önemli bir yer işgal eder, ve bizim klasik stildeki mimari sanat eserlerimizin en son örneğidir.

Caminin inşaatı 1597 de başlamış ve 1663 de tamamlanmıştır.

Diğer abideler şehri çevreleyen tepelerin üzerinde olduğu halde, Yeni Cami, insanların her zaman yüzyüze geldiği bir iş bölgesinde yapıldığından abide bir istisna olarak kabul edilmektedir. Bu yüzden cami şehrin inkişafında öncelik ve değer kazanmaktadır.

Cami,

Kasr (Hünkâr Kasrı)

Türbe,

Sebil,

Mısır Çarşısı,

Sıbyan Mektebi,

Darul Kur'a

Medrese,

Kale Şeklinde Dış avlu duvarları,

Kapılar, W.C. ve dükkânlar,

"Darul Kur'a " ve "Sıbyan Mektebi" önce şimdiki iş Bankasının yerinde idi ve kapıların yanındaki dış-avlu duvarları geçen asırlar esnasında yıkıldı şimdi, türbe Kültür Bakanlığının ve Sebil Belediyenin Kontrolü altındadır.

Cami 1936 yılından beri Vakıflar Genel Müdürlüğünce Restore edilmiştir.

Cami ve Kasrla ilgili çalışmalar, Vakıflar Genel Müdürlüğü Galerisinde açılan sergi ile başlamıştır.

Külliyenin kuruluşu zamanındaki yer planı, bölgelerin ve Kasrın planları Güzel San'atlar Akademisinde Öğretim Üyesi olan Ali Saim Ol-gen tarafından hazırlanmıştır ; mimari ve tarihi araştırmalar tamamlanmış olup külliyenin fotoğrafla ilgili tetkiki Genel Müdürlüğün fotoğrafçısı tarafından yapılmıştır.

İki kıymetli vesika Yeni Cami Külliyesi hakkındaki araştırmaları zenginleştirmektedir ; bunların ilki seyyah Grelot'un kitabından alındı. Ve yeni Cami, Kasr, Mısır Çarşısı, denize ve Merdivenli kapıya bakan avlu duvarlarını gösteren bir gravürdür.

İkinci vasika Kont İstrorog'un özel kollek-siyonundan alınan bir fotoğraftır. Bu, İstanbul şehrinin en eski fotoğraflarından biridir.

Fotoğrafla ilgili tetkiki tamamlamak için külliyenin havadan da fotoğrafı çekilmiştir.

Kasr, binanın ve koruma ve restorasyon çalışmasından önce restorasyon işlemini gösteren projelerin tam bir tetkikini gerektiren stoko (alçı), bronz, sedef işçiliğinden başka zengin bir çini süsü kolleksiyonu ve ağaç süsünün en belirgin örneklerini ihtiva eder.

Temelin yerleşmesi, zelzele gibi tabii kuvvetler ve tecrübesiz eski restorasyonlar ve tamirlerin sebep olduğu bozmalar, restorasyon işleminin titizlik ve büyük dikkatle yapılmasını gerektirir.

Bu sebepten, Kasrın bütün tetkiki tamamlandı, ölçülü resimleri hazırlandı ve renkli fotoğrafları bir albüm olarak toplandı.

Kasrın süs özellikleri albümde ve raporda^' ’ etraflıca açıklandı. Kasrın odalarının ve külli-yenin diğer binalarının duvar cepheleri incelendi ve bu resimlerde her detay belirtildi. Çinilerin çatlak ve kırık parçaları bile kırmızı mürekkeple işaretlendi.

"Yeni Cami” Kasrı 6851 adet kare çini ihtiva eder.

Bunların 5609'u tam çinidir.

330'u tam çininin 2/3 ü.

632'si tam çininin 1/2 si

280'i tam çininin 1/4 ü

Toplam 2521 sınır-çinisinin 2279'u Um çini.

33'ü um çininin 2/3 ü.

19O'ı um çininin 1/2 si 19'u tam çininin 1/4 ü

Sonuç olarak, Kasır içinde bulunan toplam 9372 çiniden 685 Ti kare çini ve 2521'i sınır çinisidir ve XVII. yüzyılda Iznik'de yapılmıştır.

Bunlardan başka altı adet ağaç çini uklidi ve 392 çini mevcut olup Avrupada imal edilmiştir. ve orijinallerle değiştirilmiştir.

Bu çinilerin bazıları panolar halindedir. Diğerleri ise müstakil çinilerdir.

Müstakil çiniler albümde tam ölçülerinde çizilmiş ve hakiki renklerinde boyanmıştır. (Metnin sonundaki renkli sayfalara bakınız.) Panolar 1/3 ölçeği ile çizilmiş olup onlarda asıl renkleri ile renklendirilmişlerdir. Çizim ve boyama işleri Güzel San'atlar Akademisi öğretmenlerinden Feyzullah Dayıgil tarafından yapılmış ve Rikkat Kunt, Nazmiye Moralıoğlu, Nezaket Gümüşpala ve İhsan Gecekuşu kendisine yardım etmişlerdir.

Mimari resimler Güzel San’atlar Akademisinden Mimar, Ali Saim Ülgen ve isunbul Vakıflar Başmüdürlüğünden Nahit Uysal ve HaJit Tunçgil Urafından hazırlanmıştır.

Kınk ve çatlak çiniler resimde Feyzullah Dayıgil Urafından işaretlenmiştir.

Burada resimlerin mevcut çinilere tamamen uyduğunu belirtmek isteriz. Tam ölçüde çizi-lenler sanatkâr urafından orijinal çinilerden doğrudan doğruya kopye edilmiş ; 1/3 ölçüsünde çizilen panolar ise fotoğraf vasıtasıyla bu ölçüye indirilmiştir.

Restorasyon işleminin temelini teşkil eden bu albüm, neşredildiği zaman ilim dünyasında önemli bir adım olacaktır.

Yeni Cami ve Hünkâr Kasrı'nda, yukarda bahsi geçen çalışma, diğer abidelerinde Ukip edeceği ilmi ve teferruatlı araştırmaların öncüsüdür.

Sene 1942 - 1944

(1) Diğer Mhifekrde "Yeni Cami Hünkar Kasrı nın «•değerinin kalitesi' başlığı altında okuvacakunu.

YENİCAMİ HÜNKÂR KASRI TEZYİNÎ

KIYMETLERİNİN TAVSİFİ

Klasik mimarimizin son ulu eserlerinden olan Yenicaminin cenup köşesinde inşa edilmiş bulunan Hünkâr kasrı üç kattan mürekkeptir:

• 1—    Zemin kat

• 2-    İkinci kat

• 3—    Üçüncü kat

Üçüncü ve son kat hükümdarın veya Valide 'sultanın ikametine onun altındaki kat ta maiye-tine ve servis kısmına tahsis edilmiştir.

Kasırda tezyini kıymet bakımından en önemli kısmın hünkara veya Valide Sultana mahsus lan kattır. Vaziyet planında görüldüğü üzere buraya birincisi camideki hünkâr mahfelinin alkona açılan ve kapıya tahvil edilmiş pencerelerinden biri, diğeri meydana bakan ve yine birinci kapının açıldığı balkona çıkan bir kapı, üçüncüsü de araba veya tahtrevan yoluna açılan bir kapı ile girilir. Kasır dahili: Eminönü meydanına bakan ocaklı büyük bir oda, bunun da kapısı önünde murabba şeklinde ufak bir medhâl vardır. Bu medhalin sağında helaya açılan kapı, bunun karşısında sofaya çıkan kapı ve ocaklı büyük odaya açılan kapının um karşısına tesadüf eden cephede ikinci ocaklı odanın kapısı bulun-makudır. Bu kapının karşısında yine sofaya açılan ikinci bir kapı mevcuttur, ikinci ocaklı odaya ait bulunan bu karşılıklı kapıların sağ tarafı uhu bir bölme ile bölünmüş ve bir koridor haline konulmuştur. Bu suretle ikinci ocaklı oda ikiye ayrılmış bulunmaktadır. Birinci ocaklı oda, helâ, ikinci ocaklı oda ve bunların arasına sıkışmış olan murabba şeklindeki medhalin etrafını şekilde büyük ve geniş bir sofa kuşatmakudır.

(Plân 1) Kasrın hünkâra uhsis edilen katının en büyük hususiyeti hiçbir yer boş bırakılmamak suretile tezyin edilmesidir. Kasrı tezyin hususunda:

• 1-    Çini

• 2-    Yazı

• 3—    Tahta tezyinatı

• 4-    Alçı işçiliği

• 5-    Tunç işçiliği

• 6-    Sedefkâri

den istifade edilmiştir.

Böylece tezyini kıymetleri tesbit ettikten sonra herbirinin ayrı ayrı izahına geçelim :

• I.    Çini işçiliği:

Çini, kasırda en mühim mevkii işgal etmektedir. Kasrın bütün odaları sofa, helâsı ve sair yerleri zeminden Uvana kadar çini ile kaplanmıştır. Çinilerin normal olan ebadı 25 x 25 dir ve Iznikte yapılmıştır. Tuhfei Hatutinde kasır ve cami dahilindeki yazıları yazan Hatut Tekneci Zade İbrahim Efendinin bu yazıları resmetmek üzere Iznike gittiği yazılıdır, ki çinilerin ora mamulâtı olduğuna şüphe yoktur. Çiniler 17 inci asra hâsolan renkleri taşımaktadırlar. Bunlarda bir evvelki asrın renklerini bulamıyoruz. 16 inci asrın ikinci yarısından sonra görülen kırmızı renk bu asırdaki çinilerde yoktur. Çok nadir olarak tesadüf edilen kirlimsi kırmızı ise evvelki çinilerdekilerle mukayese edilemez.Bu çinilerde görülen renkler açık ve koyu mavi bir de firuze mavisidir. Firuze mavisi bazan yeşilimsi bir tondadır. Bu renklerin de sabit bir tonu yoktur. Muhtelif tonlarda bulunurlar. Kasırdaki çiniler sır itibarile çok temirdir. Renklerde akmak, birbirine karışmak gibi hatalar pek azdır. İşçilik fevkalâde olmamakla beraber temizdir. Fakat 16 inci asırdaki işçliğe hiçbir zaman varılamamıştır.

Kasırda mebzul miktarda ulama çini ve bordür kullanılmıştır. Bilhassa bu mebzuliyete panoların da ilâvesi lâzımdır. Kasra giren tah-ribkâr eller buradan birçok çinileri götürmüştür. Bunların yerine ya Avrupaca yapılan ve arkasında yapıldığı fabrikanın (H te Boulanger 8 C ie A. Choisv Sein Leroi) damgasını taşıyan yahut ta tahta üzerine boya ile yapılan taklitleri konulmuştur. Bunlar plânlarda S. (Sonradan yapılmış) ve T. (Tahta) remizleri ile görülmektedir. Bunlardan başka tahtrevan yoluna açılan büyük kapının üstünde bulunan ve pano olmasını tahmin ettiğimiz çiniler tamamile yerlerinden çıkarılmış ve buraya sıvanan sıvanın üstüne

kötü nakışlar yapılmıştır. Çinilerin hemen büyük bir ekseriyeti çatlak veya kınktır. Plânda bunlar kırmızı çizgi ile işaret edilmiştir. Bunların bazılarının fırında pişerken çatladığı anlaşılmaktadır. Çünkü çatlağın iki tarafındaki sır muhaddep bir vaziyettedir ki bu da hareret tesirile böyle yuvarlak bir vaziyete geldiğini göstermektedir. Zaten bu çatlaklık biraz devam ettikten sonra kaybolmaktadır. Kırıklarda ise çini ya baştan başa kırılmıştır, yahut parça halinde çiniden kopmuştur. Çinilerin bu hâle gelmesine binanın oturmasının, zelzelelerin ve biraz da acemice yapılan tamirlerin sebebiyet verdiği ihtimal dahilindedir. Zira kasırdaki bazı panoların çinileri sökülmüş ve başka yerlere konulmuştur. Bu suretle muntazam bir panoyu çözüp yerine başkalarını veyahut taklitlerini koymak bir kasdt mahsustan başka birşey değildir.

Panolar bilhassa caddeye nazır odada ve sofada toplanmaktadır. Kasır dahilindeki (59) panonun bazıları eş yapılmak suretile (31) ayn desen tesbit edilmiştir.

( Hangi numaralı panodan kaç adet bulunduğunu)

Gösterir Cetvel

Bunlardan dördü yazıyı havidir ve kapı üstlerine konulmuştur. (Pano numarası: 1,2,3,10). Ulama çinilerde (40) çeşit muhtelif desen tesbit edilmiştir. Bu cins çinilerde rumi, tepelik, ot tabağı gibi bendesi şekillerden ziyade fazla miktarda çiçek motiflerine yer verilmiştir. Hendesi tertibata - o da basit olmak şartile • bazı sıralı (38 ve 40) çinilerde ve ulamaların en üst sıralarını teşkil eden ve aynı desenle yapılmış kesim çinilerinde tesadüf edilmektedir. Aşağı yukarı kasırda mevcut ulamaların büyflk bir kısmının kesim çinileri mevcuttur. Bunlar aşağıda gösterilmiştir.

24

1	desenden	1	adet
2		1
3		1
4		2
5		2
6		1
7		2
8		1
9		1
10		1
11		1
12		3
13		2
14		1
15		1
16		4
17		2
18		1
19		2
20		2
21		2
22		2
23		2
24		2
25		5
26		2
27		2
28		4
29		2
30		1
31		3adet(etek)
		59 wdır

No.		No.
Ulama 3	ün kesim çinisi	33 dür.
5	II	39
7	t*	10
8	*f	23
9	II	37
11	»1	20
12	»t	19
14	«V	13
21	II	31
30	»1	26
34	II	27

elâ bir dıvara kaplanılan ulama çiniler ya yahut bir bordüre tesadüf ettiği zaman ıdan doğru öylece bırakılıp bordürle birleş-miyor. Bordüre tesadüf eden üst sıraya aynı senin kesim çinisi konuluyor. Bu suretle mantıki bir güzellik elde ediliyor.

Gerek panolarda gerek tek çinilerdeki desenler bir evvelki asırdaki desenler kadar zarafet ve incelik göstermiyor. En ziyade kullanıldığını söylediğimiz çiçek motiflerinde bile fazla bir tenevvü yoktur. Yapraklar sadedir. Rumiler, tepelikler basit birkaç çeşitten ibarettir. 16 inci asır çinili tezyinatında tesadüf edilen ve yapraklarda, çiçeklerde, rumilerde hulâsa her türlü motiflere ayrı bir güzellik veren hususi süsler bu çinilerde mevcut değildir. Yalnız ufak bir dairecik şeklindeki süs fazlaca kullanılmıştır.

Bordürlerin umumiyetle zemini lâciverttir. Ve bordürlerde karanfil motifine fazla tesadüf edilmektedir. Plânda görülen (A) işaretli çiniler müteferrik pano parçalarıdır. Bunların desenleri alınmamıştır.

Aşağıdaki liste çinilere verilen numaralara göre her birinin adedini tesbit etmektedir.

Bu tesbitte çiniler tam 2/3, 1/2 ve 1/4 olarak kabul edilmiştir. Yalnız buradaki ölçüler meselâ 1/4 çininin muntazam olarak çini dörde ayrılmış içinden bir kısmı alınmış demek değildir. Lâlettayin parçalanan bir çininin herhangi bir parçasının tam çiniye nazaran nisbetidir. Bu hal diğer 2/3 ve 1/2 nisbetile gösterilen çiniler için de varittir. Esas olarak kabul edeceğimiz tam çinilerdir.

(Liste : 2

(Çinilerin numaralarına göre hesabı) — Murabba Çiniler -

No.	1/4	1/2	2/3	Tam
1	5	7	0	116
2	4	2	1	34
3	6	1	0	103
4	30	26	6	355
5	5	8	2	44
6	9	8	0	201
7	12	129	39	1396
8	0	37	28	472
9	8	18	12	82

10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40

0             5             1               31 6            9           17             61 29           22            0              10 13           44           24             344 5   10   10 3           10           12            174 11           44            0            1«6 0            0            0             11 0            0            1              11 0  12   0 0  10   4 0  10   0 6           0           0            54 0          2          0            6 0           0           0             2 2            0            0             13 0          3          0            6 0            0            0             15 0            0            1             22 0           0           2            20 3            0            1             12 0           0           0             1 10  0   2 0           0           2             7 0            15             1              150 0           0           0            15 0           2           0             7 0          0          2            0 0           0           0             1 0           0           0             1 o           0           0            60

Panolar Kitabeler Muskalar Ocaklar

1’            63            11             1268 24           143             0             121 7            15           118              53 71            15            47             149 280           632           330            5609

- Bordürler -

B	1	10	69	2	665
B	2	0	23	4	252
B	3	4	29	19	649
B	4	5	41	6	459
B	5	0	12	0	162
B	6	0	2	0	49
B	7	0	7	0	33
B	8	0	7	0	0
B	9	0	0	1	10
B	10	0	0	1	0
		19	190	33	2279
		Taklit	(Tahtadan yapılmış)		6
		Sahte	(Sonradan Avrupada yapılmış)		392

(Bu rakama tam yarım, dörtte bir ve bordür çinileri dahildir.)

Bu listeye nazaran tesbit edilen ulama çini çeşidi (40) dır. Bunlardan başka (6) tane de tahta üzerine boya ile yapılmış taklit ve gerek bordür gerek tam ve yarım ve dörtte bir olmak üzere muhtelif ebatta 392 adet sonradan Avrupa-da yapılmış çini mevcuttur.

Umumi bir şekilde çinileri tesbit ettikten sonra şimdi oda ve sofa vesair kısımlara ait vaziyetleri gözden geçirelim:

Caddeye nazır ve plânda (A) harfıle gösterilen oda pano adedinin fazlalığı itibarile en zenginidir. Kasırdaki mevcut panoların beşte biri buradadır. Odanın duvarları ortadan bir çini kitabe ile ayrılmak suretile üst ve alt kısımlarda panolar ile kaplıdır. Duvar (1) deki çiçek açmış ağaçta desen bulunan iki eş panodan birinin orta kısmından çiniler alınmış ve yerine bir mozaik pano konmuştur. Alt sıra panoların arası zemini lâcivert bir bordürle aynlmıştır. Bu panoların üst kısmında kitabe panoları bulun-maktadır. (Yaprak 36 ve 37) bu kitabe panolarının üstünde tavana kadar devam eden panolar mevcuttur. Bu panoların da etraflarını zemini lâciverd bir bordür kuşatmaktadır. Yalnız büyük panolann etrafını kuşatan bordürler arasına dört küçük pano sıkışmıştır. Kapının üstünde bulunan Arapça çini kitabenin üzerinde bir pano

bulunmaktadır. (P. 10) yapraklarının rengi bilhassa dikkate şayandır. Hâki bir yeşili andıran bu renk kasrın çinilerinde pekaz mevcuttur. Duvar II de en ehemmiyetli olarak çini ocağı görmekteyiz. Çok iyi muhafaza edilmiş olan bu kıymetli eserin etrafını kuşatan geniş bordü-• rün zemine tesadüf eden iki alt başındaki çinileri yoktur . Ve yerlerine başka desenle çiniler konulmuştur. Duvar III caddeye bakan cephedir. Burada alt pencerelerin arasında bulunan panolar epey hasara uğramıştır. Bunların çinileri değiştirilmiş, bir panonun çinisi diğer panoya konmuş, bazı zemini lacivert çiniler finize mavisi boya ile boyanmış, bazılarının yerine tahta yapılmış taklitleri konulmuş bu suretle panolar tamamile tahrib edilmiştir. Bu dört panodan (P.25) iki kenardakilerin zemini laciverttir. İki ortadakinin zemini ise finize mavisidir. Fakat bu iki panoya ikişer tane lacivert zeminlilerden konulmuştur. Plânda bunlar (L) işaretile gösterilmiştir.

Ost sıradaki sağ köşede bulunan aynı desendeki ve zemini firuze mavisi pano parçalarına da plânda (P.25) işareti konulmuştur. Üst sırada ve sağda köşeye tesadüf eden panonun sol kısmındaki değişik çiniler aşağı pencerelerin arasındaki panoların çinileri clnstndendir. Kitabe bu cephede

dahi üst ve alt pencerelerin arasından geçmektedir. Çinilerin arasında bulunan panoların yerlerine diğer çiniler veya taklitleri konulmuştur. Duvar IV de bulunan panolar iyi muhafaza edilmiştir. Üst kısımda bulunan pencerelerin aralarındaki panolar renk ve işçilik bakımından diğerlerinden farklıdır. Bu panolarda bulunan saksı motifte kullanılan kırmızı renge nazaran bunları 16 inci asrın sonu ile 17 inci asrın başındaki devreye idhal edebiliriz. Kitabeler arasındaki

saksıh panoların da bu devir mahsulü olması muhtemeldir ki bundan sonra yapılan pano ve ulama ve bordürlerde böyle kırmızıya temiz sır ve işçiliğe tesadüf etmek güçtür. Bu odada ulama çinilere yalnız duvar 11 nin alt iki penceresinin yan duvarlarında rastlıyoruz. Buradaı başka odanın diğer cephe duvarlarında ulama yoktur. (A) odasının duvarlarına isabet eden çini miktarı aşağıda gösterilmiştir. Liste (3)

Liste : 3

A odası :

Duvar : I

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
Panolar	0	10	8	311 B6	0	2	0	11
Kitabeler	3	18	0	15
	3	28	8	326	0	2	0	11
Duvar II :
	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
Panolar	8	16	2	168 B1	2	0	0	2
Muskalar	0	0	16	8 B4	0	5	0	42
Kitabeler	4	24	0	20
Ocak	45	4	14	73
8	0	2	0	4
11	0	0	2	2
12	0	1	0	1
28	0	0	0	10
29	0	0	0	11
	57	47	34	297	2	5	0	44

1/4        1/2     2/3	Tam	V4		1/2    2/3 Tam
. solar         1             19        1	132	B2	0	0      0      8
no parçası 0          0     0	1	B3	0	0      0      1
beter     3          17      0 *alar     0          1     12 0           0      1 0          0    13 0         0     0	15 6 0 6 15	B4	0	0      0      8
4         37    27	175		0	0      0      8
1/2     2/3	Tam		1/4	1/2    2/3 Tam
4      0	346	B3	0	0      0      16
0        0      0 0        0     20 5        30      0 1          2       0 0        0      0	1 8 25 1 y	B4	0	5      0      27
16        36     20	390		0	5      0      43
.apışının önünde murabba şeklinde		itibaren	tavana kadar dört cephe çini kaplıdır.
kapı arası kısmı bulunmaktadır.	Bu	Bu kısım loş ve		karanlık olduğundan nazarı
ağında belanın solunda sofanın	ve	dikkati	kolayca	celbetmiyeceği için buradan
B) odasının önündeki muhaddes kori-		fazlaca	çini çıkarılmış ve yerlerine sahteleri
apışı bulunmaktadır. Kapıların üstünden		konulmuştur. (Liste :4)

Liste : 4

xiasi: Kapı önü

Duvar : I

	1/4       1/2    2/3 Tam
1	2        0      0      0
S 7 9 30	1         0      0      0 0         0      7     23 2        0      0      0 2        0      0      0 7         0      7     23

	1/4	1/2	2/3 Tam	1/4     1/2_	2/3 Tam
5	2	1	0     0     B2	0        1	0      8
9	0	0	0      0
11	1	0	9      0
13	2	0	2      11
20	0	1	0      0
	13	2	11      11	0        1	0      8
Duvar: İli
	1/4	1/2	2/3 Tam
4	3	0	0      0
7	0	0	1      52
13	1	0	9      9
14	3	0	0      0
16	1	0	0      0
33	0	0	1           1
38	0	0	0        1
	8	0	11      63
Duvar : IV
	1/4	1/2	2/3 Tam	1/4     1/2	2/3 Tam
1	2	0	0       0     B1	1        0	0       11
7	0	0	0      33
9	2	0	0       0
T1	2	0	0       0
15	0	0	0         1
	6	0	0      34	1       0	0       11

• (A) odası kapısının önündeki kısmın sağında hela bulunmaktadır. Hela ortadan yarım bir bölme ile bölünmüş biri el yıkamağa mahsus iki kısımdan müteşekkildir. Duvarlar kamilen ulama çinilerle kaplanmıştır. (Liste: 5)

Hela

Duvar : I

1/4        1/2     2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
7          0         0      8	41      B1	0	1	0	6
15           0         0       1 22         0        0      0 3$          0         0       1	0     B4 18 0	0	1	0	23
0         0     10	59	0	2	0	29
Duvar : II
1/4        1/2     2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
2         0        0      0	2 B1	1	4	0	19
4   0   10 7            7          2       1 8   0   10 10          0         0       1 11           0         0      0 13    0   10 16          0         5      0 23          0        0      0 36         0        0      0	0 , B3 223 0 2 1 0 4 1 7	1	0	0	5
0        10      2	240	2	4	0	24
Duvar : III
1/4       1/2     2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
Muskalar     2         0       1	2     B1	0	3	0	20
7           1         14       2 12          3         0      0 13   10  0 15   10  0 40         0        0      0	34     B2 0 0 0 60	0	0	0	4
8        14       3	96	0	3	0	24

	1/4	1/2	2/3	Tam
2	1	1	0	1
3	0	0	0	4
4	0	0	0	49
7	2	6	0	196
10	0	2	0	2
14	0	0	0	1
20	0	0	0	2
33	0	0	0	5
	3	9	0	260

(B) Odası :

Bu odaya biri A odası kapısı önündeki ufak kısımda bulunan ve A odası kapısına karşı olan diğeri bu kapının tam karşısında bulunan cephede ve sofaya açılan iki kapıdan girilmektedir. Fakat bu karşılıklı kapıların arası bir bölme ile bölünmüş ve üstü kapatılmış, bölme A odasına yakın bir yerinden bir kapı açılmıştır. Bu suretle bu bölme aynı zamanda bir musandıra vazifesi görmektedir. Belki bu musandıra yatak,

yorgan vesair eşya konulmak için bu şekilde yapılmıştır. Bu bölmenin kasırla beraber yapıldığı üzerinde olan tahta tezyinattan anlaşıl-maktadır. Bölmeye takılan kapı kanadı sonradan takılmıştır. Sol kenardaki ufak kanca duvar III deki kapıyı arkasına dayandığı zaman kancalamak içindir. B odasında pano yoktur. Duvarlar ulama çinilerle kaplanmıştır. Bu odadaki ocak A odasındaki ocağın büyüklük itibarile eşidir. Yalnız ayrı desendedir. Çinilerine ait kemmi ufsilat (Liste :6) dadır.

B Odası :

Liste : 6

Duvar : IV	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4		1/2	2/3	Tam
Muska	1	0	2	1	B1	0	2	0	21
4	0	0	1	0	B2	0	1	0	22
6	0	8	0	7	B3	1	0	0	18
7	0	2	19	46	B4	0	0	0	3
9	1	2	0	0	87	0	0	0	1
11	1	0	0	1	B10	0	0	1	0
13	1	0	0	0
16	0	8	0	9
18	0	0	1	11
25	1	0	0	12
26	0	1	0	6
30	0	0	1	12
33	0	0	1	0
34	0	1	0	0
	5	22	25	105		1	3	1	65

32

	1/4	1/2	2/3	Tam
B1	1	3	0	35
B4	0	0	0	8
	1	3	0	43

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
2	0	0	0	1	B1     0	0	0	45
4	0	0	0	3	B2    0	0	0	19
7	0	9	0	175	B3    0	1	0	16
11	1	0	0	6	B4     0	0	0	1
13	1	0	0	68
15	0	0	0	40
25	1	0	0	0
	3	9	0	293	0	1	0	81
Duvar dİ	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
Muska	0	0	8	4	B1      0 ‘	1	0	3
Ocak	26	11	33	76	B2    0	5	0	55
7	0	0	0	100	B3      1	2	6	60
10	0	0	0	5	B4     1	0	0	5
28	0	0	1	12
29	0	0	2	0
	26	11	44	197	2	8	6	123
Duvar : II	Pencereleri
	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
2	2	0	0	0	B1     0	0	0	2
3	0	1	0	0	B2    0	1	0	1
4	0	0	2	9	B5     0	1	0	0
7	3	0	0	2
8	0	0	0	3
9	1	0	0	0
12	0	0	0	1
13	1	0	0	0
14	0	0	0	1
15	0	0	0	1
16	10	0	0	14
24	0	0	0	1
30	2	0	0	0
31	0	0	0	1
32	0	0	0	1
33	0	0	0	1
	20	1	2	86	0	2	0	3

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
7	6	20	0	181
8	0	0	0	70
11	1	0	0	0
13	Q	0	0	10	B1     0	8	0	40
14	1	0	0	0	B3     0	1	0	16
15	0	0	0	40	B6     0	0	0	31
	8	20	0	301	0	9	0	87

SOFA:

Duvar : I

	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
Muskalar	4	10	28	4	B1	0	9	1	74
1	0	7	0	83	B2	0	0	3	25
5	0	2	1	12	B3	1	5	7	188
7	0	19	0	47	B4	2	4	0	85
8	0	6	21	190	B5	0	1	0	17
9	0	16	12	54	B7	0	6	0	21
10	0	3	0	20	B9	0	0	1	0
12	17	17	0	0
13	0	14	0	114
21	0	1	0	0
23	0	1	0	3
34	0	0	0	5
	21	96	62	533		3	25	12	410

	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
Pano	0	0	0	25	B1	0	6	0	58
1	0	0	0	12	B4	0	15	0	89
4	0	17	0	170	B5	0	1	0	24
7	0	19	0	72	B6	0	0	0	4
11	0	0	6	18	B7	0	0	0	9
12	0	2	0	0
13	0	2	9	0
14	1	0	0	0
15	0	6	11	84
16	0	0	0	99	t
	1	46	17	480		0	22	0	184

Duvar : III

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4		1/2	2/3	Tam
Muskalar	0	1	2	3	B1	1	1	1	18
7	0	0	0	35	B2	0	7	1	48
8	0	1	0	12	B3	0	1	0	2
11	0	0	0	24	B5	0	2	0	16
12	0	0	0	4	B6	0	0	0	2
15	0	0	0	7	B7	0	1	0	0
20	0	0	0	4	B8	0	1	0	0
	0	2	2	89		0	13	2	94

Duvar : IV

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4		1/2	2/3	Tam
Pano	0	0	0	42	B1	0	7	0	59
3	0	0	0	3	B3	0	3	0	0
4	2	0	0	0	B4	0	6	0	0
6	2	0	0	88	B5	0	0	0	8
8	0	8	0	40	B7	0	0	0	1
12	4	0	0	0
13	0	0	0	74
17	0	0	0	11
	8	8	0	258		0	16	0	68

Kapı aracı ve A odasını bir taraftan (B) odasını ise iki cepheden kuşatan geniş sofa adet itibarile kasrın en çok çinisi olan mahallidir. A odasında bitmiyen (Asimi) nin çini üzerinde yazılı kasidesi sofanın duvar V inde tamamlan maktadır. (Yaprak 37) bundan başka (C) odasına kapı aralığına ve (B) odasına girilen kapıların üstünde âyâtı kur'aniyyeyi hâvi çini panolar bulunmaktadır. (Pano 1,2, 3)

Tahtırevan yoluna açılan kapının üstüne tesadüf eden duvar kısmındaki çiniler sökülmüş ve yerlerine sıva üzerine boya ile nakışlar yapılmıştır. Bu sofadaki panoların hepsi duvar V de toplanmıştır. Burada altlı üstlü II pano mevcuttur. Bilhassa iki ayrı desendeki servHİ panolar güzeldir. Kasırda servi motifinin mebzulen kullanıldığını görmekteyiz. Servi daima üzümle beraber kullanılmaktadır. Bu uhrevi hayatla dünyevi lıayat remizlerinin sanatkâranc bir surette imtizacı sanatkârın güzel bir buluşudur. (Liste : 7).

	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
Pano	0	14	0	242
Muska	0	3	14	10	B1	2	15	0	75
Kitabe	7	42	0	35	B2	0	8	8	27
2	0	1	0	14	B3	0	4	0	96
4	0	o-	3	0	B4	1	0	4	0
7	0	26	1	50	B5	0	7	0	52
8	0	0	7	5	B6	0	0	0	1
13	0	20	0	24	B8	0	6	0	0
15	0	2	0	0	B9	0	0	0	2
16	0	30	0	40
34	0	14	0	42
37	0	0	2	0
	7	152	27	462		3	40	4	253
Duvar :	V Pencereleri
	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
					B4	0	0	1	0
1	0	0	0	4
5	0	3	1	2
6	0	0	0	1
7	0	1	0	0
8	0	0	0	2
11	0	9	0	9
12	1	2	0	4
15	1	0	0	0
16	0	1	0	0
19	0	1	2	0
23	0	1	0	0
24	0	0	0	1
25	0	0	0	1
26	0	2	0	0
36	0	2	0	0
	2	22	3	24		0	0	1	0

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
Muskalar	0	0	8	4 B3	0	7	3	110
7	0	11	0	14 B4	0	0	0	18
10	0	0	0	2 B5	0	0	0	15
?2	6	0	0	36
Kitabeler	2	12	0	10
	8	29	8	68	0	7	3	143

Sofada bulunan panoların bordürler! A inin bordürler!nden farklıdır. Bu bordür-tesbit edilen (2) çeşidinin (Yaprak 24)’e üklükte kopyeleri konulmuştur.

• 1    deki kapıdan çıkınca tahtırevan olan cephedeki çiniler kasırda anılan ulamalardan ibarettir.

Liste : 8

Erevan yolu cephesi :

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
Muskalar	0	0	7	3 B1	0	0	0	19
8	0	3	0	28 B3	0	0	3	73
12	4	0	0	0 B4	0	0	1	24
13	0	7	0	28
14	0	1	0	8
27	0	0	0	15
34	0	0	0	103
	4	11	7	185	0	0	4	117

Duvar II deki kapıdan geçilen (C) odası geçitle sofa arasında bulunan ufak bir odadır. Burada da ulama çinilerden ve bordürlerden başka nazarı dikkate çarpan bir şey yoktur. (Liste :9)

(C) odası :

	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
5	2	0	0	0	B1	1	1	0	67
6	7	0	0	105	B4	1	1	0	9
7	0	0	0	72	B5	0	0	0	7
					B7	0	0	0	1
	9	0	0	177		2	2	0	84
8	0	16	0	118	B1	0	2	0	21
					B4	0	0	0	16
					B5	0	0	0	9
	0	16	0	118		0	2	0	46
	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
4	6	4	0	7	B1	0	5	0	35
5	0	0	0	26	B4	0	2	0	74
9	0	0	0	28	B5	0	0	0	14
39	0	0	0	1
	6	4	0	65		0	7	0	123
	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
4	19	0	0	67	B1	0	1	0	19
5	0	2	0	0	B2	0	0	0	18
					B4	0	0	0	1
	19	2	0	67		0	1	0	38

• (C) odasile Hünkâr Mahfeli balkonu arasında bulunan tavanı ışık geçidin duvarları yine ulama çinilerle kap ımıştır. (Liste : 10)

Geçit:

Duvar : I

1/4      1/2    2/3      Tam	1/4      1/2   2/3 Tam
0       0      0        8	B1     0       0     0       8
0       0      0        8	B2     0       0     0       9
0       0      0       48	B3     0       2     0      23
0       0      0       64	0       2     0      40
। :ll
1/4      1/2    2/3      Tam	1/4      1/2   2/3 Tam
10  0   9	B1     1        0     0       8
10  0   8	B2     0       0     0       8
6       0      0       48	B3     0       2     0      24
8       0      0       65	1        2     0      40
da ve sofalarında ve diğer akşamında	yapılmış desen görülmektedir. Plânlarda muska-
terelerin üstleri kemer şeklindedir.	ların çinileri — M - harfile gösterilmiştir.
in iki yanındaki muska denilen	Kasırdaki panolar ve ocakların yapılan
mları örten çiniler üzerine zemini	kopyelerine 1/3 nisbeti esas olarak kabul edilmiş-
olmak üzere rumilerden mürekkep	tir. Ulama ve bordürlerde 1/1 nisbeti esastır.
: yapılmıştır. (Yaprak 24) de bu mus-	Liste (II) de her odaya isabet eden pano, muska,
3 nisbetinde küçültülmüş ve yarısı	kitabe, ulama, bordürlerin hangi cinsten ne miktar mevcut olduğu görülmektedir. (Liste 11).
Liste : 11
1/4      1/2    2/3      Tam	1/4      1/2   2/3 Tam
Ocak         45       4     14      73
Panolar        i 9       49      11      959	B1     2       0     0        2
Muskalar       0        1      48       22	B2     0       0     0        8
Kitabeler      15       29       0       75	B3     0       0     0       17
2              0        0       1         0	B4     0      12     0      103
4             0       4      0      50	B6     0       2     0       11
8            0       2      0       4 11             0        0      2        2 12      0   10   1 13            0       0     13       6 28            0       0      0      10 29             0       0      0      20
35             0       0      0      15
80     150     89    1238	2       14     0       141

Kapı Arası :

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4		1/4	2/3	Tam
1	4	0	0	0	B1	1	0	0	11
4	3	0	0	0	B2	0	1	0	8
5	3	1	0	0
7	0	0	8	108
9	6	0	0	0
11	3	0	9	0
13	9	0	11	20
14	3	0	0	0
15	0	0	0	1
16	1	0	0	0
20	0	1	0	0
30	2	0	0	0
33	0	0	1	1
38	0	0	0	1
	34	2	29	131		1	1	0	19

(B)' m:	1/4	1/2	2/3	Tam		•M	1/2	2/3	Tam
	26	11	33	76	B1	0	11	0	111
kalır	1	0	10	5	B2	0	7	0	97
	2	0	0	1	B3	2	5	6	110
	0	1	0	0	B4	1	0	0	9
	0	0	3	12	B5	0	1	0	0
	0	8	0	7	B6	0	0	0	31
	9	31	19	504	B7	0	0	0	1
	0	0	0	73	B10	0	0	1	0
)	2	2	0	0
.0	0	0	0
• 1	3	0	0	7
12	0	0	0	1
13	3	0	0	78
14	1	0	0	1
15	0	0	0	81
16	10	8	0	23
18	0	0	1	11
24	0	0	0	1
25	2	0	0	12
26	0	1	0	6
28	0	0	1	12
29	0	0	2	0
30	2	0	1	12
31	0	0	0	1
32	1	0	0	2
33	0	0	1	1
34	0	1	0	0
	62	63	71	932		3	24	7	359

Sofa:	1/4	1/2	2/3	■ Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
Panolar Muskalar Kitabeler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 13 16 17 19 20 21 22 23 24 25 26 27 36 37	0 4 9 0 0 0 2 0 2 0 0 0 0 0 22 0 1 1 0 0 0 0 0 6 0 0 0 0 0 0 0	14 14 54 7 7 0 17 5 0 76 15 16 3 9 21 36 0 8 31 0 1 0 1 0 2 0 0 2 14 2 0	0 52 0 0 0 0 3 2 0 1 28 12 0 6 0 0 0 11 0 0 2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0	309 21 45 99 14 3 170 13 89 218 249 54 22 51 8 212 0 91 139 11 0 4 0 36 3 1 1 0 47 0 0	B1 B2 B3 B4 B5 86 B7 B8 B9	3 0 1. 3 0 0 0 0 0	38 15 20 25 11 0 7 7 0	2 4 10 S 0 0 0 0 1	284 100 396 192 132 7 31 0 10
	47	349	119	1912		7	123	22    1	1132

42

Helâ :

	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
2	1	1	0	3
3	0	0	0	4
4	0	1	0	49
7	3	22	11	494
	0	1	0	0
	0	2	1	4
	0	0	0	1
	3	0	0	0
	1	1	0	0
14	0	0	0	1
15	1	0	1	1
16	0	5	0	0
2?	0	0	0	18
	0	0	0	3	B1	2	11	0	80
	0	0	0	5	B2	0	0	0	4
	0	0	1	0	B3	1	0	0	5
	0	0	0	7	B4	0	1	0	31
	0	0	0	60
%a	2	0	1	2
	11	33	15	655		3	12	0	120
odası :
	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
4	25	4	0	74	Bl	1	9	0	142
5	2	2	0	29	B2	0	0	0	18
6	7	0	0	105	B4	1	3	0	100
7	0	0	0	72	B5	0	0	0	30
8	0	16	0	118	B7	0	0	0	1
9	0	0	0	28
29	0	0	0	1
	34	22	0	427		2	12	0	291
Geçit :
	1/4	1/2	2/3	Tam		1/4	1/2	2/3	Tam
1	1	0	0	17	B1	1	0	0	16
2	1	0	0	16	B2	0	0	0	17
3	6	0	0	96	B3	0	4	0	47
	8	0	0	129		1	4	0	80

Tehtırevan Yolu Cephesi :

	1/4	1/2	2/3	Tam	1/4	1/2	2/3	Tam
Muskalar	0	0	7	3 B1	0	0	0	19
8	0	3	0	28 B3	0	0	3	74
12	4	0	0	0 B4	0	0	1	24
13	0	7	0	28
14	0	1	0	8
27	0	0	0	15
34	0	0	0	103
	4	11	7	185	0	0	4	117

II : Yazı

Kasırda yazı çiniler üzerine yazılmış kitabeler halinde mevcuttur. Camiin ve camiile birlikte yapılan bu kasrın yazılarını tuhfei hattatine nazaran Tenekeci Zade İbrahim Efendi yazmıştır. Tuhfede sahife 48 de şöyle denilmektedir. (Liste: 12)

Liste : 12

Tuhfei hattatin (Ibnülemin Mahmud Kemâl) sahife 48 İbrahim Şehridir. Tekneci zade demekle iştihar dadedir. Karinei hal Halid Erzurumiden tekmili taallümü sülüs ve nesih ve celi edüp selikası celi müsenna caniplerine haheşker olmağ-la melekeleri oltarafta ziyade olup İstanbul Valde Camii cedidinin celileri teşmile memur oldukta biliktiza izniğe varup kâşileri hututunu resmedüp bilcümle camii mezburun ebvab ve kubabında mevcut hizmeti resmin tekmil eylemiştir. Lâkin dilhahı üzere sâyi meşkur olmadığı meşhurdur. Ve Ayasofya camii şerifinde avize olan çaryarı-güzin levhai şiltelerini güzide ve metin yazmıştır. Sultan Bayezıd Camiinin büni minarei yemininde vaki senginişanı ciritte çevrinin tarihi ve Hasköyde Mehmet Hanı rabi çeşmesinin ve Kasımpaşada Emin Efendi cisrinin tarihleri dahi anların hameleridir. Badelelf miei kâmile tarihinden ruberahı adem olmuştur.

Buna nazaran yazı sahibi malum olduğu gibi çinilerin de İznik mamulâtı olduğu meydana çıkmış oluyor. Metinde kullanılan (Kâşileri hututunu) cümlesinden tezyinatın da bu zat

tarafından yapıldığı anlaşılmamalıdır. Çünkü buradaki hutut hattın cemi olduğuna nazaran çinilerin yazıları resmedildiği kasdedilmiştir. Zaten müteakip cümlede (Ebvab ve kubabin-de) diye ikinci bir tekit te vardır. Ayatı kuraniy-yeyi havi 5 kitabeden üçü sofada (Duvar: 2, 4, 5) ve ikisi de (A) odasında (Duvar: 1 ve ocağın üstünde) bulunmaktadır. (Yaprak 1,2, 3, 10, 25) şair (Asimi) tarafından yazılan ve yirmi dört beyitten mürekkep kaside ise A odasile sofada bulunmaktadır. Bu kasidedin 15 beyti A odasın-dadır. Ve her beyit bir kitabeye yazılmıştır. (Yaprak 36 ve 37) de bu kasidenin oda ve sofa duvarlarına göre yapıştırılmış fotoğrafileri mevcuttur. Kasidenin sıraya konulmuş şekli şudur. (4-5_6-7_ 8-9-10-11-12-13-14-15-1 -2-3-16-17-18- 19-20-21 -22-23-24).

Çini üzerine yazılmış Türkçe kitabelerin hiç yok denecek kadar azlığı gözönüne getirilirse hattatı, şairi, mahalli imali ve asrı belli olan bu kitabenin kıymeti derhal meydana çıkar.

III : Tahta Tezyinatı

Kasırda bu nevi tezyinat, kapı ve pencere süvelerinde, bölmede, kapı kemerlerinin üzerinde bulunan kitabelerde, kemerlerde ve tavanlarda kullanılmıştır.

A odasının kubbeli büyük tavanile şahnişin müstatil şeklindeki tavanı ve bu iki tavan arasındaki kemer ve yarım sütun ve ocağın iki tarafındaki dolabın süvelerile kapının üstündeki kitabe kısmı hep tahta tezyinatıdır. Son zamanlarda yapılan tamirlerde çekilen boya tabakası

hararet tesirile parça parça kalktığından bu boya altından nakışlar bütün güzelliğiyle meydana çıkmaktadır. Fakat kalkan boya tabakası evvelce tezyinat üzerine çekilen vernik tabakasını eh beraber kaldırdığından meydana çıkan tezyinat it ve soluktur. Esasen vernik bu tezyinatta kı lan toprak boyalara hem bir canlılık ve ■.;     : vermek hem de onların dökülmemesi ve

sirlerden müteessir olmaması için sürül-dı         bu tabaka boya ile beraber çıkınca

al toprak boya tabakası da tehlikeli bir itişmekte ve zaman geçtikçe dökülmekte ıların kopyelerini tesbit etmek şimdiki hah mkün değildir. Gayet dikkatli ve bilgili bir m hassa elile bunlar giderildikten sonra bu müı ün olabilir. Dolap süvelerinden birinin temizle niş bir kenarından aldığımız kopya (Yapr 39) da görülmektedir. Evvelâ zemine çiçek n ve yaprakların bulunduğu kısımlara roli r tarzda sürülen üstübeç üzerine altın var. .nştırılmış ve bunun üzerine fırça ile çı n ve yaprakların etrafı siyahla tahrir en Kubbe tavanının ortasında bulunan t. ılakit son zamanlarda düşmüş ve kırıl-n arçaları dolap içindedir. Fevkalâde bir p lan bu kısmın tamamile çürüyüp mah-■ parçalarının kaybolmasını beklemeden yaptırmak lâzımdır. (B) odası bölmesi ve hakan pencere süveleri de aynı şekilde oya ile boyanmıştır. Bunların temizlenen Kısımlarından çıkarılan kopya (Yaprak bulunmaktadır. Sofada duvar II ve IV de n ve tavandaki kemerlere kadar devam yarım sütunlar üzerindeki tezyinatta za-a dökülmüş ve kaybolmağa yüz tutmuştur, cepheli olan bu sütunların üzerinde zikzaklı

•şinat (Yaprak 39) fevkalâde güzeldir. Gerek kapı süveterinde ve gerekse bölmedeki karanfil motifini havi sular Mudanyadaki Haşan Bey Camiinin pencereler üstlerinde ve müezzin mahfeli altında bulunan tavandaki sularla tıpkı bir benzerlik göstermektedir. Haşan Bey Camii de 17 inci asırda yapılmış binalardan biridir.

Sofanın tavanına evvelce çıta ite yapılmış müşebbekler üzerine sonradan muşamba çekilmiştir. Murabba şeklindeki bu müşebbcklerin ortalarında birer çiçek motifi bulunmaktadır.

Yer yer bu motifler görülmektedir. Muşamba tamamile kaldırılırsa belki daha temiz kalmış ve bozulmamışlarına tesadüf edilebilir. Kapı arasına ve (B) odasına açılan kapıların süveleri ve kitabeleri tamamile boyanmıştır. Roliyef olan kısımlar belli olmaktadır.

IV : Alçı işçiliği

Kasırda en fazla ehemmiyet verilen oda A odası olması dolayısiyle alçı pencerelerinin en güzellerinin burada bulunacağı tabiidir. Cepheye tesadüf eden duvar III de orta üst penceredeki servili alçı pencere inceliği ve renklerinin güzelliğiyle fevkalâdedir. Burada da yine üzüm ve servi motifleri bir arada kullanılmıştır. Renkli camlarının çoğu döküldüğünden tektük kalanların yardımiyle diğer boş yerler boyanmıştır. Bu pencerenin üst ve alt kitabelerinde Farisi bir yazı vardır. Alt kitabe ve ortada sağdaki servili pafta kırılmıştır. (Yaprak 42) Bunun sağ yanında bulunan ve bir vazodan çıkan karanfil ve diğer çiçekleri gösteren bir orta pafta ve bunun etrafına çevrilmiş geniş bir su ve bunun en üstünde (Allah) yazısı ortadaki paftanın üstündeki kitabede (Ya Meftahil ebvab) yazısı bulunan diğer bir alçı pencere vardır. (Yaprak 43) Fakat servili pencereye nazaran daha kaba bir işçilik taşıyan bu pencerenin servili pencere ile muasır olduğunda şüphe edilir. Çünkü vazonun şekli daha sonraki devirlere aittir. Çini panolarda gördüğümüz vazo şekillerinden hiçbirine benzemiyen bu vazo rokokomisi bir eda taşımaktadır. Bu kanaatımıza kuvvet veren ikinci bir delil de bu pencerenin mukabili olan ve solda bulunan pencerenin üst kemerinin bir kısım mevcut bordürüdür. Bu bordürün tepesinde (Muhammed) yazısı vardır. Bu yazının iki tarafında bulunan ve takib ederek devam eden suların deseni büsbütün başkadır. Demekki esas ana hatlar bu pencerenin mevcut kısımlarından alınmış fakat desen değiştirilmiştir. Hem bu mevcut kısımlardaki işçilik aynen servili penceredeki işçilik kadar ince ve temizdir.

Duvar II nin sağ köşesinde bulunan alçı pencere ise ortasında bulunan murabba kısmın içindeki sekiz adet dairenin renkli camlan iti-

• V: Tunç işçiliği

barile bir şaheserdir. Karşılıklı gelen daireler renkleri aynı olmak üzere dört renk mevcuttur. Yalnız camının rengi kırmızımsı mor olan dairenin mukabilindeki cam kırılmıştır. Bu alçı pencerenin mukabili olan duvar IV de pencerenin camlarının rengi ateşi kırmızı ve finize mavisi olan dairelerinin mukabilleri kırılmış, yerlerine mavi ve koyu cam konularak üzerlerine boya ile helezonlar yapılmıştır. Bu birbirine eş iki pencerenin murabbai kısımlarının altındaki kitabe yerlerinin camları yahut tezyinatı düşmüş yerlerine kırmızımsı mor renkte âdi cam konulmuştur. Belki buralarda yazı mevcuttu. (Yaprak 41). Bu beş pencereden maadasının desenleri aynıdır. Biri altta diğer üstte bulunan iki orta bağından çıkan rumilerden mürekkep büyük bir motif bütün pencereyi kaplamaktadır. Şahnişte bulunan bu deseni havi pencerelerin rumileri sarı ve rumi ortaları ve alt üst orta bağları mavi renkte camlanmıştır. Diğer beş pencerenin desenlerinin rumileri ise mavi ve rumi ortaları ve alt üst orta bağları sarıdır. (Yaprak 40) binanın haricine tesadüf eden dış ikinci pencereler, binanın güzelliğine tezat teşkil eden murabba şekilde satrançları havi yeni pencerelerdir. (Yaprak) 40, 41, 42, 43 deki pencereler 1/3 nisbetinde küçültülmüştür.)

Tunç işçiliği A odasının altısı Eminönü Meydanına ve biri sofaya bakan yedi pencerenin parmaklıklarında görüyoruz. Bunlar altı köşeli yıldızlar ve bunların arasında müseddesleri hâvi hendesi bir desendedir. Duvar III ün ortasındaki pencerenin parmaklıklı kanat şeklinde iki kısımdan mürekkeptir. İstenildiği zaman pencere kanadı gibi harice açılıp kapanabil-mektedir. Bu parmaklıkların evvelce altınla yaldızlandığı fakat zamanla bunların zail olduğu Üzerlerinde kalan bakiyelerinden anlaşılmaktadır.

VI : Sedef işçiliği

Sedef işçiliği olarak kasırda ortadan menteşe ile yerleştirilmiş 2 kanat, halâ kapısında 1 kanat, B odasındaki iki kapıdan herbirinin iki kanadı birleştirilmiş ve bir kanat haline getiri-rilmiştirki cem'an 2 kanat, sofa tahtırevan kapısında 2 kanat, geçit kapısında 2 kanat, olmak üzere 7 kapıda 11 kanat vardır. Bunlardan başka A odasındaki ocağın sağ ve solundaki iki dolabın kapakları dört kanattan mürekkeptir. Kapı ve kapaklara sedef ve bağadan olmak üzere arabesk tezyinat yapılmıştır. Hepsi de harici tesirlere maruz kalmadığı için iyi bir şekilde kalmıştır. Yalnız geçit kapısı açık havaya maruz kaldığı için hayli hırpalanmıştır. Özerindeki sedefler gün geçtikçe yavaş yavaş dökülmektedir.

WM »'«10«

Yeni Cami. (Mosque) which is located at nü District, occopies an important place history of Turkish art, and is the latest of our architectural masterpieces of

cL      style.

e construction of the mosque was st      ri the year 1597 and completed in

।e building is accepted as an exception sin      had been located at a place (within

th       less district), where the citizens came

fac< face everytime ; while the other momu-ment ere at the crowns of the hills surroun • ding e city. Therefore it gains priority and valu luring the improvement of the city.

e mosque was built originally as a complex .

Mi

K       unkâr kasrı)

Te    Türbe)

f|      n (Sebil)

B       Mısır Çarşısı)

or infant (Sibyan mektebi) for hafız*s who have committed the ran to Memory (Darülkura) or higher education (Medrese)

• s-    like outer • courtwalls

es, W.C. and the shops

cura’ and ’Sibyan Mektebi’ was orijinally it the place of ’İş’ Bank now, and the uter • courtwalls besides the gates had een pulled - down during the last centuries.

At present, the tomb (türbe) is under the control of the Ministery of Culture, and the founuin (sebil) is of Local Municipality.

The mosque had been undergone restoraion process by the General Directorate of Charity (Vakifs) since the year of 1936.

The studies about the mosque and the kiosk (kasr) had been started with the exhibition held at the gallery of the General Directorate of 'Vakifs¹

The site - plan of the complex at the time of its foundation, sections and the plans of the kiosk were prepared by Ali Saim Ülgen, who was an instructor at the Academy of Fine Arts; the architectural and historical researches were completed ; and the photographic survey of the complex was carried - out by the photographer of the Directorate.

Two, valuable documents enriched the researches about ’Yeni Cami’ complex ; first of which was taken from the book of the traveller ’Grelot’ and is an engraving which pictures the mosque (Yeni Cami), the kiosk (Kasr), the Bazaar (Mısır Çarşısı), the courtwalls facing towards the sea and the gate with staircases.

The second document is a photography taken from the private collection of Kont Istro-rog. It is one of the earliest photographs of the city of Istanbul.

The complex was photographed from the air too ; in order to complete the photographicsurvey.

The kiosk (kasr) includes a rich collection of tile decoration besides the stucco, bronze, nacre workmanship and the most distinguished samples of timber decoration which necessitates a complete study and survey of the building and projects showing restoration process in detail beforehand the preservation and restoration work.

The settlements of the foundation, the natural forces like earth - quake and the infractions due to the inexperienced old restorations and repairs, claim that the restoration process had to be handled with precision and great attention. For this reason ; the whole survey of the kiosk (kasr)was complete«), the measured-drawings were prepared and the coloured - photographs were collected as an album.

The decorational features of the kiosk were explained in the ablum and the report^ in detail. The wall-facades of the rooms of the kiosk and the other building of the complex were carried out and every detail was indicated on these drawings. Even, the cracks and the broken parts of the tiles were marked with red ink.

The kiosk (kasr) of 'Yeni Cami' includes 6851 pieces of square tiles; which

5609 of them are complete tiles

330 of them are 2/3 of complete tile 632 of them are 1 /2 of complete tile 280 of them are 1/4 of complete tile and border - tiles, totaly 2521 in number of which:

2279 of them complete tile

33 of them 2/3 of complete tile 190 of them 1/2 of complete tile

19 of them 1/4 of complete tile

Asaresult, 6851 square and, 2521 border tiles (totaly 9372 in number) exist within the kiosk, which were manufactured in İznik in XVII th. century.

Besides these ; there were six timber tile • imitations and 392 tiles which were manufactured in Europe and replaced with the original ones.

Some of these tiles were in form of panels, where as the others were seperate tiles. The seperate ones were drawn in full - scale and painted in original colours in the album (See the coloured pages at the end of the text) The panels were drawn in 1/3 scale and also painted in original colours. The drawing and painting processes were carried on by Feyzullah Dayıgil who was one of the instructors of the Academy of Fine Arts, with the assistance of Rikkat Kunt, Nazmiye Moralıoğlu Nezahat Gümüşpala and Ihsan Gecekuşu.

• 1-    You will read under the heading of "The qualification of the decorational preciousness of 'Yeni Cami Hünkâr Kasrl " in the folowing pages.

The architectrural drawings were prepared by architect Ali Saim Olgen from Academy of Fine Arts, and Nahit Uysal and Halit Tunçgil from the Head Directorate of Vakifs in Istanbul.

The broken or cracked tiles were marked on the drawings by Feyzullah Dayıgil himself

At that point, we want to expound that the drawings were completely in accordance with the existing tiles The ones which were drawn in full-scale were directly copied by artists from the original tiles ; where as the panels which were drawn in 1/3 scale, were reduced to that scale by photographic means.

This album, which formed the base of restoration process, will be an important step in the world of science when published.

The study, as mentioned above, carried on for 'Yeni Cami' and 'Hünkâr Kasrı' is the proto of scientific and detailed researches which must be proceeded by the other monuments too.

Year 1942- 1944

THE OULIFICATION OF THE DECORATIONAL PRECIOUSNESS OF " YENİ CAMI HÜNKAR KASRI"

"Hünkâr Kasrı" which was located at the south‘corner of "Yeni Cami" is the lastest architectural representative of classical style of Turkish art. It consists of three storeys.

• 1    - Ground floor

• 2-    Second floor

• 3-    Third floor

The third (uppermost) floor had belonged to the mother of Sultan (Valide Sultan), and the second floor to her dependent and servitors.

From decorational point of view, the third floor is the most distinguished and emphasized part of the building. As it can be noticed at the site • plan, this section is entered by three doors ; First of which altered from a window opening on the 'hünkâr mahfeli' (balcony) of the mosque ; the second one being an original door opening at the same place as the first one;

ai the third leading to the "tahtrevan" (sedan) r :. The interior of the Kiosk : A big room ral chamber) with a fire-place inside, faces ds the "Eminönü" square and is entered h a square - planned, small entrance - hall, or leading to W.C. takes place at the right hall , and the door of 'sofa' (hall) is at Another big room with fire ■ place is :he opposite of the first one. The second ding to the 'sofa' (hall) takes place at wall. The second large room is departed by a timber - partition. The hall (sofa) d in U form, which surrounds the two >ms (with fireplace), W.C. and the ent-i ill among them.

Ian-1-) The most outstanding feature of floor which was used as the residence ■ n', is the over-all decoration without a> k or empty area. It can be grouped as: Tile decoration inscription

Timber decoration Stucco decoration Bronze decoration Nacre decoration

TILE DECORATION :

Tile occupies the first place in the deco-of this building. Every room of the buil-even W.C. space covered with tile deco-i, from ground up to ceiling. The dimensi-of the tiles are 25 x25 cm. and manufac-J in İznik. "Tuhfet • ül Hattatin" mentions out the calligraphist Teknecizade Ibrahim endi who had come to İznik in order to inscribe the tiles of the mosque (Yeni Cami) and the kiosk, which also certifies that the tiles were brought from İznik. The colours of the tiles carry the characteristics of seventeenth century. The colors of the sixteenth century tiles are not observed on these ; e.g. The 'red' colour which is common in the last decades of sixteenth century is incomparable with the 'dark-red' (russet) colour of this century, which was also used scarcely. The most common colours of these tiles are the dark and light blue and turquoise, the last of which is turning

into green tones in some cases. The other colours are not monotone too. A variety in the tones of the colours is recognizable the workmanship of the tiles can be accepted as good, even though not perfect ; since the defects like dispersion or disorderness of the colours are sparsely seen. But it still could not reach to the workmanship of sixteenth century tiles.

Border tiles and modular (reticular) tiles (ulama çini) were used abundantly. The use of panel-tiles can also be added to them. A number of the tiles were taken-off by destructive people; instead of which the imitations were replaced. They were manufactured in Europe and had stamp of the factory at their backs (H.te Boulanger and C.i.e.A. Choisy, Sein Leroi). The painted timber pieces were also used for the same purpose used for the same purpose. The first were shown on the plans with (S) and the second with (T). Besides these, the tiles over the main entrance door, (the one which opens on to the sedan road); which were probably in form of a 'panel', were also taken off and plastered. A poor quality of painting is seen over this piasterwork at the present. The majority of tiles were cracked or broken. These were shown with red ink on the drawings. Some of the cracks were probably due to the bad conditions of firing in manufacturing. Another reason of these cracks or breaks were probably the settlement of foundations, earth - quakes and inexperienced old restorations, e.g. Some of the panels were intentionally replaced with the imitations whereas the original tiles were placed somewhere else.

The panels are mostly seen in the room which exposes to the street and the hal (sofa). Totally they are 59 in number with 31 different patterns.

LIST I.

(List showin the amount of panels in different patterns)

Pattern	1	Amount	1
fl	2	If	1
If	3	fl	1
fl	4	ff	2
If	5	ff	2
f<	6	ff	1
II	7	II	2
fl	8	ft	1
If	9	ff	1
ff	10	ft	1
ff	11	tf	1
ff	12	II	3
If	13	ff	2
ft	14	If	1
ff	15	ft	1
ff	16	ft	4
If	17	ff	2
ft	18	ft	1
ft	19	If	2
ft	20	II	2
ft	21	ft	2
ft	22	ff	2
ff	23	tf	2
ft	24	ff	2
ff	25	tf	5
• 1	26	ft	2
fl	27	ft	2
ft	28	If	4
ft	29	ff	2
ff	30	ft	1
ff	31	ft	3 (Skirting)
		Total	59

Four of them include inscription, which are placed over the doors. (Panels 1,2, 3 and 10). 40 kinds of patterns were observed on modular tiles, which were mostly consisted of floral motives rather than geometrical. Geometrical motives were very few and simply outlined, mostly used at the uppermost courses of modular - tiles as finishing. These are :

	No:	No:
Modular tile	3	Finishing tile	33
ft	5	ft	39
It	7	ff	10
ff	8	ft	23
ft	9	ft	37
ft	11	tf	20
ff A	12	ft	19
ff	14	ff	13
ft	21	II	31
ff	30	If	26
ft	34	ff	27

The modular tiles, combined with border tiles by means of these finishing tiles of the same pattern, in order to reach a logical beauty.

The patterns of the tiles are not as graceful as the tiles of the previous century. Even the variety of the flowers and foliates limited and simply outlined within the floral motives which are used abudantly.

The border - tiles mostly have dark - blue ground and the pink flower Is the common motive of this type.

The tiles which were shown with 'A' on the drawings were pieces of different panels and their patterns were not drawn.

in the following list, the amount of tiles are shown due to their numbers.

In this list, the tiles were also grouped according to the sizes of the present pieces as complete tile, 2/3 of complete tile ; 1/2 of com-lete tile and 1 /4 of complete tile

LIST 2

(The amount of tiles according to their numbers) — Square - shaped tiles :

No.	1/4	1/2	2/3	Complete
1	5	7	0	116
2	4	2	1	34
3	6	1	0	103
4	30	26	6	355
5	5	8	2	44
6	9	8	0	201
7	12	129	39	1396
8	0	37	28	472
9	8	18	12	82
10	0	5	1	31
11	6	9	17	61
12	29	22	0	10
13	13	44	24	344
14	5	1	0	10
15	3	10	12	174
16	11	44	0	166
17	0	0	0	11
18	0	0	1	11
19	0	1	2	0
20	0	1	0	4
21	0	1	0	0
22	6	0	0	54
23	0	2	0	6
24	0	0	0	2
25	2	0	0	13
26	.0	3	0	6
27	0	0	0	15
28	0	0	1	22
29	0	0	2	20
30	3	0	1	12
31	0	0	0	1
32	1	0	0	2
33	0	0	2	7
34	0	15	1	150
35	0	0	0	15
36	0	2	0	7
37	0	0	2	0
38	0	0	0	1

	39 40	0 0	0 0	0 0	1 60
	Panels	19	63	11	1268
	inscriptions	24	143	0	120
	Triangles	7	15	118	53
	Fire - places	71	15	47	149
		280	632	330	5609
		— Border	— tiles :
No:	1/4	1/2	2/3	Complete
B1	10	69	2	655
B2	0	23	4	252
B3	4	29	19	649
B4	5	41	6	459
B5	0	12	0	162
B6	0	2	0	49
B7	0	7	0	33
B8	0	7	0	0
B9	0	0	1	10
B10	0	0	1	0
	19	190	33	2279

exp ng to the street. The panels in between th: ver - windows had undergone great dest-ru . The tiles were altered,the tile of one p     vas replaced to the other, the dark-blue

gt      of some tiles were painted in turquoise

nd some replaced by timber imitations, the four panels (P.25) ^) _on this wall ones) have dark-blue ground whereas at the center have turquoise grounds, pieces with dark-blue ground were

a<      o them, which were indicated with

(I       ese panels.

pieces at the right corner of upper hich have the same motive and tur-q ound have (P.25) indication on the The different tiles at the left of this n the same type as the ones in between windows. The inscription band runs en the lower and upper windows on th I

The panels in between the tiles were replaced by different tiles or imitations.The panels of the wall IV were protected better. The panels in between the upper windows are in different character, in terms of colour and workmanship. Due to the red' colour of flower • pots of these panels, they could be dedicated to the end of XVI. th and the beginning of XVII th. century. The panels in between the inscription panels which also have flower - pot motives ; possibly belong to the same period ; since such red color, clear glazing and workmansip had deteriorated afterwards. The modular tiles only seen at the side walls of two lower windows of wall II. The amount of tiles of Room A is swown in the following list (List 3)

2 panel could not found, so can not be d in this publication.

>m A 1 1:	List 3								Complete
	1/4	1/2	2/3	Complete	1/4		1/2	2/3
els	0	10	8	311	B6	0	2	0	11
riptions	3	18	0	15
Total	3	28	8	326		0	2	0	11
all II :
	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Panels	8	16	2	168	B1	2	0	0	2
T riangles	0	0	16	8	B4	0	5	0	42
inscriptions	4	24	0	20
Fire place	45	4	14	73		2	5	0	44
8	0	2	0	4
11	0	0	2	2
12	0	1	0	1
28	0	0	0	10
29	0	0	0	11
	57	47	34	297

	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Panels	1	19	1	132	B2	0	0	0	8
Portion of	0	0	0	1	B3	0	0	0	1
panels Inscriptions	3	17	0	15	B4	0	0	0	8
Triangles	0	1	12	6
2	0	0	1	0
13	0	0	13	6
	4	37	27	175		0	0	0	17
Wall IV :	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Penels	10	4	0	346	B3	0	0	0	16
Portion of Panels	0	0	0	1	B4	0	5	0	27
Triangles	0	0	20	8
Inscriptions	5	30	0	25
15	1	2	0	1
29	0	0	0	9
	16	36	20	390		0	5	0	43

List 4

Entrance Hall of Room A :

Wall I :

	1/4	1/2	2/3	Complete
1	2	0	0	0
5	1	0	0	0
7	0	0	7	23
9	2	0	0	0
30	2	0	0	0
	7	0	7	23

imitation (timber) tiles False tiles (manufactured in Europe)

The modular (ulama) tiles are of 40 types according to that list. In addition to them 6 timber tiles (Imitation of tiles out of timber), and 392 false tiles in diferent sizes, manufactured in Europe, existed whithin the building.

After this general explanation of the tiles, the seperate spaces will be handled as :

The room which exposes to the street and shown with (A) in the plan is the richest in terms of the number of panels (of tile). It includes the one fifth of the total. The walls of the room completely covered with tile panels, at mids of which seperated into two by means of an inscription band of tiles. A mosaic panel was replaced at the center of the bloomed-tree motive which takes place in a pair of panel. The lower

6

392 (This number includes the complete,half 1/4 and border tiles)

panels are seperated with dark - blue border tiles, at top of which the inscription band exists (plate 36 and 37). Over the inscription band ; the upper panels rise up to the ceiling. These panels are also framed by dark • blue border -tiles. Four small-panels take place within the borders of large • panels. An inscription - panel is over the door written in Arabic script. (P.10). The colour of foliates, the earthy-green colour is very scarcely used in the tiles of the kiosk. A tile fire • place takes place at wall II, which is preserved perfectly up to that time. The two bottom tile of the wide border, framing this masterpiece is missing and replaced by different • motive tiles. Wall III is the one

The small, square - planned entrance hall of the room, which is at the front of the door of the room, has the door of W.C. at right, of 'sofa' at left and of corridor of Room B at the

opposite. The wall facades, from the tops of the door, up to the ceiling was covered with tile. But, since it is dark and less distinguishable, the tiles were replaced with the false ones.(List 4)

	1/4	1/2	2/3 Complete	1/4	1/2 2/3	Complete
*	2	1	0     0 B2	0	1    0	8
>	2	0	0    0
1	1	0	9    0
	s	0	2    11
1	0	1	0    0
	13	2	11     11	0	1    0	8
			Wall III:         «
			1/4    1/2		2/3 Complete
			4          3     0		0     0
			7          0     0		1    32
			13    10		9    9
			14          3     0		0    0
			16           1     0		0    0
			33          0     0		1       1
			36          0     0		0     1
			8    0		11    63
Wall IV:	1/4	1/2	2/3 Complete	1/4	1/2 2/3	Complete
1	2	0	0    0	B1	1    0	0     11
7	0	0	0    33
9	2	•	0    0
11	2	0	0    0
13	•	0	0     1
	6	0	0    34		1    0	0    11

At the right of this entrance hall ; there is "W.C." space which was departed into two ; one being for hand - washing. The walls completely decorated with tiles (List S).

List 5

■W.C Space: Wall I:

	1/4	1/2	2/3	Complete	1/4		1/2	2/3	Complete
7	0	0	8	41	B1	0	1	0	6
15	0	0	1	0	B4	0	1	0	23
22	0	0	0	18
34	0	0	1	0
	0	0	10	0		0	2	0	29
Wall II :	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
2	0	0	0	2	81	1	4	0	19
4	0	1	0	0	83	1	0	0	5
7	7	2	1	223
8	0	1	0	0
10	0	0	1	2
11	0	0	0	1
13	0	1	0	0
16	0	3	0	4
23	0	0	0	1
36	0	0	0	7
	7	10	2	240		2	4	0	24
Wall III:	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Triangles	2	0	1	2	81	0	3	0	20
7	1	14	2	34	82	0	0	0	4
12	3	0	0	0
13	1	0	0	0
15	1	0	0	0
40	0	0	0	60
	8	14	3	96		0	3	0	24

R B :

e room b entered first through the door * opens on to the entrance hall of Room A door at the opposite wall of Room A) an other door which b at the opposite of ti t and opening on to the 'sofa' (hall). Th re b parted into twoby apartition which ha' »or opening closer to Room A. The space wa ned at top, so probably served as depot

for beds, quilts, etc.The partition was built at the same time as the building itself, which can be proved by timber decoration over it. Only the door • wing b later. - addition. Room B, doesn't include panel * tiles , Instead, the walls are decorated with modular - tiles.. The fire - place b in the same size as the one In Room A. But the motives are different. The explanation about the tiles are in list 6.

LIST 6

•m B:

IV:

	1/4	1/2	2/3	Complete	1/4		1/2	2/3	Complete
•Rie	1	0	2	1	B1	0	2	0	21
	0	0	1	0	B2	0	1	0	22
	0	8	0	7	B3	1	1	0	18
	0	2	19	46	B4	0	0	0	3
	1	2	0	0	B7	0	0	0	1
11	1	0	0	1	B10	0	0	1	0
13	1	0	0	0
16	0	8	0	9
18	0	0	1	11
25	1	0	0	12
26	0	1	0	6
30	0	0	1	12
33	0	0	1	0
34	0	1	0	0
	5	22	25	105		1	4	1	65

Wall IV:	1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3	Complete
2	1	1	0	1	B1 1	3	0	35
3	0	0	0	4	B4 0	0	0	8
4	0	0	0	49
7	2	6	0	196
10	0	2	0	2
14	0	0	0	1
23	0	0	0	2
3	0	0	0	5
	3	9	0	260	1	3	0	43

	1/4	1/2	2/3 Complete	1/4 1/2	2/3 Complete
2	0	0	0        1	Bl 0    0	0      45
4	0	0	0       3	B2 0    0	0      19
7	0	9	0      175	B3 0    1	0      16
11	1	0	0       16	B4 0    0	0        1
13	1	0	- 0       68
15	0	0	0      40
25	1	0	o      o
	3	9	0     293	0    1	0      81
Wall II:
	1/4	1/2	2/3 Complete	1/4 1/2	2/3 Complete
Triangle	0	0	8        4	B1 0     1	0       3
Fire-place	26	11	33         76	B2 0    5	0      55
7	0	0	0        100	B3 1    2	6      60
10	0	0	0         5	B4 1    0	■? 0         5
28	0	0	1          12
29	0	0	2        0
	26	11	44        197	2   8	6     123
Wall II (Windows) :
	1/4	1/2	2/3 Complete	1/4 1/2	2/3 Complete
2	2	0	0       0	Bl 0    0	0     2
3	0	1	0       0*	82 0    1	0      1
4	0	0	2       9	B5 0    1	0     0
7	3	0	0      2
8	0	0	0      3
9	1	0	0      0'
12	0	0	0        1
13	1	0	0      0
14	0	0	0        1
15	0	0	0        1
16	10	0	0       14
24	0	0	0        1
30	2	0	o      o
31	0	0	0        1
32	0	* 0	0        1
33	0	0	0       1
	20	1	2      36	0   2	0     3

Wall 1 :	1/4	1/2	2/3	Complete
7	6	20	0	181
8	0	0	0	70
• I	1	0	0	0
	0	0	0	10
	1	0	0	0
	0	0	0	40
	8	20	0	301

	1/4	1/2	2/3	Complete
B1	0	8	0	40
B3	0	1	0	16
B6	0	0	0	31
	0	9	0	87

he big hall (sofa) which sorrounds the i A, its entrance hall and Room B; has the st number of tiles of the kiosk. The com-ative poem (kaside) of Asimi which is ed over tile, in Room A, completed at of big hall (sofa) (plate 37) on the other over the doors, which are leading to C and B; inscriptions exist, including

v >f the Koran. (Plates 1,2, 3)

The tiles over the door, leading to sedanroad were taken-off and their place were plastered and decorated with painting. The panels of this hall, collected over wall V. They are 11 in nember. Especially the panels with cypresstrees in two different designs are the most distinguished ones. The cypress motive is used commonly in the kiosk, together with grape ; which is the artistical way of combining the symbols of this world and next world, (list 7)

List 7 :
M W.	II (Sofa):
	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Tn.	4	10	28	4	B1	0	9	1	74
1	0	7	0	83	B2	0	0	3	25
5	0	2	1	13	B3	1	5	7	188
7	0	19	0	47	B4	2	4	0	85
8	0	6	21	190	B5	0	1	0	17
9	0	16	12	54	B7	0	6	0	21
10	0	3	0	20	B9	0	0	1	0
12	17	17	0	0
13	0	14	0	114
21	0	1	0	0
23	0	1	0	3
34	0	0	0	5
	21	96	62	533		3	25	12	410

	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Panel	0	0	0	25	B1	0	6	0	58
1	0	0	0	12	B4	0	15	0	89
4	0	17	0	170	B5	0	1	0	24
7	0	19	0	72	B6	0	0	0	4
11	0	0	6	18	B7	0	0	0	9
12	0	2	0	0
13	0	2	0	0
14	1	0	0	0
15	0	6	11	84
16	0	0	0	99
	1	46	17	480		0	22	0	184
Wall III:	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Triangles	0	1	2	3	B1	1	1	1	18
7	0	0	0	35	B2	0	7	1	48
8	0	1	0	12	B3	0	1	0	2
11	0	0	0	24	B5	0	2	0	16
12	0	0	0	4	B6	0	0	0	2
15	0	0	0	7	B7	0	1	0	0
20	0	0	0	4	B8	0	1	0	0
	0	2	2	89	B9	0	0	0	8
						0	13	2	94
Wall IV :	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Panels	0	0	0	42	B1	0	7	0	59
3	0	0	0	3	B3	0	3	0	0
4	2	0	0	0	B4	0	6	0	0
6	2	0	0	88	B5	0	0	0	8
8	0	8	0	40	B7	0	0	0	1
12	4	0	0	0
13	0	0	0	74
17	0	0	0	11
	8	8	0	258		0	16	0	68

61

WallV :	_j/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Panels	0	14	0	242	B1	2	15	0	75
Triantes	Io	3	14	10	B2	0	8	0	27
Inscriptions	7	42	0	35	B3	0	4	0	96
2	0	1	0	14	B4	1	0	4	0
4	0	0	3	0	B5	0	7	0	52
7	0	26	1	SO	86	0	0	0	1
8	0	0	7	5	B8	0	6	0	0
13	0	20	0	24	B9	0	0	0	2
15	0	2	0	0
16	0	30	0	40
34	0	14	0	42
37	0	0	2	0
	7	152	27	462		3	40	4	253
Wall V (Windows)
	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
1	0	0	0	4	B4	0	0	1	0
5	0	3	1	2
6	0	0	0	1
7	0	1	0	0
8	0	0	0	2
11	0	9	0	9
12	1	2	0	4
15	1	0	0	0
16	0	1	0	0
19	0	1	2	0
23	0	1	0	0
24	0	0	0	1
25	0	0	0	1
26	0	2	0	0
36	0	2	0	0
	2	22	3	24		0	0	1	0
Wall VI :	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Triangles	0	0	8	4	B3	0	7	3	110
7	0	11	0	14	B4	0	0	0	18
10	0	0	0	2	BS	0	0	0	15
22	6	0	0	36
inscriptions	2	12	0	10
	8	23	8	66		0	7	3	143

The border tiles of this hall are quite different from the border tiles of Room A. Two types of designs of these border tiles are drawn in full - scale (Plate 24).

The wall-facing of sedan-road, when passing through the door at wall I; have tile - covering consisted of modular (reticular) tiles (List 8)

List 8

Wal - facade of sedan - road :

1/4     1/2     2/3	Complete	1/4	1/2	2/3	Complete
Triangles       0       0       7	3      B1	0	0	0	19
8            0      3      0	28     B3	0	0	3	73
12            4      0      0 13            0      7      0 14     0  10 27            0      0      0 34           0      0      0	0     B4 28 8 15 103	0	0	1	24
4     11       7        185 Room C is a small space in between the hall (sofa) and the passage, and reached by the door over the wall II. Besides the modular and border tiles, there is not much distinguished feature of this space. (List 9) List 9 :		0	0	4	117
Room C :
1/4     1/2     2/3	Complete	1/4	1/2	2/3	Complete
5             2      0      0	0      B1	1	1	0	67
6              7      0      0	105      B4	1	1	0	9
7   COO	72      B5	0	0	0	7
	B7	0	0	0	1
9      0      0	177	2	2	0	84

8	0	16	0	118	B1 B4 B5	0 0 0	2 0 0	0 0 0	21 16 9
	0	16	0	118		0	2	0	46
4	6	4	0	7	B1	0	5	0	35
5	0	0	0	26	B4	0	2	0	74
9	0	0	0	28	B5	0	0	0	14
39	0	0	0	1
	6	4	0	65		0	7	0	123
					B1	0	1	0	19
4	19	0	0	67	B2	0	0	0	18
5	0	2	0	0	B4	0	0	0	1
	19	2	0	67		0	1	0	38

The walls of the passage with low ceiling ; in between Room 3 and balcony (Hünkâr mahfeli) also covered with modular tiles.

List: 10

Passage :

Wall 1:	1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3	Complete
1	0	0	0	8	B1     0	0	0	8
2	0	0	0	8	B2    0	0	0	9
3	0	0	0	48	B3     0	2	0	23
	0	0	0	64	0	2	0	40
Wall II :
1	1	0	0	9	B1      1	0	0	8
2	1	0	0	8	B2    0	0	0	8
3	6	0	0	48	B3     0	2	0	24
	8	0	0	65	1	2	0	40

64

The tiles which cover the triangular wall surfaces (muska) on two sides of the arches, taking place over the windows of the kiosk, have decoration composed of 'rumi's an turquoise blue ground. (Plate 24). They were drawn in 1/3 scole and indicated on the plans with (M).

The panels and also the fire - places also decreased to 1/3 scale, whereas the modular and border tiles were drawn in full - scale.

The number of panels, triangles, inscriptions modular and border tiles in respect of each room of the kiosk is indicated in list II.

List II:

Room A :

1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3	Complete
Fire-place      45	4	14	73     B1	2	0	0	2
Panels         19	49	11	959     B2	0	0	0	8
Triangles        0	1	48	22
inscrip-tions 15	89	0	75     B3	0	0	0	17
2            0	0	1	0     B4	0	12	0	103
4            0	4	0	50     B6	0	2	0	11
8            0	2	0	4
11              0	0	2	2
12            0	1	0	1
13             0	0	13	6
28            0	0	0	10
29            0	0	0	20
35            0	0	0	15
80	150	89	1238	2	14	0	141
Entrance Hall of Room	A :
1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3	Complete
1                4	0	0	0      B1	1	0	0	11
4             3	0	0	0     B2	0	1	0	8
5              3	1	0	0
7            0	0	8	108
9           6	0	0	0
11              3	0	9	0
13            9	0	11	20
14           3	0	0	0
15           0	0	0	1
16              1	0	0	0
20           0	1	0	0
30           2	0	0	0
33           0	0	1	1
38           0	0	0	1
34	2	29	131	1	1	0	19

Room B :

	1/4	1/2	2/3	Complete	1/4		1/2	2/3	Complete
Fire-place	26	11	33	76	B1	0	11	0	111
Triangles	1	0	10	5	B2	0	7	0	97
2	2	0	0	1	B3	2	5	6	110
3	0	1	0	0	B4	1	0	0	9
4	0	0	3	12	B5	0	1	0	0
6	0	8	0	7	B6	0	0	0	31
7	9	31	19	504	B7	0	0	0	1
8	0	0	0	73	B10	0	0	1	0
9	2	2	0	0
10	0	0	0	5
11	3	0	0	7
12	0	0	0	1
13	3	0	0	78
14	1	0	0	1
15	0	0	0	81
16	10	8	0	23
18	0	0	1	11
24	0	0	0	1
25	2	0	0	12
26	0	1	0	6
28	0	0	1	12
29	0	0	2	0
30	2	0	1	12
31	0	0	0	1
32	1	0	0	2
33	0	0	1	1
34	0	1	0	0
	62	63	71	932		3	24	7	359

	1/4	1/2	2/3	Complete		1/4	1/2	2/3	Complete
Panels	0	14	0	309	B1	3	38	2	284
Triangles	4	14	52	21	B2	0	15	4	100
Inscriptions	9	54	0	45	B3	1	20	to	396
1	0	7	0	99	B4	3	25	5	192
2	0	7	0	14	B5	0	11	0	132
3	0	0	0	3	86	0	0	0	7
4	2	17	3	170	B7	0	7	0	31
S	0	5	2	15	B8	0	7	0	0
6	2	0	0	89	B9	0	0	1	10
7	0	76	1	218
8	0	15	28	249
9	0	16	12	54
10	0	3	0	22
11	0	9	6	51
12	22	21	0	8
13	0	36	0	212
14	1	0	0	0
15	1	8	11	91
16	0	31	0	139
17	0	0	0	11
19	0	1	2	0
20	0	0	0	4
21	0	1	0	0
22	6	0	0	36
23	0	2	0	3
24	0	0	0	1
25		0	0	1
26	0	2	0	0
34	0	14	0	47
36	0	2	0	0
37	0	0	2	0
	47	349	119	1912		7	123	22	1152

*£!     1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3 Complete
2 '            1	1	0	3
3         0	0	0	4
4         0	1	0	49
7            3 •	22	11	494
8         0	1	0	0
10          0	2	1	4
11           0	0	0	1
12          3	0	0	0
13           1	1	0	0
14           0	0	0	1
15           1	0	1	0
16          0	5	0	4
22         0	0	0	18
23          0	0	0	3     B1	2	11	0       80
33          0	0	0	5     B2	0	0	0        4
34          0	0	1	0     B3	1	0	0        5
36          0	0	0	7     B4	0	1	0        31
40          Q	0	0	60
Triangle       2	0	1	2
11	33	15	655	3	12	0      120
Room C :
1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3 Complete
4         25	4	0	74 B1	1	9	0       142
5          2	2	0	29 B2	0	0	0       18
6         7	0	0	105 B4	1	3	0      100
7         0	0	0	72 B5	0	0	0        30
8         0	16	0	118 B7	0	0	0         1
9        0	0	0	28
29          0	0	0	1
34	22	0	427	2	12	0       291
1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3 Complete
1             1	0	0	17 B1	1	0	0        16
2           1	0	0	16 B2	0	0	0        17
3          6	0	0	96 B3	0	4	0       47
8	0	0	129	1	4	0       80

Sedan Road Facade :

	1/4	1/2	2/3	Complete	1/4	1/2	2/3	Complete
Triangles	0	0	7	3     B1	0	0	0	19
8	0	3	0	28     B3	0	0	3	74
12	4	0	0	0     B4	0	0	1	24
13	0	7	0	28
14	0	1	0	8
27	0	• 0	0	15
34	0	0	0	103
	4	11	7	185	0	0	4	117

III. TIMBER DECORATION:

II: INSCRIPTION (CALLIGRAPHY)

Writings, are in the form of inscriptions over the tiles within the kiosk, and together with the inscriptions of the mosque they were inscribed by Tekneci Zade Ibrahim Efendi as mentioned in Tuhfet-Ol Hattatin^)

This document also proves that the tiles were brought from Iznik. Three of the five inscriptions which contain the verses of Koran, take place in the large hall (sofa) (on the wall I and over the fire - place) (Plates: 1,2,3,10,25). The commemorative poem of Asimi, consisted of 24 verses, takes place in Room A at I the Hall. Fifteen of the verses are in Room A, each being written on seperate inscriptions. Plates 36 and 37 contain the photographs of this poem in accordance to their placement on the walls of Room A and the Hall. The poem is in order:(4-5-6-7-8-9-10-11 -12-13-14-15-1 -2-3-16-17-18-19-20-21-22-23-24)

Since we have a very few example of inscriptions in Turkish and written on tiles; this sample with information about its calligrapher, poet, place of manufacture and the period of time that it was manufactured, gains a great value in Turkish art.

• (3)    Tuhfet-Ol Hattatın (Ibnülemin Mahmut Kemal), page 48.

Within the kiosk, we see the usage of timber decoration at the door and window jambs, partition, inscriptions over the doors, arches and ceilings. The domed ceiling of Room A, and rectangular ceiling of the loge (Şahniş), the arches and half-columns in between the two ceilings, the jambs of the two niches on each side of the fire-place and the inscription over the door are all decorated with timber. The original paintings on these timbers, were repainted which fallen-off partially, underneath of which the original paintings were exposed. The second layer of painting (the later applied one) took-off the varnish of the original painting which causes the mat-looking and also the disintegration of paints since the varnish originally was used for adhesion of the earth -paints and protect them from external influences, as well as for polishing and shinny-look.

At present, it is not possible to delineate these paintings, since it necessitates a very precise and careful study of an experienced specialist. On the plate 39, the picture of a specimen copied from the wing of niche, is presented. First gold leaves (sheets) were stic-ked over the stucco surface which was applied as relief ground where the flower and foliate figure would take place and then the figures were pointed out with black contours which were painted by brushes. The timber stalactite

at the center of the dome had fallen-off and the pieces are kept in one of the riches, which is an extraordinary sample, and have to be restored and replaced at once^ The partition in Room B and the windowjambs were also co-■red with oil-paint. The pictures of the parts ich were cleaned are in Plate 32. The timber lamentation over the half columns which

in the hall (walls II and IV) and rising up to ng, are also deteriorated and missing. It is arvellous example of zig-zag type, (plate ¡nd takes place on the wall-surfaces (four in cr) of half-columns (quadrangular in plan), ornamented ribbons, containing the pink— r figures are quite similar to the ones at

Paşa Mosque in Mudanya which also from XVII th. century.

The timber ornamentation of the ceiling is composed of geometrical interlacings covered later on (by mackintosh). The e interlacings have flower motives at their rs, as it can be observed at tattered parts, the removal of the covering the whole osition and a moreclear appearance will ■btained. The doorwings, which opened

Room B and the entrance hall were re— d also. Only the relief parts can be recog-e at present.

• IV. STUCCO DECORATION

It is common that the best examples ucco windows take-place in Room A, si i it contains the primary importance within th kiosk. The mid of the upper windows of wall III with the cypress-figure is marvellous example of slenderness and harmony of colours. The cypress and grape motives were used in the same composition here too. The missing colouredglasses were completed in accordance with the existing ones. This window has inscriptions both at bottom and at top, the bottom of which broken as the cypress-motive at the right. (Plate

• (4)    The text was prepared in 1942, before the restoration process.

• 42) . The stucco—window at the right, composed of a vase motive with flowers at the central panel a wide ribbon around this central panel with an "Allah" inscription at top. At the top of the central panel, another inscription is present. (Plate 43). Since the workmanship is quite unskilled when compared to the first window the second window seems as the work of a later period. Also the vase figure is different from the vase motives of tile ornamentation. It more or less resembles the rococostyle. Another point which supports our opionion is the remain of the original stucco window at the left which is the reciprocal of the one at the right. Today, only a portion of the border of the arch is present at top of which "Muhammed" is inscribed. The ribbons which started from each side of this inscription have quite different design and show guite perfect workmanship as the central -window. At that point we can deduct that the window at the right is designed in accordance with the outline of left window except that different patterns were used.

The central (square) part of the window, which is at the right corner of wall II, is a masterpiece with the coloured circular (eight in number) motives. Four different colors are used. The reciprocal circles being the same colour. One of the red-purple glass is broken. The reciprocal of this stucco window is on wall IV. The glasses of the circles which are bright red and turquoise are also broken and replaced by dark-blue glasses and spiral figures drawn over them. The portions at bottom of the square central part of both windows were broken and replaced by ordinary red-purple window glass. The existance of inscription or ornamentation is quite locigal at that point . (Plate 41). The pattern of the windows except these five ones, are all the same. A large motive covers the whole window surface, which is created by rumi' s sticking out from two conjuction (orta bağı), one being at top and the other at the bottom. The rumi's of the windows of the loğa (şahniş) are yellow and of the others are blue (Plate 40). The outer windows of the building arc later-

Mn

69

additions which creates contrast with the beauty of the kiosk by square chess-like patterns. (The windows in the plates 40,41,42,43 were increased to 1/3 scale).

• V.    BRONZE DECORATION

Bronze workmanship is visible at the grill-works of the seven windows of Room A, six of which opening on the Eminönü Square, and one to hall (sofa). They are consisted of geometrical patterns which are composed of hexan-gular stars and hexagons. The central window of wall III contains two wings of bronze-grill which can be opened when desired. One of them is presented in 1/3 scale in plate 44. From the remains, it could be detected that, this grillwork was once gold-plated which possibly worn-out by time.

• VI.    NACRE DECORATION:

Nacre workmanship is seen in the kiosk as: Two wings joined by means of hinge at center; one wing at W.C. chamber, two wings (each cc nposed of two separate wings joined by hinges) at Room B; two wings at the door leading to Sedan Road; two wings at the door of the Passage. (Touly eleven wings in seven doors.) Apart from these, the four wings of the niches at each side of the fire-place in Room A also contains nacre ornamentation. These timber wings are nacre and 'bağa' inlaid and perforated with arabesque designs. They all kept in good condition except the one, which is opening on to the passage, since exposed to extend influences.

Hatice Turhan Sultanın 'eııl (anıl »iyesi

B ism illâhir-rah man ir-rahîm

Ma zübire fi hazihis - sahifetiş-şer'iyye vel ıtilenikatil murdiyye minaslil vakfı ve ıhi ve kuyuduhi ve zavabitihi zahare ledî daha beyne yedf ve hakemtü bi sıhhatihi umuhi fi hususuhi ve umumihi vâkıfen levakıfil - ihtilâfı fi ma beynel-eimmetil-ve enelabdül fakiri ileyhi suphanehu Ikadir bin Yusuf el-kadi bil-asakiril •

rat i fi vilayeti Rumeli el - mafrnure ufiye na. (şahsi mühür)

■la tebessemet bihi suguru suturi hazel ve tevetcehet nahve kabulihi suduru ab ehakku bil kabuli ve ahra Allahümecâl nen enşethu maa bekai hazreti Sultanina e enzil envaa berakâtike aleyhima sera..

Ketebehu Yahya el-fakiru ufiye anhu

Talâ'tu ma havahu ve teemmeltu fi maz-m’ ve fahvahu fe-el feytuhu muvafikan lişşeı atil ğarra feecreytu aleyhi kalemel-kabuli vel rtiza' allahümmecâl sa'yes-sahibi mebruran vel amele fid - dâreyni makbulen ve meşkuran ve enel abdul fakiru ilâ rabbihis samed Abdurrahman bin Şeyh Muhammed kadı bil askeril muzafferi fi vilâyeti anadolu el-ma'mura afa anhuma Rabbül - Beriyye.

Femen beddelehu ba'de ma samiahu feinnema ishumu alellezine yubeddilunchu in-nallahe semiun alim talâ'tu ve hakemtu bisıhhati hazel - vakfı ve şurutihil mezkure. Ketebehu el Gazi Muhammed Han .

BİSMİLLAHİR-RAHMANİR-RAHİM

Her dürri ebhayı hamdü senayı karinüs-safa ki avizei güşü hurunîn keemsalil • lü'lüil -meknun olmağa seza ve her güheri zibayı methu ve itrayı giranbaha ki şayestei menkuşi arusan cennetül me'va ola ol halikı biçün veçera ve razzakı cümlei eşya' nazımı silsile-i âlem ve kâfili mühimmatı beni adem olan vacibul vücud' ve faizul - hayri vel'cud zülcelâli vel-kibriye' vel — mecdul vel baha' celle celâluhu ve tealâ ve amme nevaluhu ve tevalânın ihdai barigahı kibriya ve ithafı pişgahı mukaddes ve muallâsı kılınmak enseb ve evlâdır ki bir müsted'ayı kudreti kâmile ve mübtegayı hikmeti şamile mümkinatı mümteniatüt devamı nazmı acib üzre ibda ve kâinatı mülte - imetül - kıvamı üslûbu garib üzere ihtira çdüp nev'i beni ademi ahseni takvim üzere inşa etmekle mahlukatı saireden mümtaz ve şanı maali nişanlarını i'lâ için ( VE LEKAD KERREMNA) menşuru celilül - kadrini imlâ kılmağla cemii mevcudattan serefraz edüp nizamı ve kıvamı aleme badi ve intizamı ahvali beni âdeme sebebi adi olmağ içün şeriri hilâfet masiri saltanatı liyakati olan ubbadını ictiba ve seri ibtihaçlann tacı hilâfet ile farkı ferkadana i'lâ edüp hazenei gaybu ikdar ve kısmet hanei (VE KÜLLEŞEYİN İNDEHU BİMİKDAR) dan kendü yedi iktidarlarında vediat kılınan emvali faniyei müsteareyi liveç-hillâh bezl-u ¡sarı ihtiyar edenlerin zemini hayrata bezrettikleri habbatı hesanatı sehâbı cudu kereminden tekatur eden kataratı emtarı fezailu inayatı ile ez'afı muzaafe inma ve inbat ideceğin Kur'anı Azim ve furkani keriminde beyan ve

isbat eyledi (KALALLAHU TEALA : ME'-SELÜLLEZİNE YÜNFİKUNE EMVALEHÜM FE SEBİLİLLAHİ KEMESELl HABBETİN EN-BETET SEB'A SENABİLE Fİ KÜLLİ SÜNBÜ-LETİN MİETÜ HABBETİN VALLAHU YU-DAİFU LİMEN YEŞA'U VALLAHU VASİUN ALİM) ve leali-i mütelâli-i şükrü asfiya bi'münte-ha ki mesamii müsebbihani meleketü âlâyı pürzip ve baha eyleye ol ekremülekremin olan padişahı bi'hemta ve erhamerrahimin olan vahi -dü yegânın dergahı refi-i ahadiyet ve barigahı menbai samediyetine ihda olunurki âcâlu ve erzakı mahlukatı hasebül irade takdir ve salahı maaşı ve maadı mevcudatı ber vefkt meşiyyet tedbir eyleyüp tahlisi niyatu ve tahsini amâl ile bezli sadakat-u infakı malı halâl eden mü'minin ve mü'minad içün idadi cennatı aliyat ve ihzarı derecatı samiyat etmekle uyunu basiretlerin tenvir ve reybeti riyadan ariye sadakati variye ile fukarayı mü'mininin tanzimi umuru maişetleri-çün bezli nakdinei faniye eden muhsininu ve muhsinatın ucuru celilei bakiyelerin tazifu teksir ve bu müddeayı kelamı kadiminde beyanu tebşir eyledi (KALALLAHUL ■ MELİKÜL KADİR : MESELÜLLEZİNE YÜNFİKUNE EMVALEHÜM İBTİĞAE NE Lİ MERZATİLLA-Hi VE TESBİTEN MİN ENFÜSİHİM KEMESE-Lİ CENNETİN BİRABVETİN ESABEHA VABİ-LUN FEATET ÜKULEHA Dl'FE İN LEM YUSIBHA VABILUN FETALL VALLAHÜ BİMA TA'MELÜNE BASİR) ve şemayil i envai davalı namiyat ve nesaimi esnafı teslimatı zakiyat ki muattırı mec'lisi ruhaniyyan ve müncizi ma-hafili keruvvu beyan ola ol Canabı risalet penah Sultanı şeriri li ma Allah Fatihai surei nübüvvet latimei risalei risalet met'uvuu darud diyafei melekuti ala' şehsuvari meydanı (KABE KAV-SEYNİ EVEDNA) habibi Hûda Rasulü kibriya sadrınişin barigahı ictiba ve istifa şefiül-müznibin ve hatemin-nebiyyin (MUHAMMEDİNİL - MUSTAFA) Aleyhi minesselâvati esfaha ve minet-tahiyyati esnahanın gülzarı ravzai bahirül- enva-rında mecmirei efruz ve merkadi saadet mesnedinde ıtırsuz olmak reva ve sezadırki hilkati paki mebdei icadı ateşu badu âbuhâk ve mukaddime! tertibi tabakati eflâk ve neticei behicei levlâkc levlâk olup taliai zatı celilül bahai cemilül-aUsı matlâi risaletten lâmi ve afitabı vücudu pürcudu bi misil ve hemtası ufuku nübüvetten tali' olmağla zilli zatili hidayeti pertev

endazı şarku garbi alem ve şa'şayı nuru inayeti zulmeti güdazı kâffei ümem olup sükkânı kevnu mekânı zulümatı küfrü dalâletten halâs ve da-rülemanı envarı imanı ve hidayeti menas edünüp berekâtı vücudu pürcudiyle maa bidi şeyatini ünas ve mahacce ebalisil insi bi haddü kıyas olan kenâisü sevamii yahudi ve nasara mesacidü maabidi eshabı iman ve Hûda ve matafı ve mes'ayı erbabı zühdü takva olmağla ruyu basiti haki reşki meleği a'lâ ve gayreti alemi bala itmiştir. sallâllahü aleyhi ve alâ alihil ethâr ve sahabetihil - ahyar el vâkıfine mevakifel birri vettakva ve nazırine fi vucuhil hayratil muvas-sileti ilel hüsna hususan minhum alelraşidine min hülâfaihi ülileydi velebsar minel muhacirine vel ensar ve alâ ezvacihit - tahiratiz - zakiyat el kanitatil • abidatil haşiat ve alâ men bedahum minettabiîhel • müc'tehidin vel ulemail - âlâm min eimmetiddin rızvanullahi taalâ aleyhim ecmain emma bad erbabı el babı sakıbetül ■ enzar saibetül efkârın zamiri müniri hakayıkı sefiru dekayıkı müşirlerine habí ve hafi ve setiru mahfi değildir ki finai binai dünya fena üzere olmak beyyin ve bu darül - bevaridi nemudar olan kerresmi alel ma'verrakkami alel - heva heba olmak müteayyin olup iradeti hayyi lâ yemut ve meşiyeti kayyumi lâyefut ile alemi balâyı lâhutten bahcei harı mesrayı nasüte gelince mezahiri vücutte zahir ve meşahidi şuhüdde bahir olan ahvâl ve etvan tekewunat ve efâl ve asan teyyünatın her birine ber mistakı ( VE LİKÜLLİ ÜMMETİN ECEL) bir hattı mahdut ve bir emedi mevud olmağla b r fahvayı (İZA CAE ECELUHUM LA YESTE'HİRUNE SAA-TEN VELA YESTAKDİMUN) hiç ferdin ne savleti devlet ile ol vakti muayyeni tecavüzü kudreti ve ne zori serpençei saltanat ile müda-faya mükneti olmayup (KÜLLÜ NEFSİN ZA-İKATÜL - MEVT) muktezasınca gerek Sultani zi kudret ve gerek süvekai raiyyet desdi saki ecelden şerbeti mürrül mezakı mevti nuş etmekle mestu medhuş olup hahu nahahı bu mihnetgah-tan güzar ve akibetül-akibe bu mahbesgahdan sefer eyledikte mezrea-i ahiret olan dünyayı bi sebatta hasenat' seyyiattan iktisab ettiği amalin ecru mükâfatını görmek mukarrer olmağla eshabı saadet ve iman ve erbabı hidayetu ikanın pişgahı şuur ve izanlarında dünyayı bi bakanın lezayiz ve müştehiyatı seriatüzzeval ve bu darı pür rencu ananın devlet ve ikbali bi sebatı ma-

nendi hayal sadedi zevâl ve irtihâlde olup niamı uhreviyyeyi cinaniyye-i daime ve ebediyye ve ibadi mu'minun ve mu'minat içün darı bakada ¡'dadı lezaizi ruhaniyye ve cismaniyye bakiyye ve sermediyye olduğu alâ veçhil—itkan nice delilu burhan ile nümayan olmağın hemvare mebde ve maadların tefekkür ve bade fenail-beden müstakarru ve me'vaiarın tezekkür edüp ibadatu taata sarfı evkad ve işaai hayratu meber-rata bezli makdurad ile tahsili merzatı ilâhiyeye güşeş ve tekmili sıfatı kemaliyyeye ve reziş farzı lâzım ve emri muhattem olduğuna binaen işbu mecelle-i şer’iyyenin sebebi inşa ve tahriri ve vesikai mer'iyyenin mucibi imlâ ve tasdiri olan seyyidei celiletül miktar ve melikei cemi-letül asar sadefi dürri saltanatı uzma çerağı efruz liidemanı hilâfeti kübra Haticetüz zaman betülüd-everan hülâsai havatinil-muazzamati fil âlem ıııkavetil-afaifi vel-muhadderati fil-Arabi vel-cem serveri perdüşinan hacelei keramet efser-ei halveti güzinan süradiku hadaret mahcubei ehdi ismet ve mesturci tutiku nezahet namusus-Itanatil - aliyyetil - hakaniyye ümmül hilâ-til • behiyyetis sultaniyye belkisüd - dehri ki

isabil - ibadat Meryemil - asri fı isticlâbil nalât mazharı inayeti erhamur - rahimin ukai ayeti (İNNALLAHES TAFAKİ VE IHARRAKİ VESTAFAKİ ALA NİSAİL -

M İN ) Gurrei cebini saadetü ikbâl dürrei cahü celâl züptetüs - salihat Zübeydetül fı işaatil hayrat ismetil müslimin vel müsli-menbaus siyadeti vessaadat el muhfufeti ınifi avatifıl melikil - mennan sahibetüt ti vessaade (HATİCE SULTAN) Validei eti padişahı a’zam ve maderi müşfikai »şahı muazzam. Beyit ( NE ŞEHİN ŞEH K DER İSTESE MÜLKÜ ARZI VAKFI HASI I   EMİ MUHTEREMİ PAKİ RASUL) taze

nil i bu sitan ferman rani halefi bahirüş şeref hanedanı Osmani Padişahı Cemcahı sahibi kıran Sultanı saadet karini Süreyya mekân melâzı eazimis-Salâtini fil afak melcei efahimil havvaki-ne bil irsi ve istihkak ferazendei âlâmı haşmetu uzamet feruzendei şem'i mülkü saltanat mahı Dirahşanı sipehri kiti sitani afitabı tabanı feleki Kâmuranı adalet benahu feleki barigâhi ma sadak (ESSULTANİL ADİL ZILLULLAH) -Adil hükümdar Allahın gölgesidir — Hüsrevi Süleymanı cah sikenderi serisi Şehin Şahı Cem iktidarı hurşidi zamir meyyiri azami evci azame-

tü ferman revanı mihru müniru burcu nasfetu kişveri küşanı mazharı measiri celiletit tazimu liemrillah muzhiri merasimi cemiletül şefkati alâ halkillâh hülâsai kârgahı icadı tekvin numu-nei lutfu rahmeti Rabbil alemin farisi meydanı gaza ve cihadı harisi hıttai salahu Reşat rafii el viyetil İslâm kâsiri ruusilkefereti vel esnam basiti bisatıl-emni vel-eman naşiri sahayifil -adli vel ihsan el müeyyidu bitte'yidatil - celileti minallâhil - mennan vel — muvaffaku bittev fıkatil - aliyyeti min indillâhil Melikil müstean sıttikül - bezli fılataya lilberaya Farukil adli firriaya Osmaniyul haya fi salâtiniz zeman uluvvil ulâ min ali Osman Hakanil - Hafıkayn Sultanul - meşrikayn hadimül - haremeyniş şerifeyn varisus - saltanatil - uzma kâbiren an kâbir haizi mefahiris - sâlatinis salifeti minel evaili vel evahir Essultan ibnis sultan ibnis sultan vel - hakan ibnül hakan ibnül hakan ebül - futuhi vel magazi (ESSULTAN MUHAMMET HAN EL GAZİ) ibnis sultan İbrahim Han ibnis sultan Ahmed Han eyyeddallahü taalâ saltanetehüz zahireti ve hailede hilâfetehül bahire ve hare-sehu biaynihi ellcti lâtenam ve hafizahu bi lutfihi medel - leyali vel eyyam veceale südde-tehüs seniyyeti li ammetil müslimine hısnen hasina ve yessere lehu alâ men halafehu nasran aziza ve fethan mübina velâzalet semaü saltana-tihi ve hilâfetihi bi kevakibil mevahibi müzeyye-neten ve ayatü azametihi ve celaletihi alâ safa-hatil kâinati mübeyyeneten ve ma berihat elvi-yetül - mülki veddin merfuaten ilâ zirvetis-semai bimaalimi iclâlihi ve ebniyetül haşmeti vettemkini müşeyyedeten ilâ inkırazıd ■ dünya bi meyamini ikbalihi amin amin bihürmetin -Nebiyyil • Ümmiyyi ve eshabihi ve alihi ol sahibetül - hayrat ve rağibetül meberrat Hafi-zahallahü Taalâ an cemiil afat hazretleri hemva-rei didei teyakkuz ve intibah ile safahatı kâinata nigâh eylediklerinde menşuru ammei alem tevkii (KÜLLÜMEN ALEYHA FAN) - Yer yüzündeki her şey fanidir. • ile muvakka ve muhattem ve nasiyei kâfeei beni adem dağı (KÜLLİ ŞEY'İN HALİKÜN İLLA VEÇHEH)-onun zatından başka her şey fena bulacaktır fanidir - ile müvessem ve mevsum olup hayyatı cihan gameti piru civana biçdigü hilatı hayatı müstaarı akibetül • akiben istirdat ve nakkaşı zeminü zamanı nukuşu insucana virdüğü rengi ruyu tabıdan ahirül emri izale ve berbat eyle-

düğün muayene ve bünyanı feleki bi bünyadı kabili inhidam ve ihtilâl ve tabayi eşhasu ecnas maili inhirafu i'tidâl olmağla bu darı gurur medarı suru surur değil belki mahalli fiteni şurur ve mevzii fesadu futur ferahu behçeti müsted'i-i terah ve melâmet ve tehniyetu tem-miyetü müstakibi taziyet ve mankısat olduğun müşahade etmekle kat'an seriüz - zeval olan dünyayı bi bakanın lezaizi niamu yünagününe meyli rukun ve manendi hayal olan cihanı pürrencu ananın nukuşu elvanı bukalemunune beste derun olmayup daima vahhabı bi imtinan cellet zatihu anin - noksan Cenabından kendüye inamı ihsan olunan celâilin niamı fıravanı tıybi hatır ile fukaravu muhtacine bezlü ve ita' ve sunufu atayayı bi payanı safayı batınu zahir ile aczu mesakine inam etmek ile kâffei enamı iğna eyleyüp edayı vazayufi şükri Rabbil Enama kıyam ve ammei âlem mazharı in'am ve ihsanları olmağla hoşhalu şadukâm oldular velâkin Hazreti Habibi Ekrem Sallallahü Taalâ Aleyhi ve Sellemden rivayet olunan ( İZA METAL -İNSANU İNKATAA AMELİHU İLLA MİN SELAS SADAKATİN CARİYE EVİLMİN YÜN-TEFAU BİHİ EV VELEDİN SALİHİN YED'Ü LEH) — Yani insan oğlu öldüğünde üç şey hariç defteri kapanır, ameli kesilir : devam eden sadakayı cariye kendisinden istifade olunan ilim ve arkasından hayır dua edecek dürüst ve salih evlât - hadisi şerifinin fahvayı münifi üzre cfdali sadakat ve ekmeli hasenat ve etemmi hayrat ve eberri meberrat küruru şuhuru avam ile avaidi müntehiye ve müruru levali ve eyyam ile fevaidi münkaziyye olmayup bakayı müddeti dünyayı faniye ile bakiye ve ilâyevmil kıyam mevaidü mevaridi cariye olan binai amairi aliye ve inşai me banii samiye olduğu ol Melikei zeminli zaman Hazretlerinin pişgahı basan basiretlerinde nüma-yan olmağın münasip olmağın münasip olan mevazidc' amairi azimei bünyadına taviyyeti halisa ile niyyct ve .nebanii metine icadına azimeti muhlisa ile himmetleri olmağın mühimmatı diniyyeden olan suğuru islamiyye mesubatın-dan hisseyab ( VE CAHİDU BİEMVALİKÜM)-Allah yolunda mallarınızla cihat ediniz - emrine imtisâl ile dareyinde naili sevabı bihisab olmağ içün sevahili bahrissefidden boğaz hisarı haricinde vaki Eski İstanbul namiyle iştihar bulan mahalde kuffarı hakisar fülki feleki girdarlarıyla lenger endazı ikamet olup mısrı Kahire ve mema-

liki saireye derya tarafından azimet eden hüccac ve sevdagiranın amedü şüdlerine mani olmağla izraru ezziyyet ve kâhubigâh sefayini ehli İslâmî dini penahı nehbugârad ve garigİ emvacı kahru asarat cdüp ahzettikleri müslimini esir ve mübtelâyi bendü zencir etmek ile mazarrattan hali olmamağın ol belkisi İskender temkin ebkahallahü Talaâ ilâ yevmiddin hazretleri defiye’cucu fiteni müşrikin için şeddi emin ve memalik ve mesaliki müslimine hısnı haşin olmağ içün hasbeten lillâhi Rabbil Alemin ve taleben lişefaati seyyidil mürselin zikrolunan mahalde birbirine mukabil iki adet kafayı mislü muadil binasına fermanalan sadır olmağla alel fevr endazei kıyasdan biruni benna ve ummâl ve nedcar ve emvali nukudu bihatdu şumar irsaliyle mühimmat ve edevatı bina ihzar olunup mimaranı kârdan ikdamı tam ve üstadanı adimül akran sâyu ihtimamı malâ kelâm eyleyüb sinini kcsirede itmamı mutasavver olmayan iki hısnı azimül bünyan ve hisarı metinül erkân yümni himmeti bi hemtaları ile müdedi yesiredc karini encam ve ezminei kasirede hüsnü ihtimam bulup her birisinin temhidi süvari üstüvarı merkezi hake vasıl ve kullei gerdunu medarı felekül büruca mümasil olup tertibi bünyadı senkin nihadında mühendisini mahirin harcı sanayi ve tanzimi burucu asumana urucunda üstadan kâmili sarfı bedayi kılup birisini kafayı sultaniyye unvaniyle iştihar ve birisi dahi seddül bahir ismiyle şöhret şiar olup her birinin dahilinde bir camii şerif ve bir mektebi lâtif ve bir hamamı nazif binasından maada müstahfîzanu kafadaran içün nice büyüt ve mc’va ve dekâkinu esvakı bi hemta bina olunup hıfsı hirasetu kafaya miiteallika olan esbabı alâtı ve edevatı mühimmatı kemayenbeği idad-u ihzar olunmağla gayret şiken daru diyar ve ibret fikeni kasabat-u emsar olup bi avnillâhi taalâ sefaini küffarı hakisar minbad’-olmahallc gelmek muhal ve hini murur-u uburda ehli İslama fırkai hasirei dalalet şiardan isabeti ezziyyeti ezrar mumteniül ihtimâl olduktan sonra hazzeti vâkıfei amimetül ihsan ve aliyyetüşşan sanehalla-hü taalâ an nevaibil ezman hazretlerinin niyyeti zamirıı müriri feyzimaasirleri allahu suphanehu ve taalânın (İNNEMA 'YA'MURU MESA CİDDALAHİ MENAMFNE BİLLAHİ VEL-YEVMİL - AHİR) maali Allahın cami ve mescitlerini ancak Allaha inananlar imar ederler - kavli kerimine ma sadak olan zümrei eshabı hayrata vusul ve azimeti hatırı hatırı' ilham

semirleri hazreti risalet penah aleyhi salâvatulla-hın (MEN BENA LİLLAHİ MESCİDEN BENAL-LAHÜ LEHU BEYTEN FİL - CENNEH ) -Maali Allah rızası içim bir can i bina edene Allah cennette o kimseye bir köşk ihsan buyurur-hadisi şerifi ile amele muvafiak olan fırkai erbabı meberrata duhul olup velâkin bu menzileti ulya menkıbete nail ve bu umniyeti valâ mertebe mertebete vasıl olmak evvelâ etrafu havalisi mekşuf bir cayiali tahsiline mevkuf olmağla şehri feridüt—dürr mahmiyyei Kostantiniyyede muradı fuadı hayır i'tiyatları üzere camii şerif binasına mütehammil ve ma'bedi lâtif inşasına kaabil mahalli vasi ve mekâni mürtcf'i olmayıp tazyiki müslimin ve tadciri mü'minine hod rızaları mümteni' olmağın bu niyyeti halisatül-azimetlcri sureti pezir olmağ içün müddeti medide te'hir olunmuştu elhaletü hazihi Hicreti Nebeviyye aleyhi efdalüt • tahiyyenin bin yetmiş sâli hayri maali evahirinde iradeli kâmilei cebbar ber fahvayı (İNNE Fİ ZALİKE LEİBRETEN LİÜLİL — EBSAR) - Maali burada basiret sahipleri İçin ibret vardır - izharı kuvvet-u iktidar cdüp hezar hanuman-u dudu dumanı ihrak ünnar ve meşiyyeti ezeliyyei faili muhtar ber-mcebi (YUKALLİ BULLAHÜL - LEYLE

VENNEHAR) - maali Allah geceyi ve gündüzü değiştirir - şebi tan narı şerbar ile tabedar ve uzu pür envarı dudi ahi duhanı siyah ile müte-ayirül asâr idüp biemrillâhi taalâ bil külliye

ıhallâtı yahuda ateşi kahrı İlâhi ile zir-u zeber ol cemaati delâlet intimanın büyütuu me' darı te'siri naire-i kazabı mevlâ ile manendi ıkister olup yahudi hanelerin her biri bir teşkide-i pür şerer ve eadi-i dini Muhammedi .ın cuhudanı sermedinin mekan-u makarri şali ka'rı sakar olmağla (FEEMMEL —LEZİ-

E FESEKU FEME’VAHUMUN - NAR)-ali : fasitlik ve fucurluk yapanların yerleri ştir - nassı icazı muhtasının sum aşikâr ve nünkiranı vad'u vaid içün (VEYLÜN LİL-KAFİRİNE MİN AZABİN ŞEDİD) - maali şiddetli azaptan kâfirlere yazıklar olsun - tehvil-u teşdidi zahir-u bedid olup kat'an ol mahalde binadan eser ve eseri bina itlâkına seza hacer-u mederden maada nesne kalmayup büyütu aliye-terinin esası esfelis- safilinc beraber ve ol cay-gaha göre haki siyah pakize yer oldukda ol mahcube-i mehdi ismet hazretleri bilâ imhal-u tc'hiri masture-i $itare-i zamirleri olan niyyeti binayı camii şerifi kuvvetten file' getürmeğe tedbir eyleyüb arsai muhterikanın ba'zını esmanı

ğaliye-ile iştira ve ba'zı aharına bedeli muzaafe-teıı mahalli aharda arzı haliye tefviziyle erbabını İrza itmek ile binayı camii şerife kâfiye arsa-i vafire vu vafiyc havza-i tasarruflarına vasile ve tahtı milkiyetlerine dahile oldukta kadimül -eyyamdan bu zamana gelince mahalli eshabı şerru fesat ve makarri erbabı hılaf-u inad olan mevazii hazreti Rabbul - ibaddan istianet ve istimdat ile meskeni ehli iman-u salâh ve me'meni erbabı fevzü felah eyleyüp icrayı şaairi İslâm ve i'lâyı kelime-i tevhidi zil celâli vel ikram içün hasbeten lillâhi taalâ ve taleben (¡şefaati rasüli-hil müc-teba naziri beyti ma'mur bir camini - kutsi lâmiin - nur binasına hükmü muta' hikmet medar ve fermanı vacibül - ittiba' maslahat güzarları sadır olmağla ol mevzii şerifi bülend ve mevkii lâtifi dilpesend üzre bir camii fahir-u bahirus - sena bina ve inşa olunduki camii cemii muhassenatı ve mecmuu müzeyyenat olup kubbe ve çardivar-u harem ile misali harimi beytullah muhterem ve mahasini evza-u evza-i etlâda manendi ka'betullah aziz-u mükerrem derunu ve birunu ki mülevven-u mevzun mermer-u sunmakı sutünları ile meşhundur gûya her amude hub manzarı makamı kıyamdan kaim ve her kim gerdunu pikeri nıkuda daim ve mihrab ve mim-beri kcenehu tahyet nişin bir abit ve kürsüi safa mazharı makamı teşehhütde bir şeyhi zahid ve ferşi ziba nakşi arşı alâ muvacehesinde sac** nıımasilu mümessilâtı eflâki hadra olan kıbabı münifeleri istinare ve istidarede bi kusur ve müşabihi (mileyni ahdarayni Batha) olan minarei şerifelerinin şerefeleri nurun alâ nur şdravanı numunei havzı kevser ve abı revanı ma-ül-hayatı ruhu efzaya beraberdir ve bace-i saha-i safa mesaha-i cami-i satıun nurla bir türbei refıatur rütbe ve bir kubbe-i mercuvul kurbe bina ve zikrolunan türbe-i rahmet masir ve künbedi illiyyinmesir cenbinde ebnai sebili irca içün bir (SEBİL HANE-İ A'LA) dahi inşa ve sibyanı ehli İslâm zevil • aba-i vel eytama talim ve ifhamı Kur'anı Az mu vacibut tekrim vet tazim içün (BİR MEKTEBİ) bediül bünyanı bi bedel ve bir mektebi refluş - şanı müstahsenül - amel ki tenşiri Kur'anı azimüşşana aşiyane ve gayet behçetü bahada bi bahane idi bina eyledi Celâl-lahü taalâ sadakatihel - cariye bakiye meda bakai hazihid - daril • faniye ve cfada aleyha sicalel afvi vel gufran bi hörmeti efdali efradil • insan pes bu mücari hasenatı salifüz-sifır ve mebanü meberratı sabikatüz zikrin her biri

kemayenbaği itmam ve kemali ihtimam ile ihtitam buldukta bu kitabı müşkin erkam anberin irtisam ismi samisi ile semti ittisam ve namı namisi ile şerefi intizam bulan baniye-i hayratı hisan a'ni biha hazreti (VALİDE SULTAN ) meddallahü zılâle inayetihi aleyha ve cale uhraha hayran min ülâha hasbeten lillâhi taalâ camii mezburu mii'mini mii'minat ve müslimini müslümattan kâffe-i ashabı taad ve amme-i erbabı ibadata vakfeyledi ki anda evkatı hamsede cemaat ile ve furada namaz kılına ve zikri tesbihu tehlil ve tasliye-i rasuli Rabbil -Çelil ve bil cümle her nev’i ibadat ki mescitlerde eda olmak bermucebi ahadisu ayatı caiz ola anda dahi gecede ve gündüzde eda oluna ve mektebi sabikuz-zikri dahi bir istikamet ve diyanet ile mevsuf ve kıraat-u ikraya kudret ile maruf muallimi sibyan müslimin olmağa sezavar ve ilm-u amelden hissedar salih ve dindar ve mütteki ve perhizkâr kimesne içinde talimi sibyan eylemek içün vakfeyledi şol hindeki zati faizatül-berekâtlarından sadıra olan amme-i tasarrufatı şer'iyye nafize ve kâffei teberruatı mer'iyye caize idi vakfan sahihan şer'iyyen ve habsen sarihan mer'iyyen haviyen aleşşeraiti vezzavabiti vel erkân haliyen anin - nevakızı - vel • medahızı vel - butlan makrunen bi teslimi ma lezime teslimuhu ilâmenlehut - tesellümü şer'an ve icrai ma bünye lehu aslen ve feran teslimen ve icraen şer'iyyeni mer'iyyeyn ve anil • kavadihi vel -mavanii ariyyey bade zalike ol vâkife-i kesiretül-measir ve baniye-i kebiretül - mefahir ol ebniye-i mübeyyene ve mebani-i muayyenenin vezayifi ve idraratı ve masarifi ihracatı ve revatibi mürettebatı alâ veçhil - ati in şa Allahül - kadiri daimen sabitii dair olmağ içün bu emlâki akaratı atiyetüt tafsil alâ evcehi evcuhid - tekmil vakf-u tesbil ve vakfiyeti tescil olmağ içün tarafı bahirüş-şereflerinden vekil olup bihasebiş - şer'il enver ve alâ vefkıd - dinil ezher vekâleti bu emri atide sabit ve zahir ve niyabeti bu hususu caide satı' ve zahir olan Cenabı ali makarrı measir-u meali sahibül izzi vel ihtiram sâhibü ezyalil mecdi vel-ihtişam el mevsufu bimerazişiyem ve mekâ-rimil - ahlâk el marufu bi mahasinil - keram fi eknafil afak rüknül - atabetil • aliyyetis • Sulta-niyye mukarrabül hazratis - seniyyetil - hakaniy-ye el mahfufu bi sunufi avatıfil - melikil müstean bil fiil darussaade ağası olan (MEHMET AĞA) ibni Abdurrahman Mehhedallahü kavaidei izzihi

ve ikbalihi ve ammere maahide mecdihi ve iclâlhi meclisi şer'i şerifi daimül kıyam ve mahfeli dini münifi lâzimül - i'zam vacibül -ikramda bil fiil - vâkıfe-i mumaileyha hazretlerinin kethüdalıkları hizmetinde olup vakfı atil beyana lieclit - tescil vel-muhakeme mütevelli nasb ve tayin olunan umdetül emacit vel ekârin camiul - mahamidi vel - mekârin zül - kadrir refı vel - cahil meni' Haşan Efendi ibni Mehmet mahzarında takriri kelimatı fesahad nisar ve tensiki ibaratı belagat asar ile ikrarı sahihi şer'i ve itirafı sarihi mer'i edüp iddiki müvekkilem olan vâkıfe-i aliyyetüz - zad ve veffekahallahü taalâ liddihari zehairil - ahireti ilâ envail - hayrat hazretleri halisan liveçhillah ve taleben lişifaati Rasulillah ol beytil - ma'mure şebih olan camii şerifi ve ol haziretül kudsi nazir olan türbei ganiyyetün anit ta'rif ve mektep hane ve baki levahiki aliyyetün anit - tevsifin mevacibu merasim ve masarifi levazimi içün bu emlâkü akaratı mahdude ve ziyau kurai ma'dude ki mumaileyha Cenabının bi hasbiş -şcr'iş şerifil enver ve alâ vefkid - dinil - münifil ezher havza-i milkiyetinde mukarrer ve vakıf olmağa kabil yerlerdir vakfeyledi bi camii malâha minel hukuk sevaın taallakabiha bil esaleti evbilluhuk min ruyuiha ve haraciha vesairi maye'zenu lehuş şer'u biahziha ve ihraciha vakfen sahihan şer'iyyen ve habsen sarihan mer'iyyen ve vakfolunan cmlak-u aka-ratı mezbure bu mecelle-i şer'iyyede esamisi ile mezkure olup her birisinin hududu alâ Mde hudutnamede tasdir ve sınırı ferden ferden tes-firu tefsir olunmuştur ve ol evkaf iki kısma mümkasim ve her kısmı bu kitabı samide mur-tesemdur kısmı evvel darus - saltanatil - Aliyye Kostantiniyyetil - mahmiyyede vaki olan emlâki muayyene ve akaratı mübeyyenedir ve kısmı sani Rumilinde vaki' olan emlaki muharrere ve ziyai musattaradır kısmı evvelki mahmiyyei Kostan-tiniyyede vakidir bunlardır ki zikrolunur ol cümleden sabikuz • zikir camii şerif haremine muttasıl müceddeden bina ve tamir olunup hazreti vakifei aliyyetüş ■ şana intima ile müstağni anittahdidi vel - beyan olup.

Ve camii şerif kurbünde balık pazarı kapusuna muttasıl bir bab börekçi furunu ve mukabelesinde dört bab dükkân ve zikrolunan kemerli dükkânlar mukabelesinde tahmisi kahve içün iki bab fırın ve sahalarında kahve dakk olmağ içün dibekler vaz olunup şöyle şart eylediler ki tarafı miriden öhmis emini olanlar

fırınlarda yanan odunu mali miri ile iştira eyleyip canibi miriden alâveçhil mutad' alınan her bir vukiyycde üç akçe resimden maada dibeklere ve furunlara taarruz etmiyeler ve zikrolunun furun-lar ve dibekler ¡çareyi muaccele ve müeccele ile canibi vakıfdan talibine icar oluna ve yine kemer dükkânlar mukabelesinde Mehmet Çelebi nam müste'cir tasarrufunda olan bi hisabı şatrancı yüz altmış ¡ki ₂j_ra' arsayı haliye ve ana karib mahalde camcı başı Mehmet Çelebi tasarruflarında olan bi hisabi mezbur yüz altmış iki zira' arsa ve Sakabaşı Mustafa Ağa tasarrufunda olan bi hisabı mezbur dörtyüz yetmiş üç zira' arsa ve mahmiyyei merkumede Mahmut Paşa mahallesinde vaki Anadolu Kadi Askerliğinden ma'zülen vefat eden Hoca Hüseyin Efendi sarayı dinmek ile mağlumul - enam olan sarayın arsası ve kaftani elhac Receb tasarrufunda olan yüzaltış iki zira' arsa ve yine mahmiyyc-i mezkure ve Araplar mahallesinde vaki Saçlı Mehmet Dede Mektep-hanesine muttasıl sabikan Gümrük Emini olan Ali Ağa menzilinin arsası ve bilcümle mahmiyyei Kostantiniyycde vaki olan cümle-i dekâkini muharrere ve arazi-i musattaraki bu mecelli şer'iyyede alâ vcçhil icmâl mezkur ve mevzilerinde gayeti iştiharlarından müstağni anittahdid olmağın hududu gayri mezfur dur ol aliyyetüş-şan meniatül - Mekân edamallahu omraha ve cvleteha ilâ ahirizzaman hazretlerinin bi hasebiş er'iş şerif ve alâ vefkıddinil • hanif havzai nilkiyetindc mukarrer ve vakfı habsolunmağa abil yerler ■ dir. salifüzzikir olan mebani-i mayyenenin vezayifu masarifi içün vakfı tesbil

vakfiyetini tescil eyledi bi cemiit tevabi vel-luzafat ve kâffetil • levahiki vel • mensubat ve nma kısmı saniki Rumeli Canibinde vaki olan mlâki muayyene ve akaratı mübeyyenedir bu lubu kinayet meslub üzere kitabetu tahrir ve u minvali sarihül - icmâl ile şerh ve takrir ılınur ol cümleden nefsi kasaba-i İzdin ve etrafında vaki' olan çiftliklerdir ki hududnamede ala sebili - istiklâl hududu erbeast bit • tafsil dünel - icmal ikmal olunmuştur ve kaza - i İzdin tevabiinden karyei İhnos karyei Gadik maa manastır ve karyei Yadluyani ve karyei Efranci ve mahsulü iskelei izdin ve memlâhai çeltik ve Dcş-dibani ve kazai Yenişehir tevabiinden karyei Kukruva ve karyei Sarıçaer ve karyei Menteşalü ve karyei soruhonlu ve karyei Şeyh Aliler ve karyei köleler ve karyei çöller ve sarı Evhadler ve karyei Abdullah ve karyei Adaptepe ve karyei

Boruzunler ve karyei Vintokermit ve karye-i manastır İflânboru ve haslar mahiyesinde karyei Dişkat ve kazai Velin tevabiinden karye-i elhac Musa ve karye-i Aynahanlu ve karye-i Çeltikçi ve karye-i Gömek obası ve karye-i Koyun Eri ve çiftliki Dink ve çiftliki Sarı göldirki cümlesinin hududu hudutnamede kema yenbeği tahrir ve tav şifi hüsnü tabir ile takrir olunmuştur ve ol comieden nefsi kasabai Alasonyadır bunun dahi hududu sınırı hudutnamede tastir olunmuştur ve ka-za-i Alasonyaya tabi karye-i kiliselu namı diğeri Çirkâni ve karye-i Mirahurlu ve karye-i Banerlu Faklh Obası ve karye-i elhac Baraklu ve karye-i Karahüseyin ve karye-i Tavuşlar ve karye-i Kirpiler ve karye-i Davutbeyli namı diğer taalluka t Uzun Yusuf ve karye-i livadi ve karye-i Şekâbüzruk ve karyei Konyacı ve karyei Ligodi ve karye-i Pürutur her birinin hududu hudutnamede mübeyyen ve meşruh ve sınıru muayyen ve kâmiliş şuruhdur bu cümlei kura ve mezari' vâkıfei müşarunileyha ve Sultanı mumaileyha Cenabının havzai milkiyetlerinde mukarre ve vakf olmağa kabil yerler olmağın bunları dahi zikrolu-nan amairi aliyyenin levazım ve merasimi atiye-tüttafsili mesalihi içün vakfı tesbil ve ber fahvayı (İNNEL - HASENATI YtlZHİBNES - SEYYİ-AT) maali iylikler kötülükleri defeder - bu hase-nei seniyyetüs sebat sebebi mahvi seyyiat ve vesilei necat minet-derekat olmağ içün vakfiyetini tescil eyledi şol hindeki cemii tasarrufatı umuru şer'iyye ve cümle-i teberruatı ukudu diniyye zatı melekiyyetüs sıfatlarından sahihave nafize idi vakfen sahihan şer'iyyen alâ memerril leyali vel eyyam ve habsen sarihan mer'iyyen alel istimrarı veddevam bi cemiil hudud vel hukuki vel levahiki vettevabi mimma yakbelüt - temlike vettemellüke vel nakde vel intikâl sevaün kâne bil-feriyyeti evi - esaleti vettebeiyyetievil istiklâl cealallahü taalâ hazihil evkafe ma'muleten ma'mureten ve seyyere amale hazretil vakifeti bi keremihi ve fadlihi makbuleten mebrure bade zalike ol safayı taviyyet ile mesaliki hayrata salike olan melekiyyetül ahlâkı vessıfat edamal-lahü eyyümeha bil ülâ vessaadat hazretleri şöyle şart ve tayin ve takrir ve tebyin eyledilerki evkafı mezbureye her kim ki mekin süddei saniyye-i mütaaliye ve hafızi darus saltanatil aliye yani Ağayı darussaade ola nazır olup vazifei yevmiy-ye nezaret rayicün fil vakt elli akça ola ve sabikuz zikr olan mevkufatı mevsufenin tevliyeti ve aka-ratı mevkufenin vucuhu tasarrufatı bilfiil ket-

hüdalikları hizmetinde kaim ve makamı ihlâsı ubudiyetlerinde daim olan sahibül maarifi vel maasir havil mekârimi vel mefahir Haşan Efendi mütevellii vakfolup kemali sadakatle veçhi şer’i kavim ve nehci tariki müstakim üzere evkafı mez-bureye berveçhi istikamet mütevelli olup nasbi azli erbabı cihat vesair vucuhu tasarrufat kendüye menüt ola ve vazifeyi tevliyet yevmi yüryirmi akça ola ve bi kazaillâhi taalâ hükmü ezeli nuzül ve peyki eceli usul buldukta mevkufatı masture ve müsebbelâtı mesfurenin cemii gallâtı ve zaptı müstağallâtı badehu masarifi muayyenesine alel veçhil ati sarf etmek için bir salih ve mütedeyyin ve emanet ve diyaneti mütayyin racu-lüemin ve sahibi ra'yı rezin hisab ve kitaba kadir ve merasim ve levazımı tevliyette mahir kimesne marifeti nazır ile mütevelli olup evkafı mezbureye kemali istikamet ve diyanet ve nihayeti iffet-u emanet ile hizmet eyleyüp şurut ve kuyudu icraya say-u dikkat ve hedematı lâzimei tevliyeti eda ve muraatda bezli kudret eyledikten sonra vazifei tevliyet yevmi yüzyirmi akçaya mutasarrıf ola ve bir emanet ve diyanet ile ma'ruf ve salah ve siyanet ile mevsuf fenni kitabette mahir ve üslübu defatur-u ilmi hisaba kadir kâtibi celilül • maasir nasb olunup alâ veçhil istikameti vessedat lâ alâ neclis sakameti vel fesat cümle-i mahsulu evkafı ve irad ı masrafı kalilu kesir ve nakiru kıtmir yazup harici defter nesne komaya ve vazifeyi kitabet yevmi otuz akça ola ve eshabı kalem ve erbabı rakamdan kâtib olmağa sezavar ve hizmetinde kaimu üstüvar bir kimesne evkafı merkumeye Ruznamçe kâtibi olup iradu masrafı vakıf her ne ise ve kimden alunur ve kime verilür ise tarihli tarihi ile defter edüp kâtibi evvele kitabette muavenet ve hizmeti ve hikmeti lâzimesin edada sayu dikkat eyleye ve vazifeyi yevmiyesi yirmi akça ola ve ol vâkıfe-i mebani-i hayrat lâzalet müveffekaten litevfiri mecamiit ■ taat şöyle şart eylediki sabikuz zikr ve salifiz sirf olan camii şerifde bir alim ve mücevvit ve muttaki ve mütezehhit riitbei salâh-u temkine vasıl ve mertebe-i meskenet-u vakara nail kimesne hatib olup minvali şer'i şerifi nebevi ve minhacı dini münifi Mustafavi üzere eyyamı cumaat-u ayadda ahseni ibaratla müveşşah ve eltafı istiara-tiyle mürcşşah münasıb eyyam ve fusul ve muvafıkı tıba'ı enam ve usul hutbe okuyub sclâvati cumaat ve ayadda hazır olan cemaati

mü'minine imamet ve vazife-i imameti ikâmet eyleyüb bilâ özrü şer’i velâ sebebi kavi edayı hizmet-i hitabeti bi tarikil inabe etmeye ve ciheti yevmiyesi kırk akça ola ve bir zahiri ma'mur ve batını pürnur-u nakaiz-i ruunet ve riyadan mu-tehalli ve hilye-i salahu ve sedadı ile mütehalli alimü rabbani müeyyidi mezhebi numani ratibi meratibi fazlu yakin havii tahvayı (VEZEKKİR FEİNNEZ-ZİKRA TENFEUL - MÜ'MİNİN) "Ey habibim sen hatırlat zira hatırlatmak mü'min lere faidelidir" fenni vaz-i tezkirde mahir ve tefsir-u hadis nakline kadir kimesne vaiz-u müzekkir olup ber vefki müaddayı (ÜD'U İLA SEBİLİ RABBİKE BİL HİKMETİ VEL -MEV'İZATİL - HASENETİ) "ey habibim sen Allahın yoluna hikmet ve güzel sözlerle halkı çağır" eyyamı cumaadda ba'de salâvatil - cum'a vaz-u tezkir etmek ile kulubu nasi etnası vasavis-j vesvasdan tathir edüp menahi ve melâhi alâ maa verede bihil - emrul İlâhi define azim ve mec'lisi vazında hazırin ve müstemiin olan mü'-minininkelimatı ünsiyye ve elfazı kutsiyyesiyle dimağların ta’tir ve kalplerin tenvir etmek için hemvare edayı hidmeti tezkire mülâzim olup ciheti yevmiyyesi elli akçe ola ve bir ulumu Arabiyyeden hissemend ve fununu edebiyyeden behremend hafızı kelâmı rabbi mecid ve fenni kıraatde vahid kibarı eimme-i Kur'andan rivayet olunan vucuhu kıraatin mütevatir ve meşhurunu vark-u temyize kadir ve ilmi kıraatte tasnif olunan kütübün nikâtını ifadede mahir kimesne şelhul - kurca' olup eyyamı mutadede talibine talim-u ilâmı kelâmı meliki allâm içün tecdid-i vuzu' ve teşrihi lihye ve istimali revayihi tayyibe ile adabı Kur'aniyye-i riayet ve kemâli vekar ve salâbet ile camii şerifde zanu nişini sadrı kıraat olup vazifeyi yevmiyesi otuz akça ola ve on nefer hafızı kelâmullah kimesneler dahi şeyhi mezkurun halka-i ifadesine mülâzım ve vücuhu kıraati istifadeye müdavim olup her birisinin vazife-i yevmiyyesi üçer akçe ola ve bir fazıl-u kâmil ve ilmi ile amil meleke-i ifade-i makul ve menkul malik ve mesleki ifaza-i futu' ve usule salik kimesne camii şerifde talibine tedrisi ulumu diniyye talimi fununu yakiniyye edüp müzakere-i usul ve furu' ve münazarai ma'kul vel meşru' da tariki ifade ve istifadeyi mesluk ve sebili ifaza ve istifazayı gayri metruk kıla ve eyyamı malu-me-i mahude ve eyyamı utlâi ma'dudeden gayri eyyamda bilâ özrü şer'i ve sebebi celi ta'tili zaman ve tazyi-i evan eylemeye ve vazife-i

yevmiyesi seksen akça ola ve iki nefer ilm-u hilm ile ma'ruf ve zühtü vera’ ile mevsuf vukufu ve rusumu kıraat ve rivayata vakıf ve şurutu salâvat ve tertil ve tecvidi ayatı beyyinata arif ikameti vezaif-i imamete mülâzim ve riayet-i adabı ibadata müdavim kimesneler imam olup evkatı hamsede alâ tarikil münavebe cemaate imamet ve merasimi imameti alâ tariki ehlis sünneti vel cemaati ikamet edeler ve ba’deedai salâvatil - fecir mihrabda kalbi Kur'anı mübin olan surei kerirne-i Yasin-i şerifi tilâvet ve ba'dez zuhur birer aşri şerif ve badel - asrı sure-i Nebe-i ve badel - ışa' etvali leyalide sure-i Mülk ve akarında Amener - Rasulu kerimesin tilâvet edeler ve hizmeti imamete kendii nefisleri ile müdave-met edüp bilâ özrü şer'i velâ manii kavi naib i ut mayalar ve her birinin vazife-i yevmiyeleri tuzar akça ola ve on iki nefer siyanet-u ifaf Ic mevsuf ve diyanet ve salâh ile ma'ruf fenni nakamatda bi nazir ve ilmi mikadda basir nik efs-u ve hub nefes kimesneler evkatı hamsede uezzinler olup münavebe tariki ile refi' savt

minerelerde ezan okuyup ve Cuma günlerinde ıştemian Cuma namazı içünsalâ edip ve her gice isü ahirede vakti supha karib minarelerde tı a'lâ ile hak celle ve alaya takdis-u temcid tehlil-u ve tahmit edüp kadıl hacata münacat yeler lâkin bunlar iki fırka olup her fırka nefer ve her fırkadan bir takdime elyak olan snc reis ola ve zikrolunan müezzinlerin her in ciheti yevmiyesi onar akça ve reislerinin işer akça ikisi riyaset ve on akçesi müezzinim ola ve dörtnefer kimesneler dahi müez-re mülhak olup ikisi mükebbiri harem ve ıhşami olup her birinin vazife-i yevmiyeleri akça ola ve bir racülü emin ve salih ve ievvin derecat ve dckâyıkı evkata vukufu z ve evkatı salâvata müterassıt ve nazır kimesne s • olup her vakti teşhis ve tayinde dakika fevt etmeyip müezzinlere tenbih eyleye takdim ve tehu ve tehavün ve taksirden ihtiraz eyleye ve ücreti yevmiyesi onbeş akça ola ve on nefer hafızı kelâmi kadim ve kari-i Kur'anı azim kimesneler camii mezburun mahfili şerifinde devirhanlar olup cuma günlerinde kables selâvat adatı kadime-i mustakirre ve kaide-i mukarrerc-i müstemirre üzere tertib ve tertil ile Kur'anı Azimden an zahril • kalp birer aşir okuyalar ve bunlardan ilmi kıraatte mukaddem ve müsellem ve tecvidü tertilde efdâl ve a'lem olan kimes

ne sermahfil olup devri ol iptida idüp ve yine ol itmam ede ve ciheti yevmiyesi on akça ola ve baki huffazın sekizer akçe ola ve bir nik nefs ve hoş avaz ve hub nefes ve zemzemei perdaz ilmi musukide bi nazir ve vadii makarnana seyri bir pezir kimesne camii mezburde na'tan olup her ruzu cumada mahfili cami'de huffazı kiramın itmamı kıraat ve ihtitamı tilâvetleri akabince hazreti risalet penah aleyhi salavatullahı Cenabının nuutu dürerbar ve sıfatı güher nisarından zebanı ahlâ ve savtı a’lâ ile bir na'ti şehti amiz ve methi latafet engiz okuya ve ciheti yevmiyesi on akça ola ve bir azbül - lisan ve vazıhül - beyan inşai envai taarife kadir ve enşadı esnafı münşeata muktedir selâseti elfaz ile mevsuf ve selâmeti ahlâk ile ma'ruf kimesne muarrif ola evvelâ Cuma namazından mukaddem akibi na'ti Rasul sallallahü aleyhi vessellemde adeti kadime-i ma'hude ve kaide-i kavime-i ma'rufa üzre elfazı fasühatül - beyan ve maani bediatül beyan ile sultanı Cemcahı vel ümem ve hakanı rüstemi gülâm ve hatemu kerem edamallâhü taalâ eyyamehu ve efâza alel berriyyeti birrehu ve iname hazretlerinin ubude eyyami devleti ve hulüdu izzi' saadetleri duasını havi bir faslı şerifi lâtifül • fehavi okuya ve saniyyen Cuma namazından sonra fehavii mezburu havi ve duayı güzeştiganı ervahı mu'minlnl ve müminatı muhtevi dua edüp sürei Fatihayı hatime-i dua eyleye ve vazifeyi yevmiyesi on akça ola ve yedi nefer sıhhat bedeni ve kuvveti cismanileri metin ve taharet ve nezahetleri müteayyen kimesnelerin ikisi tabakalarda birisi mahfili padişahide ve dört neferi camii şerifde kayyimler olup zikrolunan dört nefer kimesneler alâ tarikil • münavebe her gün ikisi tuluu fecirden salâvatı işa' oluncaya değin hazır olup camii şerifin kapılarını vaktiyle açup ve vakti ile kapayub ve lâzım oldukça kalılarını ve hasırlarını kaldurup ve devşurub ve bilcümle kayyimliğe müteallika olan hedamatta tekâsül ve tehavün etmeyeler ve her birinin vazife-i yevmiyesi sekiz akça ola ve dokuz nefer hizmeti muayyenelerine kaim ve ikameti vazifei lâzimelerine mülâzim kimesneler ferraş olup dört neferi camii şerifi ve iki neferi tabakaları ve iki neferi haremi camii silüp süpürüp tanzif ve tathir ettikten 'sonra vazife-i yevmiyeleri sekiz akça ola ve zikrolunan dokuz neferden birisi camii şerifde avihte olan toplara ferraş olup vazife yevmiyesi altı akça ola ve sekiz nefer

hizmete kadir ve istihdama salih kimesneler çeraği olup altı neferi camii şerifin ve iki neferi tabakanın çerağlarınıve kandillerini vakti ile yakub ve vakti ile dinlendirip ve her ayda iki defa kanadili indurup pak ve tahir edüp yine yerlü yerine asalar ve her birinin ücreti yevmiyye-si sekiz akça ola ve bir kimesne dahi minvali muharrer üzere çeraği kubbe olup vazifei yev-miyyesi beş akçe ola ve doksan nefer mü'min ve muvahhid ve her biri edayı hizmeti lâzimesine sai ve mücid sıfatı salâhları zahir ve semti ifafları bahir kimesneler cüzhanlar olup her gün camii şerifi mesfurut - ta'rifin mihrabı münifı önünde cem' olup vaz'ı maiyyet ve hey'atı cemiyyet ve hulusu niyyet ve safayı taviyyet ile tecvidi cemil ve teenni ve tertili muraat edüp veçhi mushafı kerimden birer cüz' kur'anı azim okuyalar lâkin bunlar üç fırka olup her fırka otuz nefer ola fırkai ulâ salâtı subuhtan sonra okuyub sevabını serveri embiya ve Ser Defteri Asfiya Hazreti Risalet Penah ve Cebanı şefaat desdiga-hın ruhu münevver ve mutahherine ithaf ve ihda eyleyeler ve fırka-i saniyye salâtı zuhurdan sonra okuyub sevabını sair enbiyai mürselin salâvatul-lâhi alâ nebiyyina ve aleyhim ecmain hazaratının ervahı mukrunetül irtiyahlarına hediye eyleyeler ve fırka-i salise salâtı asırdan sonra okuyup sevabını Zümre-i Evliya ve fırka-i asfiya hususan seyyidül Enbiya olan Peygamberimizin umumen evlât ve eshabı ali neseb ve hususan ciharı yari valâ haseblerinin ervahı pür fütühlarına hediye eyleyeler ve her fırkadan bir takdime evlâ ve elyak ve tefvika ahra ve ehakk olan reis olup iptida-i tilâvet ve duai hatmi kıraate ol mübaşeret eyleye ve her fırkadan bir tevzi' ve cem'i eczaya kabil kimesne sunduki olup adeti kadime-i ma’rufa ve kaidei kavime-i me'lufe üzere eczayı evvelâ tefrik ba' dehucem' ol eyleye ve her fırka eczai şerife tilâvetini ba'del - itmam kabulu tilâveti icabet encam ile devamı ömrü devleti padişahı İslâm ve hazreti vâkife-i valâ makam ve ervahı mu'minin-u mü’minat-ı enam için salâvatı nebiyyi aleyhis - salâtu vesselâm ile müftetah ve muhtetem düa ideler ve zikrolunan eczahananın her birinin ciheti yevmiyyesi üçer akçe ve reislerinin beşer akçe ikisi riyaset ve üçü kıraat için ola ve sundukilerin dahi vazife-i yevmiyeleri beşer akçe ikisi sunduki vazifesi ve üçü kıraat için ola ve yirmi nefer mesleki takvaya salik ve meleke-i zikr-u fikre malik kimesneler her gün

vakti duhada camii şerifde cem' olup her birisi teveccühü tam ve vuzuu huşu’ tamam ile üç-binbeşyüz kerre kelime-i Tevhit diye ki cümlesinin didikleri yetmişbin olur adedi mezburu itmam etmedikçe bir fert ile tekellüm etmeye ve zaruret icab etmeyince esnayı tevhidde kalkup gitmeye ve ba' del - itmam Vakıfe-i aliyyetüş -şan hazretlerinin sahaifi amellerine sebt olunmağ içün dua edeler ve bunların bir evrau efdalu ve aslah-u ekmeli reis olup bilâ özrü şer'i edai vazifede ihmâl ve müsahale ve tekâsülü müsamaha eyleyeni mütevelliye ilâm eyleye ve bu reisin vazife-i yevmiyyesi beş akçe ve bakilerinin üçer akçe ola ve altmış nefer sahihül - kırae ve hasenüt - tilâve kimesneler hergün evkatı hali-yeden bir vakti muayyende camii şerifde cem' olup alâ veçhil muayyene birer cüz' Kur'anı kadimi veçhi mushafı kerimden huzuru kalp ve safayı hâtır ve hulusu niyyet ve huşuu meşair ile alâ sebilit - teenni vet-tertil lâ bis - sürati vet - ta' cil okuyup esnayı kıraat ve hini tilâvette mükâleme itmcyeler ve bunlar dahi iki fırka olup her bir fırka otuz nefer ola fırkai ülâ kıraat ettikleri hatmi şerifenin sevabını Ayosofya-i kebir kurbünde merhum ve mağfurun leh Sultan Mustafa Han Aleyhir - rahmeti vel - gufranın Türbe-i refıatür rütbelerinde asude olan merhu-me-i Cennet makam ve mağfure-i firdevs menam el vasıletü ilâ kurbil - Melikil Allam vcssakinetü fi Daris - Selâm a'ni biha hazreti Fatıma i Sultan ibnetil merhum el mağfur etdarici ilâ medarici rahmeti Rabbihil gafur Sultan İbrahim Hanın ruhu pür fütühuna ihda eyleyeler ve fırkayı saniyye tilâvet ittikleri eczai kerimenin sevabını bil fiil Ağayı darussaade olan camiül-mahasinil • aliyye havil - mahamidis - seniyye zül kudretil rasiha vel - izzetiş - şamiha el mazharu bi alâi rabbil âlemin Mehmet Ağa ibni Ahdülmuinin ithafı ruhu pür futuhu kılalar ve her fırkadan bir takdime seza kimesne reis olup iftitah ve hatmi tilâveti ol eyleye ve bir kimesne dahi sunduki olup cem'u tefriki ecza hizmeti ana mufavvaz ola ve üslûbu sabit üzre reis ve sunduki ve onların vazife-i yevmiyeleri üçer akça ve maade eczahanların ikişer akça ola ve bir sadıkül-kavl ve me'munül - intikam ve mu’min-u emin kesiriil • ihtimam kimesne noktacı olup alet devam ehli vezayifı gözedüp bilâ özrü şer’i velâ manii kavi edai hizmet etmesini ketmetmeyüb ismine adeti cariye üzre nokta vaz' idükten sonra

ay ahirinde mütevelliye teslim eyleye tâki edai hizmet etmedüğü günün ücretini vermeye ve mezbur noktacı bilâ garazın velâ müsamahatin hizmetini müedda kıldıktan sonra ciheti yevmiy-yesi on akça ola ve bir racülü emin ve mütedeyyin ve emanet ve diyaneti müteayyin fenni tebhirde mahir ve hizmetinde mehareti zahir kimesne buhuri olup adeti cariye üzre evkatı selâsede eczai şerife tilâvet ve eyyamı Cumuadda da devri şerif kıraat olunurken mahfilde ve esnayı vaz-u hasihatte kürsü üzre ve mihrab önünde mahâl mahâl buhur yaka ve ecza ve edavatı buhur içün evmi sekiz akça ve kendünün ücreti yevmiyesi ahi on akça ola ve iki nefer raculü emin sahibül rak ve mü'min ve mu'temen pâk camii şerifi zimüt • tekrimde vaz' olunan mesahifı vacibe-t tazimi görüp gözedüp evkatı hamsede bi tari-l minavebe - camide hazır ve masahifi mezbure-nazır olup isaeti edep ile mess edeni men' ve □z-u tebdile kastedeni red' ve def eyleyeler ve er birinin vazifeyi yevmiyesi sekizer akça .< ve bir niki nihad ve zahirus-sedat kütübü ¡ellefenin teatisine arif zübürü musannefenin kadirine vakıf rezaili hiyanetden hali ve

□haşini emanet ve takva ile mütehalli kimesne tizi kütüb olup camii şerifde vazblunan kütübü iyye-i hıfz-u hiraset ve müsahı celilcyi vikaye siyanette kemali mertebe say-u dikkat ve li kudret idüp rehnile istiara-i kütüb eden bine kitap vermede buhl-u zınnedden ve bilâ in kitab vermek ile kütübü mevkufei izaatten er eyleye ve vazife-i yevmiyyesi on beş akçe ve bir diyanet ve istikâmeti zahir ve fenni

□bette mahir kimesne kâtibi kütüb olup izi kütüb olan kimesnenin rihanı makbuzasını virdüğü kitapları ferden ferden tahrir ve def-idüp vazife-i yevmiyesi on akçe ola ve bir ■ ârdan-u niku nihad ve fenn-u san'atta üstad kimesne mücellit olup gerek camii şerifde ve _serek türbei lâtifede vaz’ olunan masahifi kerime ve kütübü ilmiyye-i iktiza ettikde meremmet ve lâzım gelirse ciltlerin tecdit ile hizmet eyleyüp vazife-i yevmiyyesi on akçe ola ve bir hizmeti malumeye kaim ve ikameti vazife-i lâzimeye mülâzim kimesne maniun • nukuş olup sabikuz -zikir olan mebanii hayrata hazır ve deru ve di-varlarına nazır olup şöyleki süfehai enam ve erazilu avamdan bir fert divarlara yahad veya nakşetmek kastede kâinen men kân bieyyi tarikin kân men' eğer ihticac olursa darp ile def

eyleye ve tesvit olunmuş mevazii mahk ve eserini bil külliye mahv eyleye ve vazifei yevmiyyesi altı akçe ola ve onbir nefer cabi ve mutemet olmağa sezavar ve cem-u tahsilde kukaddem ve kâr güzar kimesnenin dört neferi süvari mutemetler ve dört neferi dahi süvari cabiler ve biri dahi cabi-i müşahare olup vakfın riaya ve müste cirinde olan hukuku şer'iyyesin ahz-u istifa edüp ihmâl-u müsahale veya bir kimesneye meyl-u mahaba itmek ile vakfın bir akçe ve bir habbesin kimesne üzerinde koma-yalar ve iki neferi dahi piyade mutemetler olup hizmeti vakıfda tekâsul-ü tehavün etmeyüb iktiza ettikde merammatcılara ve su yolculara muavin olalar ve zikrolunan onbir nefer kimesnenin her birisi onar akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir kitabete kadir kimesne dahi müşahere cabisine kâtib olup vazifeyi yevmiyyesi on akça ola ve bir fenninde mahir ve hasene ve kuruşun ceyyidini redisinden teşhis ve temyize kadir kimesne sarraf ve mubsır olupnakir-u kıtmir ve kalil-u kesir mali vakfa kemali basiret ve dikkat ile hizmet eyleyüb vazifei yevmiyesi on akça olan ve bir sahibi rüşt ve kiyaset ve ehli sayu kifayet kimesne ve kili harç olup camii şerifin havaicu— levazımı ma'lumetül - is'timâli her ne ise vaktü ve zamaniyle bilâ imhalin ve ihmalin marifeti mütevelli ile narhı ruzi üzre Suku Sultanide her kimde bulunursa iştira ve hini iştirada akçesin eda eyleye ve kemâli istikamet ile hizmet eyleyüb mali vakfa gadr-u hiyanet eylemeye ve ücreti yevmiyyesi yirmi akçe ola ve bir kitabete kadir ve masarif ve ihracatı yazmakta mahir ehli kiyaset ve sahibi fıraset kimesne vekili harç yanınca kâtib olup her ne alunur ve nereye virilürse defter idüp hizmetinde tekâsül ve vekili harcın ahvaline vukufu ve ittilâda tecahül eylemeye ve ücreti yevmiyyesi on akça ola ve bir salih-u afif ve mü'mini nazif emanet ve diyanet ile meşhur ve cümle cihatı ma'mur kimesne anbarcı olup kendüye teslim olunan eşyayı hıfz-u hiraset itmede sa’y-u dikkat eyleyüb mevzunatı vezin ile ve madudatı add ile lâzım geldikçe sarf eyleye ve vazifeyi yevmiyyesi on akça ola ve bir emin-u müstakim ve hizmeti lâzimesine mukim kimesne kâtibi anbar olup anbara dahil ve harici bir cümletihim defter eyleye ve vazife-i yevmiyesi on akça ola ve üç nefer kârdanı hoş Nihad ve sınaatı tamir-u termimde üstad kimesneler meremmetciler olup termimi lâzım ola-

nı bilâ terahin velâ te’hir (geçiktirmeksizin) marifeti mütevelli ile termim-u tamir eyleyeler ve ücreti yevmiyeleri altışar akça ola ve bir kimesne dahi kâtibi meremmatıyan olup termime harc-u sarf olunan meblâğı hakkuadl üzre kâtib idüp hizmeti lâ’imesin edaya say-u dikkat eyleye ve vazifei yevmiyesi on akça ola ve dört nefer san'atlarında üstad ve emini lâikül - itimat ki-mesnelerin biri perdeci olup camii şerif ve türbe-i vacibüt - teşrifin kapılarına talip olunan perdeler tecdit veya termine muhtaç oldukda mahsulu evkaftan harcı görülüp tecdidu termim eyleye ve biri dahi kurşuncu olup ebniye-i mübeyyene-i mezbure ve evkafı meb - niyyei mezkurede kurşun ameli lâzım oldukta tevakkuf ve tesvif ve taksir-u tevkif itmeyüp tamir eyleye ve biri dahi camcı olup gerek cami ve mektep hane ve gerek türbe-i ve sebilhanenin camları termime muhtaç oldukça tehavun ve tekâsül ve tesamuh ve tesahül eylemeyüb tamir-u termimini tekmil ve tetmim eyleye ve biri dahi taşçı olup senki traşlığa müteallik olan yerler noksan pezir oldukça tekmil eyleye ve zikro-lunan dört nefer kimesnelerin her biri yevmi altışar akça vazifeye mutasarrıf olalar ve iki Sefer emin-u emanetleri zahir ve su yolculuğun-a mahir kimesneler su yolcuları olup imareti ma’mure-i mezkureye gelen su yollarını daima yoklayup islâha muhtaç olan yerlerini İslah etmekte kusur ve termimi lâzım gelen mahallerini termimde futur etmiyeler ve her birisi sekiz akça vazifeye mutasarrıf ola ve iki nefer ta'lim-u taal-lume kabil ve sala u islâha mail şakirtleri olup termimde anlara muavenet ve taallümü san'at üzere n:uvazabat eyleyeler ve ücreti yevmiyeleri ikişer akçe ola ve takdiri rabbani ve kazai asuma-ni muktezasınca her üstadın yeri vefat etmekle veya tebdil olunmağla mahlül olsa san'atında terakki edüp akranından faik ve üstad olmağa lâyık olan şakirtanın yerine geçüp bir ahar taallume kabil kimesne yevmi iki akça ile ol şakirt yerine geçe ve iki nefer istihdama kabil ve sezavar ve hizmeti lâzimesine kaim-u üstüvar kimesneler harem kapucuları olup adeti ma'-rufe-i mahude ve kaide-i mukarrerei malume üzre alâ tarikil münavebe harem kapuların bade edai salâtil işa' takfil edüp badehu vakti fecirde geri açup hizmeti muayyenelerini kema yenbaği "lâyıkı veçhile' eda ettikten sonra vazifc-i yevmiyyeleri sekizer akça ola ve iki nefer

mu'mini müteayyinis - salâh ve mütedeyyini mütebeyyinil - felâh hıfz-ı hirasette nazirleri nadir ve hizmeti lâzimelerine kema yenbaği kadir kimesneler çarşu kapıcıları olup minavebe tariki ile geleni ve gideni görüp gözedip çarşı kapılarını akşam kapayıp ve sabah namazında geri açıp ciddi tam ve say'y-u ma lâ kelâm edüp kat'an bir ferdin ve aslan bir şahsın kalil ve kesir ve çelil ve hakir nesnesi zayi olmamak babında gayette ihtiyat ve ikdam ve nihayette ihtirazu ihtimam edeler ve ücreti yevmiyeleri sekizer akça ola ve bir mcn'u defa kadir ve emanet ve diyaneti zahir kimesne kal'a kapucusu olup kafanın ebvabı sairesi açılıp ve kapandığı vakitte bunu dahi açup ve kapayup vaktinden evvel açıp ve kapamaktan ve bir tarik ile hıyanetten ihtiraz eyleye ve vazifei yevmiyyesi on akça ola ve altı nefer tendercst ve çabükdest kimesnelerin ikisi ferraşı suk' olup tarikai mahude üzre her gün çarşunun içini silüp süpürüp ve dört neferi dahi kenifler ferraşı olup bi tarikil münavebe her gün hizmeti mabudelerine müdavim ve emri tanzif-u ve tathirde kaim olup aslan taksir-u tekasül ve kat'an tehavün ve tesahül etmeyeler ve ücreti yevmiyeleri sekizer akça ola ve bir sahihten ve kavibeden kimesne mezbele-keş olup haremi kebirde ve suk'da cem' olan mezbele ve künaseyi kaldurup mutad olan mevazıa döke ve vazife-i yevmiyesi on akça ola ve dahi şöyle şart eyledi ki sabikuz zikir olan mektephane-i refiul - bünyan ve bediul -hitanda bir istikamet ve diyanet ile ma'ruf ve saiâh-u iffet ile mevsuf tecvid-u tertil ile kiraatı Kur'ana kadir ve ikra ve talimi sibyana muktedir kimesne muallim olup sibyanı müsliminc Kuran ve adab-u erkân ve farz-u sünnet ve hatt ve lügat talim eyleye ve ciheti yevmiyesi onbeş akça ola ve bir salâhu ifafı zahir ve hilâfet etmeğe kadir kimesne halife olup sibyanın derslerin iade ve terbiyet ve talimda sa'yi ziyade eyleye ve vazife-i yevmiyesi on akça ola ve bir salih ve müstakim ve hizmetine mukim kimesne kayyim olup her sabah mektep kapusun açup ve silip süpürüp pâk edüp badel asır kilitliye ve vazife-i yevmiyyesi altı akça ola ve her sene şehri ramazanda zikrolunan mektephanede tallü-mu Kur'anı azimüşşan iden sibyana ve hace halife ve kayyim olanlara birer kapama ve birer don ve gömlek ve birer takke ve birer kuşak ve birer mest-u papuç verilüp bu mecmuuna yirmi

beş bin akçe harç oluna ve eyyamı sayifde bahariyyei sıbyan içlin üçbin akçe verilüp kezalik eyyamı şitada dahi mektephanenin pencerelerine ınüşamma' ve kömür ve odun alınmağ içün üçbin akça harc-u sarf oluna ve dahi şöyle şart-u tayin ■ylediki zikrolunan türbe-i refiatür rütbe ve ubbe-i mcrcuvül kurbede bir salâh ve siyanet . mevsuf ve ifafu emanet ile ma'ruf memduhül-sâl ve makbulül - etvar kimesne türbedar olup veçhil ■ istimrar edai hizmette istikrar ede ve zifei yevmiyyesi on akça ola ve otuz nefer ıh-u ifaf ile mevsuf ve taad ve ibadet ile me'luf nesnelerin onbeş neferi gicelerde ve onbeş teri gündüzlerde türbe bekçileri olup hi cemil üzre daimen zikr'u teşbih ve tehlil ¡ir bu tertip ileki her fırkadan üç neferi tı subuhtan vakti mağribe değin ve fırka-i in üç nefer kimesne dahi vakti mağrihden supha değin ki her neferin beş günde bir

•ti devretmiş olur zikrolunan türbe-i refiada r olup teveccühü hatır ve safai batın ve ıi zahir ile hemvare-i vâkıfe-i kesiratül • ır içün talebi rahmet ve istid'ayı mağfiret ve riayeti edepde kemali mertebe ihtimam ıvülli ğiza ve taamdan ihtiyatı tamam eyle-r birinin ücreti yevmiyyesi üçer akça ola . ın nefer ehli Kur'anı mecit ve kemayen-rtil-u tecvit ile kıraati Kur'anı kerimde kımesneler her gün türbei şerifede cem'iyct ilâ veçhil muayyene veçhi mushafdan ratın ve tacİ tertili cemil üzre birer cüz'ü kadimi Rabbi Çelil okuyup esnayı tilâvet ■ni kıraatte kelâmı dünyevi itmeyeler ve ır dahi üç fırka olup her fırka otuz nefer : .ı-i ülâ bade salâtis - suph okuyup sevabını ı .. paki hazreti Habibi Ekrem Sallalallahu Aleyhi Vesselleme ihda edeler ve fırkai saniye bade salatiz zuhur okuyup sevabını ervahı cemii enbiyai mürselin salâvatullahi Aleyhini Ecmaine ithaf ideler ve fırkai salise bade salâtil-Asr okuyup sevabını ervahı Hülefai Raşidin ve şerefi sohbeti Rasuli Ekrem Sallallüha Aleyhi Vesellem ile mutenem olan eshabı güzin ve eimme-i din rızvanullahi taalâ aleyhim Ecmaine hibe _ecj_c|_{cr ve} her fırkadan bir takdime eslâhu evlâ ve tefvika elyak-u ahra olan kimesne reis olup iftitah ve ihtitamı kıraat ve duai mercuvvul icabeti ol eyleye ve bir kimesne dahi sunduki olup tefrik-u cem'i ecza hizmeti ana mufavvaz ola ve reis ile sundukinin ücreti yevmiyeleri beş

akça maada eczahanların üçer akça ola ve yirmi nefer abid-u zahid ve salih-u mütezehhid kimes-neler her gün vaktiz - Zuhada ol kubbei müte-addidüt - tizkâr türbe-i mağfiret midrarda cem olup vaz'ı maiyyet ve hey'atı cem'iyyet ile tes-bih-u tahmit ve tehlil-u tevhide meşgul olalar ve her birisi hülusu niyyet ve safayı taviyyet ile üçbin beşyüz kerre kelimei Tevhid diye ve bunların bir zahid ve efka ve erva' ve evlâları reis o-lup beş akça vazifeye mutasarrıf ola ve maada müsebbibinin vazifeleri üçer akça ola ve bir sadıkül - kelâm ve mu'temedül enam kimesne türbe-i şerifede noktacı olup bilâ özrü şer'i terki hizmet edenleri defter idüp aybaşında mütevelliye ilâm eyleye tâki hizmet ettikleri günlerin vazifesi verilmeyüp ve ücreti yevmmiy-yesi sekiz akça ola ve bir zarif ve naziften ve sebekruh ve hafifül - beden ki - mesne buhuri olup zikrolunan türbe-i saniyyetur rütbede hini tilâveti eczai şerifede ve leyaliği mübarekede buhur yakup on iki akçeye mutasarrıf ola altı akçesi harcı buhur altı akçesi vazife ola ve bir kimesne dahi türbei lâtifede vaz' olunan mesahifi kerimeye hafız olup vazifesi beş akça ola ve dört nefer hub nefes ve hoş avaz ve tecvid ve tertil ile kıraatte mümtaz kimesneler her gün türbe-i mezburede savtı' alâ ve hüsnü eda ile birisi salâvatı subuhtan sonra sure-i Yasin bedehu birisi salâvatı zuhurdan sonra süre-i Mülk ve birisi asırdan sonra suretün • Nebc' ve yine birisi akabi Yasini şerifde suretül - feth tilâvet eyleyüp kabulü tilâvet ve ruhu vâkifeye vusulü mağfiret ve rahmet içün dua edeler ve her birinin ciheti yevmiyeleri beşer akça ola ve on nefer kavi kadir ve kuvvet ve kudretleri zahir kimes-nelerin ikisi kayyimi türbe ve ikisi ferraşı türbe ve ikisi siracii Türbe ve ikisi ferraşı haremi Türbe ve ikisi dahi ferraşı kenif olup hizmeti lazimelerini kema yenbeği edada ihmâl ve müsa-hale etmiyeler ve her biri sekiz akça vazifeye mutasarrıf ola ve zikrolunan türbei cennet nazir cenbinde bina ve tesbil olunan sebil hanede dört nefer kimesne mutad üzre sebilci olup alâ tarikil münavebe (Nebetleşerek) ammei atşanı saky (bütün susuzlara su vermek) ve hizmeti muayyenelerin edada cidd-u sa’y eyleyüb her birine yevmi onar akça vazife verile ve şöyle şart eşledi İçki eyyamı sayifde üç ay müteva-liye sebil haneye kar verilmek içün yirmi hin akça sarf oluna ve dahi şöyle şart ve tayin

eyledilerki leyali-i Ramazanı şerifde camii şerifin üç adet kapılarında şerbet olmağ içün her sene üç bin vukiyye Atina Balı iştira olunup badet - Teravih cemaati müslimine İska oluna (içirile) bu tertip ile ki camii şerif kapılarından her bir kapıya şerbet içün gicede otuz üçer vukiyye asel (bal) verilüp ve her kapıya iki nefer kimesne şerbetçi tayin oluna ve Atina Balından gayri bal alınmayup her ne miktar baha ile olursa yine Atina balı iştira oluna ve zikrolunan altı nefer şerbetçilere altışar yüz akça ücret verile ve Ramazanı şerif eyyamı sayfe geldikte (yaza tesadüf ederse) sebilhaneye tayin olunan kar camii şerif kapılarında şerbete konula ve dahi şöyle şart eyledilerki cümle-i galle-i evkaf-dan kendülerin atikatından azatlılarından olan tevekkül nam hatun mademki hayattadır yevmi yirmi akça vazifeye mutasarrıf ola ve dahi şöyle şart eyledilerki her sene Ramazanı şerif ihtidasında Üsküdar da mesakin içün tayin olunan mahalde sakin olan miskinlere pirinç ve roğan ve odun alıverilüp bu mecmuuna on ikibin akça sarf oluna ve dahi bundan akdem Müfettişi evkafı Haremeyniş Şerifeyn olan Hüseyin imzasiyle mumza ve hatmiyle mahtum ve sıhhatu lüzum ile mahkume olup hicreti Nebeviyye aleyhi ekmelüt tahiyyenin binaltmış altı Cumadel ülâsı tarihi ile müverraha olan vak-fiyye-i ma'mulünbihaları natıka olduğu üzre tebdil-u tağyiri ve taklil ve teksiri merreten bade uhra ve kerreten bade ülâ yedi kerimelerinde olmağla ol dahi bu vakfiyye-i cedidelerine ilhak olunup mazmunu vakfiyeleri bi aynihi bu Mecel-le-i celileye nakl olunmak şart eyledikleri ecilden ol kitabı mer'i ve sakki muteberi şer'inin şurut ve kuyudu bi ibaretiha işbu mahalde zikr olundu sahibetüs saadat valide-i Sultan Damed Ismctuha (İsmeti iffeti daim olsun) tarafı karinüş - şereflerinden vakfı atizzikri ikrara vekil olup nehci şer'i üzre vekâleti sabite olan ağayı Babussaade Ali Ağa ibni Abdülmennan meclisi şer'i kavim ve mahfili dini müstakimde vakfı caiz - zikre lieclit • tescil veli itmamil ■ maşlaha mütevelli nasb ve tayin buyurdukları Mustafa Ağa ibni Haşan mahzarında bil vekâle ikrarı sahihi şer’i ve itirafı sarihi mer'i kılup müşarun ileyha Sultan Hazretleri etyabı mâl ve ahlâsı menalle-rinden beş bin ikiyüz kıt'a riyali kebir kuruş ifraz edüp vakf-u habs ve tesbil kılup şöyle şart eyledilerki meblâğı mevkufu mezbur mütevelli

mübaşereti ile her sâl onu onbir hesabı üzre istirbah ve istiğlâl olunup hasıl olan riphinden sarayı Sultanide oda-i kebirde sakin olan iç oğlanlarından onbeş nefer kimesne her gün Kur'anı azimüşşandan birer cüz'i şerif tilâvet edüp yevmi ikişer buçuk akçaya mutasarrıf plalar ve odaisagirde dahi onbeş nefer oğlan birer cüz'i şerif tilâvet edüp kezalik ikişer buçuk akçaya mutasarrıf olalar ve zikrolunan eczahan-ların üzerine bir noktacı tayin olunup yevmi iki akça dahi ana verile ve bade tilâvetil ecza' bir duacı tayin olunup iki akça dahi ana verile ve tevliyeti mezbureye ehil bir kimesne mütevelli olup yevmi yedi akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir kimesne dahi cabi olup yevmi üç akça vazifeye mutasarrıf ola elhaletü hazihi zikrolunan beşbin ikiyüz kuruş mali mevkufu tebdil ve tağyiri vakfıyetlerinde olmağla bir hesebiş şer'iş şerif alup halâ müceddeden bina ve imaret olunan camii şerifin masarifi lâzimesine harcu sarfedüp şöyle şartı tayin eyledilerki zikrolun-duğu üzre Sarayı Sultanide oda - ikcbir ve oda-i sağirde kiraat olunan eczai şerifenin vezaifı şartı evvel üzre evkafı camii şerifden mah be mah verilüp bu Mecelle-i şer’iyyede kariben ketb-u tahrir olunan şurutu vakfiye-i ulâdan vazifei tevliyet olan yevmi yedi akçadan maadası tağyir olunmaya ve her aybaşında hatmi mütevelli ile mahtum bir surra ile vezaifi merkume vakfiyye-i ma'mulun anhada zikrolunan cabi yediyle Babussaada Ağasına irsal ve ol dahi eshabına tevzi ve taksimde tekâsül ve ihmâl eylemeye ve kezalik sabikan Rumeli Kadı Askeri olup badehu mesnedi nişini sadrı Meşiyhati Islâmiyye olan Esseyyid Muhammedül • Emin ibni Sun'i efendinin imza ve hatmiyle muanven ve mahtum ve sıhhat ve (uzumu ile müseccel ve mahkum olup bin altmış sekiz muharremil haramı evahiri ile müverreha vakfiyelerinde zikrolunan evkafın dahi tebdil-u tağyiri ve taklil ve teksiri yedi şerifelerinde olmağla ol vakfiyye-i ma'mulunbihanın şurut ve kuyudu dahi bu mecelle-i şer'iyyeye sept olunmak şart eyledikleri ecilden kitabı vakfı mezkurun masarifti ve müsteğallatı ve müsebbelâtı ve ihracatı mingayri ziyadetin ve noksan bu mahalde tahrir-u beyan olundu baisetu hazel - kitap Valide-i Sultan-ı zaman Hazretleri kethüdaları ve tarafı bahirüş şereflerinden hususu atil beyana vekilleri olup bima hüve nehcis - subut şer'an vekâleti sabite olan Ali Ağa ibni Mustafa mec'lisi şer'i hatiri

lâzimüt tevkirde vakfı atil beyana lieclit - tescil vel muhakeme mütevelli nasb-u tayin olunan Mehmet Efendi ibni Hüseyin mahzarında bil vekâle ikrar ve i'tiraf idüp müvekkile-i muma-ileyha hazretlerinin vakfı atil zuhur ve suduruna eğin silki milkinde münselik olup vilâyeti ıdolu'da Bergama nam kasaba kurbünde ak nam mevzide vaki' mumaileyha hazret ne intima ile tahditten müstağni dahilen ve cen büyütü havi çiftlik ta'bir olunur milk ili ve içinde mevcut olan evanı (kaplar) ve ıtı malume ve memaliki ve mevaşi ve alâtı nde-i ve yine Tarhala kazasına tabi Soma kasabada vaki ledel ahali velciyran malu-hudut tek hamamı ve yine çiftliği mezbur i limden maan zeptoluna gelmiş ma'lumul milk mezreaları ve koruyu ve yine zikrolu--ma kazsabasında senede . . . vakfına .... ıııkataası olan yetmiş dokuz bab dekâkin bab kahvehanede olan milk binasını ve ■ ri üzre mebni olup Soma suyu ile dair eğirmen ve eşcarı müsmire ve gayri havi bir kıt'a bahçeyi cemii tevabi' dlıiki ve kâffe-i hukuk ve merafik ve müş-ile hasbeten lillâhil azim vakfı sahihi

l ile vakf-i habsedüp şöyle şart eylediki an çiftlik ve hamam ve dekâkin ve ve değirmen ve bahçe be her sene ecri berveçhi mutad' icar olunup ücretinden ye-i İstanbul'da Ayasofya-i Kebir Ca-ı finde bade salâtis- Suph otuz nefer ki-rnüctemian birer cüz'i şerif tilâvet edüp i yevmi ikişer akça vazifeye mutasarrıf dört nefer kimesne dahi biri duacı ve ktacı ve biri buhurcu ve biri hafızı ecza-i ş< olup her biri ikişer akça vazifeye muta-sat ’ ola ve mütevelli sekiz akça vazifeye mu-ta< rıf ola ve yine camii mezburde her gün bir kimesne bade salatis - Suph bir Yasini şerif ve bir kimesne dahi bade salâtiz - Zuhr bir fethi şerif tilâvet edüp yevmi ikişer akça vazifeye mutasarrıf ola ve zikrolunan eczai şerife camii mezburun hatip ve imam ve hafızlarına ve tevliyeti merku-me her kim Valide-i Sultan Kethüdası olursa ana meşruta ola deyu şart ve fariğan anişşevağil (takıntısız olarak) mütevelliye teslim eyledi halen şöyle şart-u tayin eyledilerki bu vakfiyye-i ma'mulun biha (geçerli olan vakfiye) vel mahkûmu bissıhhati vel lüzum beyne yedeyil - Hakim-il - Muvakki' alâha (yukarısı hakim tarafından geçerli olduğu imzalanan vakfiyye) de mezkur

olan şurut ve kuyudu mer'iyye ve mutebere olup vazife—i tevliyetten maadası ipka ve bu vakıf dahi evkafı camiyi şerife ilhak olunmağla şartı tevliyet dahi ilga olunup her kim camii şerife mütevelli olursa buna dahi ol kimesne mütevelli ola ve müruru eyyam ve kururu şuhur ve avam (günler aylar ve yılların geçmesiyle) zikrolunan eczai şe-rifenin evkafına futur ve müstegâllatına kusur tari ve arız olursa eczahananın (cüzhanların) ve Yasin fetih hanın vazifeleri evkafı camii şerifden verile ve ol aliyyetüz — zad semiyyetüz sıfat "Hafizehallahü taalâ an cemil - afati vel ahât” (yüksek ve yüce sıfatları haiz vâkıfe Allah onu bütün âfet ve sakatlıklardan muhafaza buyursun) Hazretlerinin emri şerifleri ile bina olunan sabikuz

- zikir Sultaniyye ve Seddül - Bahr (Çanakkale) ismiyle iştihar bulan kaleler dahilinde vaki iki adet camii şerif ve mektebi lâtifin vezaif—u mürettebatı ve mevacib ve ihracatı vesair merasim ve levazımı mesalihi içün bazı emlâk ve akarat ve ebniye ve musakkafatki silki milkinde dahil ve vakfı ve teshile kabil yerlerdir vakfeyledi tekab-bel allahü minha hascnatihel mebrure ve ceale fi i'lâi kelimetillâhi mesaiha meşkura" (Allah onun iyiliklerini kabul ve Allahın kelimesini yüceltmekteki gayretlerini meşkur kılsın) ol emlâk ve akarat bunlardır ki zikrolunur evvelâ Kal'ayi Sultaniyye dahilinde müşarunileyhanın izn-u marifetiyle bina olunan bir çifte hamam ve kal'ayi Mer-küme de bina olunan dekâkin ve Karye-i Esnelo ve gayriden üçbinsekizyüz kırk sekiz akçe yazısı olan nısıf timarin mahsulü ve mahsulu ihtisabı baç ve pazar ve fırnı habbaz ve Bigadiç Kazasına tabi Akdere nam Karyede Köse ♦İsmail çiftliği dinmekle ma'ruf olan çiftliğin mahsulu ve saniyen Seddül Bahr Kafasında bina olunan hamam ve zikrolunan kafada vaki olan dekâkin ki her

biri mevziinde ma'lum ve mümtaz ve hududu ve hukuku beyinül-imtiyaz olmağın ta'rif ve tahdide gayri muhtaç ve temhidi tavsife adimül — ihtiyaçlardır bi cemiit - tevabi' vel levahik ve cümletil-merafıki vettaraik (hudutları gayet belirli olduğu için tahdide ihtiyaç göstermiyen bütün mevkufatını ekleri ve ona tabi olan yol ve merafikiyle vakfeylemiştir) ve şöyle şart-u tayin eyledilerki Mahmiyye—i Kostantiniyye'de bina olunan camii şerifin evkafına her kim mütevelli olursa kafalar evkafına dahi ol mütevelli olup ve lâkin zikrolunan kafalarda vaki olan hadematı lâzime-i evkafı görmek içün bir müstakim-u

mütedeyyin ve kal'alardan birinde mütevattın (oturan) kimesne yevmi yirmi akça vazife ile mütevelli kaim makamı olup her sene Mahmiy-ye—i İstanbul'a gelen ve kafalarda vaki olan evkafın muhasebesini camii şerif mütevellisine beyan edüp mütevelli—i vakfın imza ve hatmini müştemil yedine muhasebe temessükü ala ve bir kimesne dahi kâtib olup kafalarda vaki olan evkafın iradu masrafını hakk-u adi üzre yazup yevmi sekiz akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir kimesne dahi cabi olup yevmi altı akça vazifeye mutasarrıf ola ve Kafayi Sultaniyyede bina olunan camii şerifde bir Ziver'i zühd—ü salâh ile araste ve hilye—i vera' ve felâh ile piraste va'zu tezkire- kadir -ve pend-u nasihatte mahir kimesne vaiz ve müzekkir olup yevmi yirmi akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir kimesne dahi mu-arrif olup bade' edail - hidme altı akça vazifeye mutasarrıf ola ve dörtnefer kimesneler dahi devirhanlar olup üçer akça vazifeye mutasarrıf olalar ve içlerinden birisi ser mahfel olup bir akça vazifeye mutasarrıf ola ve iki nefer ki-mesnelerin birisi ruh-u paki Hazreti Seyyidil - Enam Aleyhisselâvatu vesselâm içün ve birisi dahi devamı ömrü Devleti Padişahi İslâm içün her gün camii şerifi mezkurde savtı alâ ile tilâveti sure-i Yasini şerif idüp her biri dört akça vazifeye mutasarrıf olalar ve bir hizmetine kaim kimesne camii mezburde kayyim olup altı akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir sa lâh-u diyanet ile me'luf ve ilm-u hilm ile ma'ruf kimesne muallimi mektep olup yevmi onbeş akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir zür-mend-u tuvana ve sa'y—u kuşişde bi perva kimesne sakkayı vuzu' ve ferraşı kenif olup yevmi on akça vazifeye mutassarrıf ola ve kezalik kafa-i Seddül Bahir'de bina olunan cami şerifde dahi bir ehlihâl ve sahib-i kemâl kimesne vaiz olup yevmi yirmi akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir kimesne muarrif olup altı akça vazifeye mutasarrıf ola ve dört nefer kimesneler dahi devirhanlar olup her biri dört akça vazifeye mutasarrıf ola ve içlerinden biri sermanfil olup bir akça vazifeye mutasarrıf ola ve ikinefer kimesnelerin dahi Dirisi ruh-u revanı Hazreti Risalet Penah Aleyhi Salâvatullah içün ve birisi devamı ömrü Devleti Padişah—ı dini penah içün her gün camii şerifde sure-i Yasini Kerimi tilâvet edüp her biri dört akça vazifeye mutasarrıf ola ve bir mü'mini muttaki ve mü'temeni naki kimesne dahi muallimi mektep olup yevmi onbeş akça

vazifeye mutasarrıf ola ve bir kimesne dahi sakka' —i vuzu'u ve ferraşi kenif olup yevmi on akça vazifeye mutasarrıf ola ve camiayni mezkurey-nin (adı geçen her iki camiin) her birine kifayet miktarı şem'i asel ve şem'i rugan ve ruganı zeyt ve kanadili ve haşir vesair mühimmatı lâzimesi verile ve Leyali-i mubarekede hususan Ramazanı şerifde minarelerde olan kanadil için kifayet miktarı ruganı zeyt verile ve şöyle şart eylediler ki zikrolunan kafalarda olan evkaf-u müseb-belâtın mahsulâtı şurutu mezkure-i mesturenin muraatı içün bitamamiha harc-u sarf olunauktm sonra masarifi lâzime—i saire her ne ise İstanbul' da olan camii şerifin evkafından tekmil olunup bi emrillâhi taalâ bir veçhile camiiayni mezku-reynin (Her iki caminin) vezaifi muayyenesine kusur ve masarifi mübeyyenesine futur tari ve arız olmaya ve ol aliyyetüş - şan mekrumet ünvan "Sanehallahü Taalâ an nevaibil zeman" (Allah onu zamanın felâketlerinden korusun) hazretlerinin cereyanı cüybarı avatıfı aliyye ve feyezanı çeşme sarı merahimi seniyyeleri amme —I âlem ve kâffe—i beni adem hakkında nilü revan ve seyli devan ki daimen cari ve sari olup hemvare bezli sadakati saniyye ile sükkânı Hara-meyniş - Şerifeyni ta'zim ve isali silâti hibeti ile kuttanı beledeyni lâtifeyni "her iki memlekette ikâmet eden" tekrimi adeti kavimei kadime ve hıslâtı kerime-i müdimeleri olduğuna binaen ayeti kerime-i (VE LİLLAHİ ALEN-NASİ HICCÜL - BEYTİ MENİS - TETAA İLEYHİ SEBİLA) maali - Hacca gitmeye gücü yetenlere hac farzdır- ve hadisi şerifi (İNNAL-LAHE KETEBE ALEYKÜMUL - HACCE FE-HACCU) meali - Allah sîzlere haccı farz kılmıştır siz haccediniz — muktezası üzre tariki diyanete salik ve nisabı hacca malik olan fırka-l müslimin ve zümre-i muvahhidine haccı Bey-tullâhil — haram ve ziyareti Ravza-i Mutah-hare-i Seyyidül - Enam aleyhi efdalüs salâti vesselâm umde-i daimi hamsei Islâmiyyeden olmağla ferizai lâzimeyi edaya ikamet ve iddi-harı mesubatı ahiret içün tahammülü ataşı saha-ri ve gifar ve huffetül Cenneti bil mekârihi (Cennet kötülüklerle donatılmış yani nefsin arzu etmediği şeylerle) mezmuniyle irtikâbı mazar ve ahun mahzı ganimet ve ayni saadet bilüp canibi

Şam—ı Cennet meşamdan azimi tavafı Beyti Meliki Allâm olan efvacı hüccac ol berari—i pür tef-u ve tabiki kılleti abından ve manendi deşti Kerbelâ kılleti ab—u şiddeti keremiyyet heva ile darbül mesel saharinin hiddeti iltihabından menazili ve merahilde bi nihaye suubet ve hadden olan ziyade meşakkat çekmeleriyle ol taife-i aliyyeden bu dacret-u ittirabı izale etmek içün enharı merhametlerin isale edüp mizahı zebanı hikmet beyan Nebiyyi Ahiriz zaman aleyhi salâvatullahir rahmandan cereyan eden (MEN SEKA MU'MİNEN ALA ZAMAİN SAKA-HULLAHU MİNER - RAHİKİL - MAHTUMİ YEVMEL — KIYAME) — Maali kimki susuz bir müslümanı suya kandırırsa Allah kıyamet gününde onu kevser ırmağından sular — maul havati kelimati kütsiyye misdakinca ruhu pür futuh-lan gariki zülâli rahmeti rahman ve menba—ı fuyuzatı ilâhiyye olan lisanı bediul-beyan ha-bibür — Rahman aleyhi salâvatullahil Melikil Mennandan rizan olan (MEN BERREDE KE-BİDEN ATŞANETEN SAKAHULLAHU VE

RVAHU MİN ŞERABİL CENNE) - maali ımki, susuz olan bir ciğeri ferahlandırırsa rmAllah Cennet Şarabıyla sular - reşehatı ■ ı zülâli füyüzatı ünsiyye müeddasınca bu sini revanı kutsi lisanları kataratı emtarı gufran ser sebzü reyyan olmağ içün canibi vakfı riflerinden yedibin sekizyüz adet teammül ezn ve kâmilül iyar riyali kuruş tayin eyleyüp uhu masarifi bu yüzden tebyin eyledilerki

berdaranı sarayı Atik Sultaniden bir Racülü mini mütedeyyin ve emanet ve diyaneti mütedeyyin kimesne sakka başı tayin olunup meblâğı mezburun — nad' mütevellii vakıf tarafından yedine defu teslim oluna ol dahi zikrolunan meblağdan üçyüz adet kuruşu kendü mühimmatı lâzime ve havaici zaruriyyesine sarf etmek içün ifraz vesaitinden mümtaz kılup maada yedi binbeşyüz kuruşu hıfz eyleye ol vakte değinki adeti kadimei mahude ve kaidei kavime-i mahmude üzre her re'si senede Darussaadetil — Aliyye tarafından ihraç ve hezar izzet—u ittihaç ile canibi Şam'a irsâl olunan surca—i şerife ile nehdat ve tariki saadet—i refiki hacca azimet eyleyüp bi iradetillahi taalâ diyari Şam'a vasıl ve kavafili hüccac ol memlekete nazil olduklarında

sair yoldaşlariyle diyari Şam'da sakkabaşı olan kimesnelere zihab ve iyabda mahalli nüzul ve ikamet olmağ içün iştira ve vakf ve lâzım oldukça ta mir-u termimini canibi vakıfdan tayin eyledikleri Sancaktar Muslu Sarayı denmekle ma'ruf olan Sarayı Refuül bünyanki mahallinde kemali iştiharından hududu erbaası müstağni anil beyandır ol Saraya nüzül eyleyüp atşanı hüccacı müslimin-den suya muhtaç olanlar sikaye olunmağ içün zikrolunan yedibinbeşyüz kuruş ile altmış beş re's deve isticar eyleyüp beş re'sine sakkaların çadırı ve levazımı ve altmış re'sine dahi menazili merahilde mai safi tahmil olunup zihap ve iyapda hücacın muhtaç olan ¡taşı İska ve lehebi fuadları mai barit ile itfa oluna tâki bu hayratı ebediyyül istimrar dünya ve ukbada itfai narı gazabı Kahha-reyleye bimennihi ve keremihi ve ol Hazreti ulya menkibet ve Banuyu valâ menzilet a'ni Vâkife—i mesubatı hayru ihsan ve baniyye-i mebani-i hayratı hisan lâzalet muvaffakaten litevfiri mecamiit - taad ve ma berihat müeyye-deten fı teksiri cevamiil ¡badat şöyle şart ve tayin eylediki Mekke-i Müşerrefe-i Mükerreme ye tıybe i tayyibe-i mufahhamede ukuf ve kıyam eden Ağayanı valâ makam ve Haremi muhteremi mükerremde saadeti hizmeti firaşet ile müşerref olan huddamı zevil ihtiramdan kırk nefer kıraati Kur'anı Azimüşşana kadir kimesneler enamhan-lar olup her gün bade salâtis Sup' haremi muhte-teremede cemiyyet ve sure-i enamı ceziletül-inâmı veçhi mushafı kerimden kemâli huşu ve tazimle tilâvet ve ediyye-i mesurelerin yerli yerinde kıraat edüp esnai tilâveti sure-i ve kıraati ediyye-i me'sure de terki kelâm etmekte ihtimam ve sa'yı malâ kelâm eyleyeler ve cümle-i şurut ve adab ile kıraati surc-i kerime-i Enam-ı hüsnü ihtitam buldukta Cenabı mebde-i feyyaz ve vahhabı bi ilel-u ağrazdan Hazreti Padişahı İslam edamallahu ömrehü ve Devletehü ilâ yev-mil — Kıyame Cenabının imtidad—ı ömrü Devlet ve bakayı izzü saltanatları içün istianet ve istida ve kabuli recaları içün süre-i Fatihayı hatime—i dua eyleyeler ve her birisi senede beş adet hase-neye mutasarrıf ola ve zikrolunan kırk nefer ki-mesneden birisi Sunduki ve birisi muarrif olup her biri ikişer haseneye mutasarrıf ola ve dahi şöyle şart eylediler re'si hataya olan hubbu dün-

yadan kalbi safa nümasını tahliye ve şevariki en-varı kutsiyye ve bevariki esrarı ünsiyye ile tahliye eyleyüp vatanımdan bilkülli ye muhacceret ve Kâbe—i Muazzamada ihtiyarı saadeti müca-veret iden eshabı fevz-u felâh ve erbabı salah-u necahtan doksan nefer tecvidü tertile kâdir ve kıraati Kur'ana miiktedir kimesneler eczahanlar olup her gün haremi şerifde vaz-ı maiyyet ve hey'atı cemiyyet ile veçhi mushafı şerifden birer cüz' Kur'anı kerim tilâvet eyleyeler lâkin bunlar üç fırka olup her fırka otuz nefer ola bir fırka salâtı subuhdan sonra okuyup sevabını Hazreti Seyyidi kâinat ve mefhari mevcudat şefıul — müznibin ve Rasulu Rabil — Alemin Hazretlerinin ruhu mukaddes ve muallâsına ve ithaf-u ihda eyleyeler ve bir fırka dahi sa-lâtı zuhurdan sonra okuyup sevabını cihari Yarı Güzin Rızvanullahi Aleyhim Ecmain ervahı tayyibelerine hediye eyleyeler ve bir fırka dahi salâtı asırdan sonra okuyup sevabını hazreti Vâkıfe—i aliyyetüş şan amimetül — İhsan "Eb-kahallahü taalâ ilâ yevmil haşri vel mizan" (Allah onu kıyamet ve haşır ve mizan gününe kadar baki eylesin) Cenabının ruhu pür futuhu-na hibe eyleyeler her fırkadan takdime elyak ve tefvika ehakk iki nefer kimesnelerin biri muarrif olup ve biri sunduki olup iptida-i tilâveti dua' ve tefriki ve cem'i ecza anlara mufavvaz ola ve zikrolunan ecza hanların her birisi senede beşer hasene ve reisleri yedişer haseneye mutasarrıf ola ikişeri sunduki ve muarriflik içün ve beşeri kıraat içün ola ve dahi şöyle şart eyledilerki her kim Mekke—i Mekerreme ve Kâbe-i Muzzamada Şeyhül Harem olursa zikrolunan eczahanan ve enam-hanana nazır olup ciheti nezaret senede on dört haseneye mutasarrıf ola ve kezalik Medine' -i münevvere damet bil-envari müsevverede envarı fiiyuzatı İlâhiyye ile mahfufe (donatılmış) ve kemali kutsu nezahet ile mevsufeolan türbe-Mutahhare—i Hazret—i Resul—i Ekrem Sallalallahü Aleyhi Vessellemde hidmeti firaşet ve saadeti mücaveret ile müşerref ve mutenem olan ibadi mükerreminden kırk nefer kıraati Kur'anı azimüş şana kadir kimesneler her gün bade salâtis Suph Haremi Ravza-i mutahhare-de Cem'iyet ve veçhi mushafı kerimden Sure-i

Anam-ı müstevcibil — inamı tilâvet ve ediyye' -i me'surelerin kıraat eyleyüb izdiyadı omru Devlet—i Padişah-ı islâam içün dua ve dualarının dergahı hakka makbuliyyetin reca eyleyeler ve zikrolunan kırk neferden iki nefer kimes-nenin dahi biri muarrif ve biri sunduki olup senede yedişer haseneye ve maa da en'am hanlar beşerhaseneye mutasarrıf olalar ve Medine-i Münevverede saadet-i mücaveret ile müşerref olan eshabı iman-u ikan ve erbabı ilm-u irfandan doksan nefer abid-u zahit ve mürettil ve mücevvit kimesneler her gün haremi ravza—i muhteremde cem'iyyet ve veçhi maiyyet ile Kur'anı azimüşşandan birer cüz'ü kerim tilâvet eyleyeler ve bunlar dahi üç fırka olup her fırka otuz nefer ola fırka-i ülâ Bade salâtis Suph okuyup sevabını ruhu pak-i Hazreti Seyyidil-Embiya Aleyhi Salâvatullahi ve Selâmuhiye ihda eyleyeler ve fırka—i saniye bade salâtiz— Zuhr okuyup sevabını ervahı tayyibe-i Cihar-i yarı güzin rızvanullahi aleyhim ecmaine hediye eyleyeler ve fırka-i salise badel — Asr okuyup sevabını ruhu sahibetül — evkafa ithaf eyleyer ve zikrolunan üç fırkanın her bir fırkasından iki nefer kimesnenin biri muarrif biri sunduki olup senede yedişer haseneye ve maa da eczahanlar beşer hasene mutasarrıf olalar ve Ravza—i Mu-tahhare-i Nebeviyye Alâsakiniha efdalüt-tahiy-yede her kim Şeyhül - Harem olursa zikrolunan Enamhanlar ve Eczahanlara nazır olup ciheti nezaret senede on dört haseneye mutasarrıf ola ve dahi şöyle şart eyledilerki Camii Şerifi pür envarda vaz'olunan kanadili bişumar ile Tür-be-i lâtifede ve iki adet minarelerde vesait tali ki kanadil olan mahallerden yanmak içün her sene üçbin vukiyye ruganı zeyt sarf oluna ve Leyaliği mubareke ve Leyaliğ-i Ramazanda minare kanadilini ikad içün istihdam olunan kimesnelere senede dört bin akçe ücret verile ve zikrolunan kanadile miktarı kifaye zencir ve kaz-yağı iştira oluna ve camii şerifin mihrab-ı pür nurunun iki tarafında her gece evkatı selâsede yanacak pak-u saf ve akbal mumu içün senede yirmibeş bin akça sarf oluna ve şem'i gerana mu-tad üzre ücret verilüp bi hasebi! iktiza bir mahalle cabi gönderildikte haccirah verile ve lâzım oldukça meremmeteilere ücret ve taamiyye verilüp

camii şerif içün alınan eşyanın dahi hammaliyesi canibi vakıfdan verile ve evkafı saireden arsa—i sırfe ve haliye iken mütevellileri marifetiyle esbabından iştira olunup Camii Şerif Evkafına zam-m—u ilhak olunan arazı içün senede onbeşbin akça mukataa verile ve ol Camii Cennet Nazir Türbe—i rahmet masir ile mektephane-i adimül adilde bast olunan hasir-u seccade ve kalılar ki her biri niçe müddette bir kerre alınur ve vakti hacette münasip bahaya alâkadril kifaye alına ve pak—u razif tutulup ahsen—i minval ile istimâl oluna mademki hasıl-ı evkafı mezkure vafi ve gaile—i müsebbelâtı mezbure kâfi ola bu taksime mer'i ve bu tevzi' mahmi ola ve inayeti bi-gayeti Rabbaniyye ve eltafı bi nihayet-i Supha-niyye muktezansınca vezaifi meşruhai mezkure ve ihracatı meşrua—i mezbureden hasıl evkafı mesture ziyade kalursa Vâkife-i mumaileyha-Etalallahu ömreha ve Devleteha (Allah onun ömür ve devletini uzatsın) Hazretlerinin mademki ruh—u paki münevveri bedeni pak-i mutahheri-ne mütealliktir kendisi mutasarrıf ola ve bi irade-tillâhi taala hükmi İlâhi nazil ve saday-ı(İRCİİ İLA RABBİKİ RAZIYETEN MERZİYYE)

maali sen Rabbına, kendinden razi sende ondan razi olarak dön" güşü canibine vasıl olup i'layı ğurefi pür şerefi huld berini macca' ve menamı ve ephayı kusuru bi kusur Darusselâmda(Fİ MAKA-Dİ SITKİN İNDE MELİKİN MUKTEDİR)neşi-mengahını makarr-u makam ittikde yedi mütevellide gaeyt muhafaza ile hıfz olunup vakti hacette hüstü mülâhaza ile rekabeye sarf oluna varidatı hak ve meşiyyeti fail—i mutlâk ile hasıl-ı evkafı mübeyyene vezaif ve masarifi muayyenesine vefa etmez ise hasıl-ı evkafı vefa ettüğüne göre re’yi saib ve fikri münasip ile mütevelli meva-cib—u vezaif ve ihracat ve mesarife kısmeti adile ve adaleti kâmile ile tatbik-u tevfik eyleye ve dahi miraran zikri mürur ve müruru zimni sutur-da sudur bulan envai emlâki mevkufe ve esnafı evkafı mevsufenin iradatu mahsulâtı ve ihracat-ı masrufatı her sene nazırı vakfolan ağayı darüssad-de marifetiyle dikkati tam ve ihtimamı tamam ile görüle ve dahi mütevelli olan kimesne ebniyye—i evkafı mezbureden islâha muhtaç ve termime zahirül ihtiyaç olan mevazii te'hir etmeyüp ter-mim ve münhedim olan mahallin tecdidini mah

sulü vakf ile tetmim ittüre ve daimen sa'yu beliğ ve cehti bi diriğ eyleyeki inşallahü taalâ cümle—i evkafı mezbure cemii ezmanda ma’mur ve naks ve kusurdan dur ola ve eğer eliyazü billâh bir muktezai kazai ilâh bil külliye münhedim ve evzaı asliyyesi bi cümletiha münadim olup zevaidi evkafı mezbureden nesne dahi bulunmasa mahsulâtı evkafı mezkure birummetiha rekabeye tutulup tahsili gallât ve zaptı mahsulâtta muhtacı ileyhim olan mütevelli ve kâtip ve cabilerden gayri masarufu ve vazaife kat'an nesne verilmeye ve her ne hasıl olursa ve kaç yılda tamam olursa olsun hasıl olan cem' ve zap olunup vaz'ı evvel üzre mebanii münhedime tecdit ve evzaı münadi-me teşyid-u temhid oluna ve neuzu billâhhi min gazabil cebbar (Cebbar olan Allahın gazabından kendisine sığınırız) eğer inhidamı bir veçhile olsaki tecdidi muhal ve iadesi gayri münkinil hâl ola olvakitte gallâtı evkafı mezbure bi cümletiha ve mahsulâtı emlâki mevkufe birrummetiha mutlâk fukurai müslimin ve mesakin—i mü' minine sarf oluna ve ba'de zalike ol Hadicetüz— zaman ve Meryemül Asrı vel evan ceâllallahü taalâ omreha tavilen ve zikrehac emilen hazretleri evkafı mufassala-i mezkurei vucuhu meşru-ha-i mezbure üzere vakf-ı sahih—i şerfi ve habsı sarihi mer'i eyleyüp fariğaten anişşevağilil-ma-nia ve camiaten bişşeraitin nafia mecmu—u emvalinden ifraz ve mütevelli-i müşarünileyh cenabına teslim etmekle mümtaz ve cümle—i şurut erkânını ta'yin ve sair vucuhu levazımül— beyanını tebyin eyleyüp mütevelli-i mumaileyh dahi sair mutasarrıfanıevkaf ve mütevelliyani eslâf gibi tasarrufu tam ve riayeti kavanin—u şurut—u kuyudda sarfi ihtimam eyledi deyu tekmili şurut ve tetmini kuyud ettikde mütevelli—i salifuz zikr vekili muamileyhi ikrarı meşruhunda vicahen ve şifahen tasdik ve tahkik eylemeğin emri ikrar bit vakfı ve teslim minvali meşru üzre ikmal—u tetmim olunduktan sonra mezheb ve milletde muk-tedaları ve mesleki Şeri'atte pişer-u pişuvaları olan akdemi eimmetüd - Din ve üstadı ecille-tül-müctehidinsiracül - ümme tacül -ei mmie ünvanı divanis sedat Sultan-ı serurül ietihad elle-zi lehu fı teşyidil usulü ve temhidil furu' yedi beyza ve kademi sabit elimamül çelil Ebu Hanife-tu Nu'man bin Sabit Radiyallahü anhü ve ansairil

müc'tehidin ve evlâ lehu ve lehüm evlâ makamun fi a'lâ il'yin kıtında ademi (uzumu vakfı ma lum ve meşhur ve kütübü fetavada alâ veçhit - tavsil mezbur ve mezkur ve murur duhur ve kururu şu-hur ile evkafa naks-u futur gelmek hud ukul—u selime eshabına gayri mestur olmağın inne aza-mes-sadakati ecran entesaddaka ve ente sahihun maali Sadakanın sevap yönünden en büyüğü sağlığında yaptığın hayırdır" fahvası saf'ha-i kalbi pürnurlarında mestur oldukta ruknul-atabetül aliyyetüs Sultaniyye mukarrebül hazaritis seniy-yetil-hakaniyye beyti kasidetil mecdu vel-ula ün vanı safhatiş-şerefi vessena bil fiil Ağayı Darüs-saade olan Mehmet Ağa ibni Abdurrahman hassa-hullâhu bi mezidil ihsan Cenabını tescil içün rucua vekil ve hazreti imamı Azam kavlini delil eğlemeğin müşarünileyhi vekilü celilül kadr zadal-lahu kadrehu ve şeraha sadrehu bade subutu ve-kâletihi anil hazretil aliyyetil vakifeti bima hüve tariki subutuha şer'an ve gıbbe tahakkuku niyya-betihi anha bima hin* sebili zahakkuki ha sem'an evkafı salifetül evsafa bi tarikil istikameti mütevelli ve kemali iffetu istikamet ile mütehalli olan zül-kadrir—refı' veşşe'nil meni' basiti envail hayrat muammirül evkaf-ı vel imarat Haşan Efendi ibni Mehmet ile bade vuzuhi tevliyetihi aleyha bi hasebiş-şer'iş şerifil—enver ve alâ ma taktezihid dinil hanifil-ezher mesnedi şer'iatı garraya müstenit ve hükümeti milleti semhada müstebit olan essadrul - celilül - kadri veşşan vel fadılül—müşaru ileyhi bil benan najıruş-Şeri'atH Garra' hadil mahaccetil-beyza gâ-dil-Gudati fi memleketir Rum atahullahu sup-hanehu ma yetlubu ve yerum hazretlerinin huzuru şeriflerindeki bu vafiyye-i şer'iyyetül-me-baninin mebadisinde tevkii vekii vaki' ve hatt-u hatmi ile hükmü münifi lâmi'dir mürafaa eyle-yüb mumaileyh ağayı alişan ve vekili salifül beyan inanı kelâmını semti rucua atf ve zimamı meramını savb-ı istirda da sarf idüp mütevelli-ü mezkur muvacehesinde bil vekâle bu veçh üzere takriri kelâm ve bu nehci bedi' üzre tabir anil-merâm itdiki imamı A'zam ve humamı Ekrem Radiyallahu Anhu Hazretlerinin Re'i münir ve mezhebi hatırleri üzre vakıf mücerret vakaftü demekle vakfa luzum arız olmadığı malum ve milki kadimine ircaa kudreti gayri mektum olup

ve ciheti mebardan birer cihet içün vakfolu-nan arsa üzere mebni olan şey’in ciheti uhraya vakfının bazı maşaihi kiramın mezhepleri üzre sıhhati olmadığından maada vâkıf galle-i vakfı küllen ya bazan kendü nefsine şart etmek imamı Muhammed Hazretleri kıtında batıl ve hilyei sıhhatten atıl olduğu hüccetten akarı merkumun ve zikrolunan arazii mevkufe üzerine mebniyye olan evkafın vakfiyetinden rucu' ve müvekki-le-i mumaileyhanın silki milkine ithale şuru' eyledim mütevelli kasriyet ve bana teslim-u reddetmesi matlubumdur sual olunsun dedikte gıbbel istintak mütevellii reşit esas mümteniul— indirası vakfı teşyid içün müstevcibi sevab olan cevab sevap ile cevab verup didiki vakfı akar eğer-çe imamı müşarünileyh kıtında gayrilâzım ve vâkıf menafıi vakfı küllen ya bazan kendü nefsine şart etmek batıl olduğuna imamı Muhammed Hazretleri cazim olduğu beyyin ve aşikârdur lâkin tilmizi evvel Ebu Yusuf Yakub Bin İbrahim el — imamussani mezhebi şerifleri üzre vâkıf mücerret vakaftü (vakfettim) dimekle vakfı sahih ve lâzım olup ve ciheti mebardan bir cihet içün mevkufe arsa üzerinde olan binanın ciheti uhraya vakfının sıhhatinde dahi eğerçi bazı meşayihi kiramın ihtilâfı vardır lâkin bazı ahar sıhhatine zahib olduğu mukarrer olmağın rucua sebil mesdud ve udule tarik mefkud-dur ve bunların kavli müfta bih ve müfta bih idüğü ulâma—i alâma malum ve gayri müşte-behdur deyu reddu teslimden imtina idüp bu kitabı müstetabı eseri kalemi müşkin rakamlarıyla teşrif eden hakim (ELLEZİ LAYEHAFU FİLLAHİ LEVMETE LAİM) maali "Allah yolunda levmedenlerin levminden korkmayan hakim" hazretlerinden vakfı mezkur ile zımnında münderice olan şurut ve kuyudun sıhhat ve lüzumuna hüküm talep edicek hakimi hasim-i müte-rafeun ileyh ecrallahul-Hakka beyne yedeyh dahi tarafeynin kelâmında tefekkür ve canibey-nin meramında teemmül eyledikten sonra canibi sıhhati vakfı tercih ve ihtiyar ve tarafı hayrı takdim ve işar idüp vekili vala cenab tubalehu ve hüsnemeab muvacehesinde müvekkilei celiletül measir abkahallahül—Melikül—Kadir Cenabından sadır olan sabikuz zikir akarın ve zikrolunan arazi-i mevkufe üzerine mebniyye olan ebniyye-

nin ve zımnında münderice olan şurut—u kuyu-dun imamı Ebu Yusuf mezhebi hatırları üzere sıhhat ve lüzumuna hükmeyledi hükmen sahihan makrunen bil ihkâmi ve gazaen sarihan makbu len ledel hükkâmi muvafıkan limenahiciş şer’ ve mutabıkan likavaninil—asi vel—ferh alimen bil hilafı fi emril-evkafı el vakı-u beynel eimmeti ve eşraf vel meşayihi vel eslâf bes bu evkaf-ı mufassala—i mezhure vucuhu mukarrere-i mes.-fure üzre mahkumün bih olmağla müçmaun aleyh olup ma'mulun bih ve muavvelün aleyh olduğu feiza kanel-emru kezalik min bad' nakz—u nakizi muhal ve tağyir—u tebdili mümteniul-ihtimal olup ahadi nasdan bir ahade usul ve fusulünün iptaline kudret ve efradı afcrideden bir fert şerait ve zavabıtının ihlâline ruhsat kalmamağın hakkı suphanehu ve taalâ-nın Uluhiyet ve rububiyyetine ve Melâike—i mukarrebinin ubudiyetine ve cemii kütübü mün-zilenin hakkiyetine ve zümre-i rüşt eshabı hidayete ve meçi—i yevmi kıyamete iman ve ikan ve itikadu izanı olan kâinen menkân fi eyyi zemanın ve min eyyi mekân gerek şah ve gerek vezir gerek sağîr ve gerek kebir bu evkafı mü-seccelenin tevfiye ve tcvfir ve mahbusatı mu-fassalenin tenmiye ve tesmirine sa’y-u cemil ve ciddi cezil eyleyenin dünyada metalib—u meari-bi hasıl olup ahirette ebhay-ı meratibe vasıl ola ve her kimki usulüne kasd-ı iptâl veya şurutuna niyyeti ihlâl ide dünyada hali harap ve meali itab ve ukbada müstehikki azab ve müste'hili ikab ola (FEMEN BEDDELEHU BADE’MA SE-MİAHU FEİNNEMA İSMUHU ALELEZİNE YU-BEDDİLUNEHU İNNALLAHE SEMİUN ALİM. CERA VE HURRİRE HAZEL HÜKMÜ VET-TESCİL VETEKARRERE VE TEHAKKAKA ZAL - VAKFI VET - TESBİL FİLYEVMİL-HAMİSİS - SABİI VEL İŞRİN MİN ŞEH-RİLLAHİL ESAMMİL - ESABBİ RECEB AM-MET MEYAMİNUHU AHADE ŞUHURU SENE SELASİN VE SEBİNE VE ELF MİNEL HİCRETİN - NEBEVİYYETİ Aleyhi VE ALA ALİHİ VE SAHBİHİ EZKA SELATEN VE ETYABI TAHİYYE.) maali "işittikten sonra bunu kim bozarsa günahı bozanların üzerinedir. Allah gerçek işitici ve bilicidir. İşbu vakfıyye, hüküm ve

tescil Receb ayının yirmiyedisinde Perşembe günü binyetmiş üç senesinde yazılıp ve tahrir olunmuştur.

Şuhudul------------------hâl

1-Elvezirul — Kebirul — Azimüs şani vel müşirul hatirul - müşaruileyhi bil benan nazımı mesali-hil - enam bi ahsenil — ittisaki ve intizam sey-yidil Vüzera’ fil — afaki camii cemiil — mehasi-ni alel — itlâk el vezirül — a'zamil a'lem vel —

Müşirül - Efhamil Ekrem Hazreti AHMED PAŞA İBNİL MERHUM KÖPRÜLÜ MEHMET PAŞA.

• 2-    Kudvetül — Vüzerai vel — eazimi umdetül — Kü-bera—i vel — efahimi menatı nizamı âlem düsturu mükerrem müşiri Mufahham YUSUF PAŞA.

• 3-    El Cenabül — Ali magarrül measiri vel — maali mütemmimimahamil enamı fil — eyyam müdebbiri masalihil — havası vel — avam İSMAİL PAŞA.

• 4-    El - Vezirül Kebir Züş - ŞANIL - Hatir maliki memarikir - re'y—i vet-tetbir sahibül tetbi-ratıl - hasene vel -amakıl müstahsene İBRAHİM PAŞA.

• 5-    Düsturu maadilet şiar ve müşiri Asaf bakar Sad-rıl - Vüzerail — izam Bedril — Küberail fiham KAPTAN MUSTAFA PAŞA.

• 6-    Sahibül — İzzi vettemkin Adudu Devleti Vet - Din müdebbiri Umuru Cumhurul,-Ümem el — Veziril mükerrem KAPLAN MUSTAFA PAŞA.

• 7-    Sahibül-lzzi vel ikbâl Sâhibi ezyalil haşmeti vel — iclâl ennazır ilâ emvalis Sultani AHMET PAŞA. Et defteri.

• 8-    Züpdeti Ashabul - Inşadi vel inşa ellezi ensa biinşaihil - lâtifilmünşin el mütekaddimin MEHMET EFENDİ REİSSÜL KÜTTAP.

• 9-    Hafızıl—Hadaikis-Sultaniyye Mürabbi Riyazul Hakaniyye SİNAN AĞA SER BOSTANİYANI HASSA.

• 10-    Umdetül Efadili Camii mehamidil irfani vel fedaili fahrili - ümme HAFIZ MEHMET E-FENDİ EL - İMAMİS - SULTANİ.

11-Kudvetül — Ekâbiri Vel-Eali Müstecmiil mekâ-rimi vel - maali MEHMET AĞA KETHÜDA BEVVABİNİ DERGAHI ALİ

12-MÜZEYYİNİ DİVANI Padişahi Mürettibi bari-gahı şeyin Şahı İBRAHİM AĞA Reisi Çavuşa-nı Dergahı Ali.

• 13-    Kudvetii Erbabil - Izzi Vel - ikbâl umdetu eshabiil mecdl vel — iclâl SÜLEYMAN AĞA' yıTEBERDARAN.

• 14-    Mefharül - Emacidi vel — ekârin Camiul - maha-midi vel mekârin İBRAHİM AĞA EMİNİ BİNAYI CAMİİ ŞERİF HALEN.

• 15-    Sahibül Fezaili Vel — fevazıl menbaül — Mekâri-mi vel Hasail MEHMET EFENDİ EL ME'MUR Bi teftişi evkafıl - Haremeyniş - Şerifeyn.

• 16-    Zül - Kadrir refii veşşenil - meni' MUSTAFA EFENDİ MUHASEBE)

• 17-    Mefharül Akran-i ve merciül a'yan İBRAHİM EFENDİ Mukataai.

• 18-    Kâtibi Hazes-Sifril-Hatir El Abdüi-Fakir EMİR ÖMER BİN NASUHÜL-VEZİR.

  

93

94

95

98

99

100

101

102

103

104

105

106

107

no

11İ

115

114

116

117

118

119

Î20

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

IUM

141

140

143

5

144

6

145

7

8

147

9

148

149

11

KO

ısı

17

152

18

IS»

l‘»

156

22

157

23

15«

24

161

29

Ih’

30

163

12

164

33

166

İS

167

41

I ri I

IL-

í ^1

IB

■

I X

I 'I

il

IS?

İMİ

HS

• 1.    Nihayet ol kader vardır Bilinmez ol daht amma, Ana Cennetten Ahsen bab bûyu Hazreti Bâri.

• 2.    Benim davam odur kim böyle kasrı yoK oma eyler, Bu da'vama benim eyler cihanın halkı ikrarı.

  
  
  
  
  
  

• 3.    Meğer kim himmeti şahı cihandır yoksa kim kadir, Odur zira ki şimdi alemin bir şahı Kahharı.

• 4.    Tealallah zeh? camii bülendi envarı hünkârı, Âyinei aceb alem-nüma kâşi divan.

  
  
  
  
  
  

• 5.    Nedir ol kubbe-i bâlâ nedir ol nakş-i bî hemtâ, Ma'munı muallâ beyti felektir ferşi hemvarı.

• 6.    Zemini cenneti âlâ mıdır ya Kâbe-i ulya, Olursa Yed-i Beyza ger aceb mi dest-i mimarı.

  
  
  
  
  
  

• 7.    Nedir mihrabı üzre ol murassa' camlar ser âyet, Nümayan gösterir her bir nigehte ruyu dildart.

• 8.    Ana olsa aceb mi kuddu asuman siyyan ı müştak, Felek hayran olup serden bir kaddi tac-ü destan.

  36

  
  
  
  
  
  
  
  

• 9.    Temaşası neşat engiz-ü gam efzadır el-kıssa, Mümayandır anın her köşesinde sun-u sitan.

• 10.    Yahud bir gülistandır kim ana avizeler güldür, Görüp âlem feramuş eyledi el-kıssa gülzarı.

  
  
  
  
  
  

O denlu eylemiş üstadı nakş-ı lâ nazirin kim, Kusuru yok eflâkten gör zerre miktarı.

• 12.    Odenli hürde dide nakş-ı farketmez asla anı, .... Beher dâmânıdır bunun elhak kalem kân.

  
  
  
  
  
  

*cb mi olsa sultan ı cihanın mahfel-i piki, Gül üzre yaydığı gûya âşiyan bir bülbül-ü zân.

• 14.    Yanında kas« hünkârı eceb özge temaşadır, Kalur vasfında hakani de olsa ba tab'ı cari.

  
  
  
  
  
  

• 15.    O denlu dilküşavü kârH devlet cayi rifattır. Dimağ aşüftedir anda değildir müşk-ü tâtân.

• 16.    Serapa l feth-i nusrattır zaman-ı adl-i dadında.

Çerağ-ı devlet-i ol denlü ruşen taht-ı bidan.

36-37

• 17.    Semend-i lütfiyle her dem dünyayı etmede pâmal, Kemend-i Rüstem ikbalinin âlem giriftarı.

  

• 18.    Budur vird-i zebanım ruz-u şeb özge duadır bu, Felek tâ haşr olunca emri fermânı ola câri.

  

• 19.    Şeriri saltanattan dur olma bir nefes her dem, Vücudun hıfz ede dâim senin Hazret-i Bâri.

  

• 20.    Duaya.....Asimi lâfı güzağ etme, Cihan durdukça dursun ömrü devlet âsuman vâri.

  

• 21.    Kerima ! Kâmurana ey hüner perver şehin şâha, Eya! piraye-i sun’i kemâli Kudreti Bâri.

  

• 22.    Bent urdu adûye zahmi tığın han'ı Süleyman'ın, Ki namı namdarın lerzenâk etmekde küffarı.

  

• 23.    Zihi ur cengi meydanı şahı nusrad sahib-i dâd, Revadır haşredek küffara çekse tiği derkân.

  

• 24.    Sipehri izz-ü caha afitab alem radır, Zaman ı adli dadında bilinmez mest-ü hoşyârı.

  37